FILIPINO LESSON 1-5

WIKA

ISANG KALIPUNAN NG MGA SALITA AT ANG PAMAMARAAN NG PAGSASAMA-SAMA NG MGA ITO PARA MAGKAUNAWAAN O MAKAPAG-USAP ANG ISANG GRUPO NG TAO.

MASISTEMANG BALANGKAS

BINUBUO NG MAKABULUHANG TUNOG O PONEMA.

SINASALITANG TUNOG

TUNOG NA LIKHA NG APARATO NG PAGSASALITA NG TAO (PONEMANG PATINIG AT KATINIG).

PINIPILI AT ISINAAYOS

AYON SA: TAONG KAUSAP, KONTEKSTO, INSTRUMENTO SA PAKIKIPAG-USAP, LAYUNIN NG PAG-UUSAP.

ARBITRARYO

MAAARING MAGKAIBA ANG KAHULUGAN O GAMIT SA IBA'T IBANG TAO.

BUHAY AT DINAMIKO

HALIMBAWA: "JEJEMON", "GAY LINGO".

NANGHIHIRAM

HALIMBAWA: HIRAM MULA SA ESPANYOL, INGLES.

NAKABATAY SA KULTURA

REPLEKSYON NG KAISIPAN, KASAYSAYAN, AT PAMUMUHAY.

NAISUSULAT O NAISASATITIK

GINAGAMIT NG MGA MAY KAPANSANAN (BINGI, PIPI).

MAY ANTAS O LEVEL

HALIMBAWA: WIKANG PANGKALYE, PANTAHANAN, PANGRELIHIYON.

GINAGAMIT

MAY MGA "PATAY NA WIKA" KAPAG HINDI NA GINAGAMIT.

BEHIKULO NG KAISIPAN

KAHALAGAHAN NG WIKA.

DAAN SA PUSO NG TAO

KAHALAGAHAN NG WIKA.

NAGBIBIGAY NG KAUTUSAN O KATAYUAN

KAHALAGAHAN NG WIKA.

KASALAMINAN NG KULTURA

KAHALAGAHAN NG WIKA.

PAGKAKAKILANLAN NG PANGKAT

KAHALAGAHAN NG WIKA.

LUKLUKAN NG PANITIKAN

KAHALAGAHAN NG WIKA.

PAG-AARAL NG KULTURA NG IBANG LAHI

KAHALAGAHAN NG WIKA.

TAGAPAGBIGKAS NG LIPUNAN

KAHALAGAHAN NG WIKA.

LINGUA FRANCA

ANG WIKANG GINAGAMIT SA KOMUNIKASYON NG DALAWANG TAONG MAY MAGKAIBANG WIKA.

BIBLIKAL

KWENTO NG TORE NG BABEL - PAGKALITO SA WIKA, SANHI NG PAGKAKAHIWA-HIWALAY.

BOW-WOW

WIKA MULA SA TUNOG NG KALIKASAN.

DING-DONG

TUNOG MULA SA MGA BAGAY-BAGAY SA PALIGID (KATULAD NG TAYUTAY NA ONOMATOPEYA).

POOH-POOH

TUNOG MULA SA EMOSYON NG TAO (PAGKAGULAT, SAKIT, SAYA).

YO-HE-HO

TUNOG MULA SA PISIKAL NA LAKAS (TRABAHO, PAGBUBUHAT).

TA-RA-BOOM-DE-AY

WIKA MULA SA RITWAL: AWIT, SAYAW, PANALANGIN.

BALBAL (SLANG)

TINATAWAG DING SALITANG KANTO O KALYE. HINDI TINATANGGAP NOON NG MATATANDA AT EDUKADO. HALIMBAWA: "EPAL", "JOWA".

LALAWIGANIN

SALITANG KILALA LAMANG SA POOK O LALAWIGAN. MAY IBANG BIGKAS O TONO. HALIMBAWA: "KAMO", "MANONG", "KARAJAW".

KOLOKYAL

KARANIWANG GAMIT SA ARAW-ARAW NA USAPAN. MAY KAGASPANGAN NGUNIT MINSANG REPINADO DEPENDE SA NAGSASALITA. HALIMBAWA: "MERON", "ETO", "TEKA".

PAMBANSA

GAMIT SA PORMAL NA EDUKASYON, MIDYA, AT PAMAHALAAN. KARANIWANG BATAYAN NG WIKANG FILIPINO. HALIMBAWA: "PAARALAN", "BAYAN".

