CMK Les 1 (Lizanne Van Hese)

Cultuur- en maatschappijkritiek (definitie)

“De studie van de radicale gesitueerdheid van psychologie als wetenschap en psychologische processen in historische, sociale, politieke en culturele contexten, waarbinnen per definitie waarde-geladen keuzes en spanningsvelden aanwezig zijn.”

= Academische discipline: onderzoek en bepaalde methodiek, systematisch

Het is meta-denken = denken over hoe mensen gewoonlijk denken

Cultuur (definitie)

Geheel van ideeën en praktijken (wetenschap, onderwijs, religie, kunst,…) waarmee mensen betekenis verlenen aan zichzelf en hun omgeving

Mensen zijn zelf-reflexieve wezens

We weten NIET precies wie/wat we zijn, maar vragen het ons WEL af

Betekeningsverleningssystemen (4)

1. Wetenschap: probeert de wereld te verklaren, biedt een kader

2. Religie: biedt een kader

3. Kunst: muziek, schilderijen, …

4. Onderwijs: ideeën worden doorgegeven op generaties

→ Manier van betekenisverlening die mensen toepassen om over zichzelf & de wereld na te denken

Maatschappij (definitie)

Geheel van sociale organisatie waarbinnen mensen leven (relatiestructuren, familiestructuren, scholen, bedrijven, overheden...)

= de uitwisselingsstructuren die we georganiseerd hebben

Maatschappelijke structuren zijn niet definitief: wat wel en niet kan is niet definitief (nu kunnen 2 vrouwen trouwen, maar vroeger kon dit niet)

Cultuur en maatschappij = waardengeladen (betekenis?)

BEIDEN worden aangestuurd door ! waarden, aannames en ideeën en keuzes (=ideologieën)

Deze drukken waarden en voorkeuren uit (bv conservatief versus progressief, links versus rechts, vrijzinnig versus gelovig, woke versus anti-woke...)

=> Discussies over cultuur & maatschappij: waardengeladen discussies

Ideologie (definitie)

= Set van aannames, ideeën en keuzes die door een (sub-)groep in de maatschappij als ‘goed’ en ‘waar’ wordt aanzien

• Welke waarden zijn het belangrijkst?

Er ontstaan altijd opposities (links vs rechts, vrijzinnig vs gelovig): er is geen wetenschappelijk of esthetisch bewijs van hetgeen dat het beste is, het is een ethische keuze dat te maken heeft met waarden en ideeën en vanaf dat we daar zitten hebben we het over ideologie

Groot deel maatschappelijke discussies gaat over ideologie (woke vs anti-woke)

Ideologische voorkeursexpressie (verschil met cmk?)

Politieke, ethische en media-debatten gaan over bedenkingen, voorkeuren en keuzes die mensen/groepen hebben tov hoe we vormgeven aan cultuur en maatschappij

Daar wordt ook kritiek geuit, maar is vanuit een ideologisch kader (geen cultuur- en maatschappijkritiek) WEL ideologische voorkeursexpressie

Doel CMK

Doel: : benoemen van ideologie & bestuderen van alles wat met psychologie te maken heeft

• We moeten expliciteren

• Kritiek geven = ideologie expliciteren zodat we keuzes expliciet kunnen maken

Psychologie slaat hierbij op:

• Psychische belevingen en problemen (schuld, schaamte, agressie…)

• Praktijken en stromingen in de psychologie

• De kijk op wetenschap (vroeger enkel aandacht voor kwantitatieve methodologie, maar nu ook voor kwalitatieve)

Dogma’s

Waarheidsclaims (die niet bewezen kunnen worden)

Epistemologische keuze

Keuze voor het wetenschapsmodel

Het discours (definitie)

= Het talige systeem waarbinnen we functioneren en dat we gebruiken om over onszelf en de wereld te spreken

Het zijn de uitdrukkingen (waarvan sommigen meer trendy zijn dan anderen), de verhalen, de waarheidsclaims, de verhouding tussen spreekactoren…

Je kan verschillende discours gebruiken om over dezelfde dilemma’s na te denken (bv relaties)

• Bv. taal uit de bijbel (zonde, boete, straf, vergeving, geloof,…) VS uit managementboeken (ondernemen, succes, uitdaging, plannen, actie,…)

De regels, normen, waarden en onderlinge verhoudingen binnen een cultuur worden met discours uitgedrukt én door discours gedetermineerd

• De taal die we gebruiken is NIET louter een expressie van onze gedachten, ze bepaalt OOK wat we kunnen denken en wat we in het denken belangrijk vinden

Andere bewegingen met kritisch perspectief

• Feminisme: kritiek op dominant mannelijke visies in wetenschap

• Post-kolonialisme: kritiek op dominant wit/Westerse visie in wetenschap

• Disability-studies: kritiek op de normatieve opvattingen over normaal/abnormaal en op uitsluitingsmechanismen in de maatschappij

3 lagen die kritische psychologie onderzoekt

1. Hoe leken/GEBRUIKERS/ gewone burgers omgaan met psychologie

2. Hoe PROFESSIONALS omgaan met psychologie

3. Hoe het BELEID omgaat met psychologie

Hoe leken/GEBRUIKERS/ gewone burgers omgaan met psychologie

Ze gebruiken het individualiserend, als een manier om zichzelf te begrijpen & reguleren

• Psychologie zorgt voor psychologisering (=alles wordt gezien als een individueel probleem)

• Gevaar: we worden blind voor andere verklaringen (bv context)

• Het heeft een verengend effect, bv omdat we denken dat problemen eerder op te lossen zijn door individuele verandering en niet door sociale actie

“The question is not ‘what is inside the mind?’ but ‘what is the mind inside?’”

• Kritische psych focust NIET op verborgen mentale processen, maar wel op hoe mentale processen ingebed zijn in contexten/ideologieën en verhoudingen (van micro- tot macro-niveau)

• Leidt tot een andere focus (bv op cognitie: is het een breinproces? En/of een sociaal gebeuren?)

Zelfdiscours = de manier waarop individuen binnen het kader van kritische psychologie nadenken over zichzelf → mensen beseffen dat ze zijn, MAAR ze weten niet wat ze zijn

Hoe PROFESSIONALS omgaan met psychologie

Onderzoekt hoe academisch onderzoek & klinische praktijken worden geleid door ideologie in de maatschappij → theorieën die we maken hangen samen met beelden over maatschappij & mens (=ideologie)

Hoe het BELEID omgaat met psychologie

“We should attend to the political agendas of those who use psychology to tell us how we can and cannot behave”

• Psychologie wordt normatief gebruikt

• Politiek gebruikt psychologie om duidelijk te maken hoe we ons wel en niet mogen gedragen

• Bv. in de jaren 1970 was homoseksualiteit een stoornis in de DSM

Methode klinische psychologie

Discoursanalyse (=studie van taal en interactie, de keuze van een bepaald jargon)

• Zo kijken hoe er selectiviteit binnensluipt in het denken

• Het vertelt ons welke ideologie we gebruiken

  • Bv: bestuderen welk jargon mensen/psychologen gebruiken om over psychologische-fenomenen te praten → vooral managementjargon, brein-jargon

Echter: ook gebruik van andere methoden, ook kwantitatief (bijv. om patronen van ongelijkheid te onderzoeken

Prefiguratieve focus

Streven naar een rechtvaardiger en machtsevenwichtigere maatschappij

• Inclusie = mensen in zwakkere machtsposities mee betrekken in samenleving

• Emancipatie = iedereen een stem laten hebben

Focus op samenwerking met de personen die in onderzoek betrokken worden en hen niet behandelen als studieobject → patiënten niet enkel data laten aanleveren (bijv. via interview of vragenlijsten), maar hen ook betrekken bij het uittekenen van het onderzoeksdesign, de bespreking van de resultaten en de publicatie ervan

Foucault

• We construeren de waarheid

• Zolang je in een paradigma zit, ben je blind voor je eigen paradigma → pas wanneer er een paradigmashift is, heb je door dat het vorige wel echt een keuze was

• Het van andere of vroegere paradigma’s makkelijker te bekritiseren

• Geldt niet enkel voor de psychologie

Grote focus op de studie van discours → we kiezen voor bepaald jargon om na te denken over problemen & daardoor gaan we er op een bepaalde manier vorm aan geven (bv. drugsgebruiker)

Discours is de drager van ideologie (zoals uitgedrukt in talige keuzes) & sociale relaties (zoals uitgedrukt in de manier van taalgebruik bv: autoritair, expert, klagend, luisterend)

• Discours is welke woorden men gebruikt

• Bij interactie zie je terugkerende patronen:

  • Autoritaire relatie (bv mama zegt ‘neen, mag niet’)

  • Expert relatie (duidelijk uitleg geven, verklaringen bieden)

  • Klagende relatie

  • Luisterende relatie (luisteren alvorens oordelen en praten)

  • …

• Dit impliceert waardenkaders & een mensbeeld → kan je doorgronden!