PAMPANITIKAN

PINAKAMATAAS NA ANTAS. MASINING AT MALIKHAIN, GAMIT SA TAYUTAY, IDYOMA, AT MGA SIMBOLIKONG PAHAYAG. HALIMBAWA: "HALIGI NG TAHANAN", "LUHA NG LANGIT".

INSTRUMENTAL

PARA MAISAGAWA ANG NAIS: PAG-UUTOS, PAGHINGI, PANALANGIN, ATBP.

REGULATORY

PARA KONTROLIN O GABAYAN ANG KILOS NG IBA.

INTERAKSIYONAL

PARA MAPANATILI ANG UGNAYANG SOSYAL. HALIMBAWA: PAGBATI, PAKIKIPAGBIRUAN.

PERSONAL

PARA IPAHAYAG ANG SARILING DAMDAMIN O OPINYON.

HEURISTIK

PARA MAGSALIKSIK O MAGTANONG NG IMPORMASYON.

IMAHINATIBO

PARA SA MALIKHAING PAGPAPAHAYAG - TULAD NG TULA, KWENTO, KANTA.

REPRESENTASYONAL

PARA MAGPAHAYAG NG IMPORMASYON SA PORMAL O IMPORMAL NA PARAAN (PAGTUTURO, BALITA, PRESENTASYON).

MGA PARAAN NG PAGBUO NG BALBAL NA SALITA

1. HINANGO MULA SA KATUTUBONG WIKA

2. HINANGO MULA SA WIKANG BANYAGA

3. BINALIGTAD

4. NILIKHA (COINED WORDS)

5. PINAGHALO-HALO

6. DINAGLAT (ABBREVIATION, E.G., "TNT" - TAGO NANG TAGO)

PAMELA C. CONSTANTINO AT GALILEO S. ZAFRA (2000)

"ANG WIKA AY ISANG KALIPUNAN NG MGA SALITA AT ANG PAMAMARAAN NG PAGSASAMA-SAMA NG MGA ITO PARA MAGKAUNAWAAN O MAKAPAG-USAP ANG ISANG GRUPO NG TAO."

CANTILLAS (2014)

"ANG WIKA AY BINUBUO NG MGA TUNOG NA WASTO AT MALINAW NA BINIBIGKAS AT ISINASATITIK UPANG MAGKAROON NG EPEKTIBONG KOMUNIKASYON."

BERNALES ET AL. (2002)

"PROSESO NG PAGPAPADALA AT PAGTANGGAP NG MENSAHE SA PAMAMAGITAN NG SIMBOLIKONG CUES - BERBAL O DI-BERBAL."

BIENVENIDO LUMBERA (2007)

"ANG WIKA AY PARANG HININGA - GINAGAMIT ITO UPANG KAMTIN ANG BAWAT PANGANGAILANGAN."

HENRY GLEASON

"ANG WIKA AY MASISTEMANG BALANGKAS NG MGA SINASALITANG TUNOG, PINILI AT ISINAAYOS SA PARAANG ARBITRARYO UPANG MAGAMIT NG MGA TAONG KABILANG SA ISANG KULTURA."

BARAYTI NG WIKA

PAGKAKAIBA-IBA SA URI NG WIKANG GINAGAMIT NG TAO.

HETEROGENEOUS NA WIKA

NABUO DAHIL SA SOSYOLINGGWISTIKONG TEORYA; BUNGA NG MASUSING PAG-AARAL AT PANANALIKSIK SA SOSYOLOHIYA AT LINGGWISTIKA.

AUSTRONESYO

PAMILYANG KINABIBILANGAN NG MGA KATUTUBONG WIKA NG PILIPINAS; MAY 1,268 NA WIKA, ISA SA PINAKAMALAKING PAMILYA NG WIKA SA MUNDO.

HEOGRAPIKO

BUNGA NG PAGKAKAHATI NG MGA PULO; NAGBUNGA NG DAYALEKTO (REHIYONAL).

SOSYAL

BUNGA NG PAGKAKAIBA NG TAO SA LIPUNAN; NAGBUNGA NG SOSYOLEK.

PANSAMANTALANG BARAYTI NG WIKA

MGA SALITANG PAREHO ANG BAYBAY PERO IBA ANG KAHULUGAN DEPENDE SA PAGGAMIT.

PERMANENTENG BARAYTI NG WIKA

KABILANG ANG IDYOLEK AT DAYALEKTO; URI NG WIKANG KARANIWANG GINAGAMIT ARAW-ARAW.