• Fixaties in discours dienen defensieve en ideologische functie

• Discours kan gelezen worden

Bv. discours over verslaafden: in termen van gevaar, onveiligheid, gevangenis of in termen van de taal van de psychologie; trauma, misbruik, mishandeling? → deze discursieve keuze heeft een impact: andere behandelingsvorm

Lévinas

Dergelijke discussies en de kritische situering ervan zijn maar mogelijk omdat de mens niet samenvalt met de opvattingen die er zijn over de mens. Tussen beide zit een kloof, een tekort, daarom heeft de mens een reflexieve relatie met zichzelf. Zowel individueel, in collectiviteiten als in de wetenschap vragen we ons af wie of wat we precies zijn

Dit tekort toont zich ook in contact met de ander. Deze kan niet gereduceerd worden tot een object van kennis en controle. Vandaar dat Lévinas spreekt over de Ander

“De ander is een Ander”

• Dit geldt ook voor de ander, we kunnen de ander NOOIT volledig kennen

• Zegt dat je de ander moet schrijven met een grote A → is de ander in zijn anders zijn

• Wanneer we de ander ontmoeten weten we niet wie die is

  • Het is een mysterie

  • We weten iet wat daar leeft, we kunnen voeling krijgen door te luisteren, maar weten het nooit helemaal

  • We maken constructies over de ander waardoor het anders zijn van de ander verdwijnt

We stellen ons tijdens CMK de vraag hoe we ervoor kunnen zorgen dat de eigenheid van de ander zo goed mogelijk aan bod komt

Pascal

Hoe komt het dat mensen geloven in God? Naar de kerk gaan?

• Mensen gaan naar de kerk door groepsdruk en worden daarom gelovig ‘kniel en je zult geloven’

• ! Als je je begeeft in een bepaald discours → je gaat die waarden automatisch overnemen!

De mens valt NIET samen met zichzelf → tussenbeide zit een kloof, een tekort

• De mens is een vraagteken voor zichzelf

• We kunnen de mens nooit volledig vatten (door dat tekort)

We hebben discours nodig om betekenis te verlenen → om na te denken over onszelf

• Het discours kleurt wat ik denk

• We weten niet goed wat we willen en wie we zijn

• Om dit te zeggen kiezen we een discours

• Zelf-reflexiviteit

Louis Althusser

Op maatschappelijk niveau: als iemand vanaf jonge leeftijd wordt aangesproken als een "goed burger" of "hardwerkend individu", internaliseert die persoon deze rol en gaat zichzelf en de wereld door deze lens zien

Frankfurter School (5FS)

Kritische Theorie in de STRIKTE zin van het woord

• Hier is de term “kritische theorie bepaald”

Bevat Duitse psychologen die zich afvroegen hoe schandalen zoals WOII mogelijk konden zijn

• Hoe kan het dat massale uitroeiing heeft plaatsgevonden?

• Wetenschap is ontstaan uit verlichtingsideaal: helder& rationeel nadenken → TOCH is gebeurd

Aandacht voor machtsmechanismen die ongelijkheid creëren & bestendigen + die het verlichtingsideaal van autonome kennisverwerving ondermijnen

• Theorieën zijn gebaseerd op combinatie van theorieën van Freud met Marx

Bijzondere aandacht voor machtsmechanismen die ongelijkheid creëren en bestendigen en die het Verlichtingsideaal van autonome kennisverwerving ondermijnen

• Confrontatie met macht: er gebeurden oorlogen, holocaust, WOII,…

  • We dachten dat we rationele wezens waren (verlichting), MAAR blijkt dus niet zo

  • Macht kwam binnen & wetenschap misbruikt

  • De school: Wat blijft er nog over v/d religie? We moeten autonoom kunnen denken!