IDYOLEK

PERSONAL NA ESTILO NG PANANALITA.

DAYALEK

BARAYTI BATAY SA HEOGRAPIYA, PANAHON, O KATAYUAN.

SOSYOLEK

PANSAMANTALANG BARAYTI BATAY SA SOSYO-EKONOMIKO O KASARIAN.

ETNOLEK

BARAYTI MULA SA WIKA NG MGA ETNOLONGGWISTIKONG GRUPO.

REHISTRO (REGISTER)

BARAYTI AYON SA DOMEYN O GUMAGAMIT.

NEUTRAL

KARANIWAN AT PAMILYAR SA LAHAT.

TEKNIKAL

TIYAK SA LARANGAN O PROPESYON.

IN-HOUSE

NATATANGI SA ISANG KOMPANYA O LUGAR.

VULGAR

HINDI GINAGAMIT SA PORMAL NA USAPAN, MAY IMPLIKASYONG IMORAL.

SLANG

BALBAL O IMPORMAL.

BENCH-LEVEL

GAMIT SA TEKNOLOHIYA/GADGETS.

WIKANG FILIPINO

IISANG PANGUNAHING WIKA NA PINAGBUBUKLOD ANG MGA GRUPO SA PILIPINAS.

SOSYOLINGGWISTIKO

NAG-UUGAT ANG BARAYTI NG WIKA SA PAGKAKAIBA-IBA NG MGA INDIBIDWAL AT GRUPO AYON SA TIRAHAN, INTERES, GAWAIN, PINAG-ARALAN, ATBP.

KAHALAGAHAN NG BARAYTI

NAGKAKAROON NG BARAYTI DAHIL SA ANTAS NG PAMUMUHAY, EDAD, LEBEL NG EDUKASYON, AT INTERES SA BUHAY.

PHILIPPINE FLAG

SINASAGISAG NG KALAYAAN, TAPANG, AT PAGKAKAISA; BAWAT KULAY AT SIMBOLO AY MAY KAHULUGAN NA SUMASALAMIN SA KASAYSAYAN AT MGA PAGPAPAHALAGA NG MGA PILIPINO.

PILIPINAS

MAY 175 NA WIKA; 171 GINAGAMIT PA AT 4 HINDI NA GINAGAMIT.

HALIMBAWA NG MGA GRUPO

T'BOLI, KANKANAEY, MANGYAN, GADDANG, TAUSUG, MARANAO, IFUGAO, KALINGA, APAYAO.

175

ANG PILIPINAS AY MAY _ NA WIKA

171

ILAN ANG WIKANG GINAGAMIT SA PILIPINAS

4

ILAN ANG WIKANG HINDI GINAGAMIT SA PILINAS

MONOLINGGWALISMO

PATAKARANG UMIIRAL SA ILANG BANSA KUNG SAAN IISANG WIKA LAMANG ANG GINAGAMIT BILANG WIKANG PANTURO, WIKANG OPISYAL, WIKA NG KOMERSYO, AT WIKA NG PANG-ARAW-ARAW NA PAKIKIPAGTALASTASAN.

MGA BANSANG MONOLINGGWAL

JAPAN, PRANSYA (FRANCE), THAILAND, HUNGARY, TURKEY, BRAZIL, ESTADOS UNIDOS (USA).

MGA EPEKTO NG MONOLINGGWALISMO

NAGBIBIGAY NG PAGKAKAISA SA KOMUNIKASYON, SUBALIT MAAARI RING MAGDULOT NG PAGKAWALA NG IBANG WIKA.

STATISTIKA NG WIKA

80% NG MGA TAO AY NAGSASALITA NG 1% LAMANG NG MGA WIKA SA MUNDO. SA PAGLIPAS NG SIGLO, KALAHATI NG MGA WIKA SA MUNDO AY MAAARING MAWALA.

BILINGGWALISMO

TUMUTUKOY SA PAG-AARAL AT PAGGAMIT NG DALAWANG WIKA.

KONSTITUSYON 1987

PAMBANSANG WIKA AY FILIPINO. DAPAT PAYABUNGIN AT PAYAMANIN MULA SA MGA KATUTUBONG WIKA.

1974, DEPARTMENT ORDER NO. 25 (DECS)

IMPLEMENTING GUIDELINES FOR THE POLICY ON BILINGUAL EDUCATION.

1987, DEPARTMENT ORDER NO. 52

PAGPAPATULOY NG BILINGUAL EDUCATION POLICY.