• Technologisering: zorgt voor eenzaamheid

• Consumptiecultuur: we consumeren zoveel, dat het onze eigen ondergang zou kunnen worden → gaat IN tegen verlichting: we hopen dat we rationele wezens zijn, MAAR we schieten onszelf in de voeten: we helpen onze eigen planeet om zeep door bovenstaand

! Karl Marx

Econoom → onze huidige cultuur w gedreven door economie

• Wil je begrijpen hoe maatschappij functioneert? → dan moet je geldstromen bestuderen, dan leer je waarom mensen bepaalde handelingen stellen

Gaf kritiek op kapitalisme → haalde twee centrale onderliggende dynamieken aan in maatschappij:

1. Warenfetisjisme = hypes over gadgets

2. Meerwaardeproductie = dingen worden in industriële context gemaakt & verkocht aan veel duurdere prijs dan de productieprijs (prijs nodig om het te maken)

Warenfetisjisme

= hypes over gadgets Fetisj heeft twee betekenissen:

• Magisch object: materieel object met magische waarde

• Objecten die seksuele opwinding veroorzaken

We gaan om met de objecten op de economische markt als fetisj → we verheerlijken bepaalde object, zo krijgen mensen het gevoel dat ze bepaalde objecten MOETEN kopen om gelukkig te zijn

• Bv. gsm, merkkledij

=> producten w in markt gezet, waardoor mensen gevoel krijgen dat ze dat moeten kopen

• kritiek van Marx op de samenleving is dat we geluk en bezit gaan verwarren

Meerwaardeproductie

= dingen worden in industriële context gemaakt & verkocht aan veel duurdere prijs dan de productieprijs (prijs nodig om het te maken)

• Productiekost = de prijs die jij betaald hebt om product te maken (bv. de materialen, de lonen, de machines,…)

• Marktwaarde = de prijs aan welke het product verkocht wordt

• Meerwaarde = marktwaarde – productiekost

In kapitalisme: meerwaarde verdwijnt in zakken van kapitalisten (basen)

• Bv. 1000 jeansbroeken produceren kost 35.000 euro, maar door aan marketing te doen die een hype creëert, vraagt en verdient men 50.000 euro, de meerwaarde is 15.000 euro in wiens zak verdwijnt die?

Het gevolg hiervan is dat we gaan leven in een maatschappij met het proletariaat en concentratie van kapitaal

• Het proletariaat heeft het gevoel dat ze te weinig hebben en dat de anderen met de winst gaan lopen

• Globaal zijn we bijna allemaal proletariaat want de groep die met de winst gaat lopen is beperkt

HIER draait kapitalistische productie rond

• VROEGER: individuele ondernemers halen trucje uit → doen alsof ze er ook hard leven hebben & er hard voor gewerkt hebben & steken alles in hun zak

• NU: via de beurs → meerwaarde w verdeeld onder de investeerders (=aandeelhouders) → deze zorgen voor specifieke machtsrelatie, waarbij de kapitaalkrachtigen de meerwaarde creërende arbeiders domineren → gaat in tegen verlichtingsideaal

! Sigmund Freud

Mens ervaart een cognitieve neurose = structureel onbehagen (=niet op zijn gemak zijn, geen aangename zelfbeleving)

• Structureel onbehagen in de zelfbeleving doordat Es botst met Ik en Boven-Ik

• Als mensen alleen zijn, ervaren we intern NIET spontaan harmonie, maar onbehagen

We gebruiken culturele instituties en praktijken om hiermee om te gaan

• Culturele instituties en praktijken zijn defensieve zich steeds herhalende antwoorden op dit onbehagen → collectieve neurose

• Bv. religie, wetenschap, kunst,…

• Het zijn defensieve, zich steeds herhalende antwoorden op dit onbehagen

  • We ontwikkelen bv religie omdat we zonder stuurloos zouden zijn

  • Met andere woorden: we hebben cultuur NODIG om ons te sturen

  • MAAR de antwoorden die cultuur bieden, zijn OOK onbevredigend voor mens

Deze defensieve reacties kunnen gelezen en geïnterpreteerd worden

Bv. mensen hebben seksuele impuls, we weten niet wat we daarmee moeten doen, dus hebben we culturele sturing nodig (bv: ‘regels’ dat ouders niet met kind mogen seksen, de tien geboden,…)

• In onze zelfbeleving zit een centraal onbehagen: de mens is een wezen dat niet tevreden is met zichzelf en dat hangt samen met het feit dat we driftmatige wezens zijn

• We weten niet hoe we om moeten gaan met onze impulsen → bv haat-, liefdeimpulsen en daarvoor hebben we cultuur nodig → om richting te geven aan de impulsen zodat we elkaar de kop niet inslaan (bv de tien geboden zijn cultuur)

Welke personen behoren tot de FS?