ALOKASYON NG WIKANG PANTURO

FILIPINO → ARALING PANLIPUNAN, MUSIKA, SINING, EDUKASYONG PISIKAL, EDUKASYONG PANTAHANAN AT PRAKTIKAL, EDUKASYONG PAGPAPAHALAGA; INGLES → AGHAM, MATEMATIKA, TEKNOLOHIYA.

1969 (PANAHON NI FERDINAND MARCOS)

HINIHIKAYAT ANG PAGGAMIT NG WIKANG PAMBANSA SA KOMUNIKASYON NG PAMAHALAAN.

E.O. 335 (1988)

NAG-AATAS SA LAHAT NG AHENSYA NG PAMAHALAAN NA GAMITIN ANG FILIPINO SA OPISYAL NA KOMUNIKASYON.

E.O. 210 (MAYO 2003, GLORIA MACAPAGAL-ARROYO)

POLICY TO STRENGTHEN THE USE OF ENGLISH AS A MEDIUM OF INSTRUCTION.

MGA SALIK NG BILINGGWALISMO

GEOGRAPHICAL PROXIMITY, HISTORICAL FACTORS, MIGRATION, RELIHIYON, PUBLIC/INTERNATIONAL RELATIONS.

MULTILINGGWALISMO

KAKAYAHAN NG ISANG INDIBIDWAL O GRUPO NA MAKAPAGSALITA GAMIT ANG TATLO O HIGIT PANG WIKA.

IBA'T IBANG PANANAW SA MULTILINGGWALISMO

HERDINA AT JESSNER (2000), FRANK CLINT (2003), NORDQUIST (2017).

PILIPINAS

ISA SA MGA BANSANG MULTILINGGWAL (AYON SA SUMMER INSTITUTE OF LINGUISTICS, 2018 MAY 187 NA WIKA SA BANSA: 175 INDIGENOUS, 8 NON-INDIGENOUS).

K TO 12 CURRICULUM

KUMIKILALA SA MULTILINGGWAL NA KALAGAYAN NG PILIPINAS.

MOTHER TONGUE-BASED MULTILINGUAL EDUCATION (MTB-MLE)

ITINATAG SA PAMAMAGITAN NG DEPED ORDER NO. 28, S. 2013.

LAYUNIN NG MTB-MLE

GAMITIN ANG UNANG WIKA BILANG ASIGNATURA AT PANTURO, PAUNLARIN ANG WIKA NG MAG-AARAL, PAIGTINGIN ANG KAKAYAHANG KOGNITIBO AT SOSYO-KULTURAL.

MGA BENEPISYO NG PAGKAMARONONG SA MARAMING WIKA

NAKAKATULONG SA TRABAHO AT MAS PINAPABORAN NG MGA EMPLOYER, NAGPAPALAWAK NG KAALAMAN AT BOKABULARYO, NAGPAPALALIM NG UGNAYAN AT KONEKSYON SA IBANG TAO, NAGBIBIGAY NG PAG-UNAWA SA KULTURA NG IBA, NAGPAPALAWAK NG PAGKILALA AT PAKIKIPAGKAPWA, MAHALAGA SA TURISMO, 'KNOWLEDGE IS POWER'.

GEOGRAPHICAL PROXIMITY

MAGKALAPIT NA KOMUNIDAD NA MAY MAGKAIBANG WIKA.

HISTORICAL FACTORS

PAG-AARAL NG WIKA DAHIL SA PANGANGAILANGAN NG IMPORMASYON.

MIGRATION

PAGLIPAT NG TIRAHAN, SURVIVAL SA BAGONG LUGAR.

RELIHIYON

TULAD NG ISLAM NA PINAPANATILI ANG ORIHINAL NA WIKA NG KANILANG BANAL NA KASULATAN.

PUBLIC/INTERNATIONAL RELATIONS

UGNAYANG PANLABAS PARA SA KAUNLARANG EKONOMIKO.

HERDINA AT JESSNER (2000)

"MASINING NA PAGBALANSE SA PANGANGAILANGANG

PANGKOMUNIKATIBO AT KAYAMANANG PANGWIKA."

FRANK CLINT (2003)

"KAKAYAHANG GUMAMIT NG MARAMING WIKA NANG MAY PAREHONG KATATASAN."

NORDQUIST (2017)

NAGBANGGIT SA KAHALAGAHAN NG DIMENSYON NG MULTILINGGWALISMO.