• Adorno

• Horkheimer

• Habermas

• Marcuse

Gaan elk benadrukken hoe de mens werkt en denkt (zie hieronder) + nog vele andere auteurs

Adorno

Verwijst naar de massamedia → kritiek naar de opkomende televisie: het is een machtsmiddel, er wordt gedepolitiseerd (=het lijkt waardenvrij te zijn, maar dat is niet zo)

Horkheimer

Kritisch denken is enkel mogelijk in de traditie van verlichting

Mens kan rationele ideeën opbouwen, maar deze gebruiken we niet om bevrijding te realiseren, maar om onderdrukking te realiseren

Er is een tendens om bevolkingsgroepen te onderdrukken

Habermass

In de maatschappij speelt er macht en deze is manipulatief en enkel via dialoog kan je hiermee omgaan (zo herken je wat mijn vs uw referentiekader is)

Marcuse

Technologie speelt een belangrijke rol → staat mee in vr het niet kritisch zijn

Franse school

Kritische Theorie in de BREDE zin van het woord

Focus op discours: Foucault & Lacan

Lacan

• Psychoanalist

• NIET zozeer studie van jargon, discours is voor hem het type verhouding tussen mensen

• Autoritair, expert, luisterend,… → zorgt voor andere verhouding tussen mensen (bv. alwetende & onwetende VS machthebbende & onmachthebbende)

Hedendaagse wetenschappers

Kritische Theorie in de BREDE zin van het woord

• Žižek (bouwt voort op Lacan)

• Byung-Chul Han

• Nicholas Rose (bouwt voort op Foucault)

Žižek

HUIDIGE MAATSCHAPPIJ wordt gekenmerkt door een desintegratie van het symbolische raamwerk/ kader en dat leidt tot

• Scepsis tov bestaande instituties (bv religie, wetenschap): men heeft een houvast nodig, maar nog weinig oriëntatie wordt gevonden in deze referentiekaders

• Cynisme: “niets is waar, niets is nog de moeite waard”

• Complot denken: door minder houvast denkt men op fantasieniveau na over wat hen zou kunnen overkomen (imaginaire proliferatie)

We leven in een post-politiek = er is nauwelijks nog échte politieke discussie (=discussie over waarden & ideologieën; wat is een goede maatschappij?)

• = echte politieke discussies is afwezig en politiek staat in dienst van kapitalisme

Ideologie heeft invloed op ons allemaal

• Is GEEN kwestie van een manipulatieve ander, maar omdat we blinde vlekken hebben die we gaan opvullen met ideologie

• = zonder ervan bewust te zijn, draaien we allemaal mee!

• Bv. wij zijn het die gehypte gadgets kopen, we discussiëren polariserend over woke terwijl sociale problemen weinig aandacht krijgen

• CMK is ook de zoektocht naar onze eigen blinde vlekken

Byung-Chul Han

We (de laat-kapitalistische maatschappij) hebben een problematische verhouding tav presteren (zelf-exploitatie), narcisme en zelf-focus & onverdraagzaam tov het tekort en andersheid van anderen

• We kunnen de andersheid van anderen moeilijk respecteren + moeilijk omgaan met het tekort in onszelf

• Dit blijkt uit hoe we werken, relaties aangaan,… → uit zich in typische pathologieën: burnout, depressie, verslavingen,…

• Bv. racisme is uiting omdat we anders zijn van de andere

Nicholas Rose

Hoe beïnvloedt managementtaal de kijk naar onszelf & anderen?

Psychologie toepassen in leven: jezelf bestuderen/reguleren: ‘wat denk ik nu’, ‘wat voel ik nu?’

• Je bent ZELF verantwoordelijk om je goed te voelen , ZELF verantwoordelijk voor je acties

• Zorgt voor individualisering van problemen

• Andere redeneerwijzen verdwijnen → sommige problemen zijn sociale problemen, maar dat zien we niet door het individuele discours dat we toepassen

MAW: managementtaal is té machtig geworden in maatschappij

Dus: kritische situering van psychologische disciplin

Ian Parker

Leidende figuur in de kritische psychologie

Vorm van systematisch onderzoek naar de psychologie als discipline

• In hoeverre speelt er ideologie mee in psychologie?

• We moeten de keuzes/aannames expliciet maken & er over discussiëren!

• Bv. in motivatietheorieën zit de ideologie dat mensen hun eigen leven moeten leiden, autonomie → DAT ga je onderzoeken

Neemt aan dat psychologie een diverse discipline is (veel verschillende methoden en theorieën naast elkaar), deze variatie weerspiegelt culturele en historische diversiteit, en dus ook verschillende ideologisch gekleurde modellen over mens en maatschappij