MHT

Déclaration des droits de l'homme en du citoyen

1789

einde vh AR in Fr

3de aan de macht en de feodaliteit afgeschaft

gebaseerd op de rede en draagt de principes van de verlichting uit

• gelijkheid

• breoderlijkheid

• onvervreemdbare mensenrechten

• eigendomsrecht

• …

Standenmaatschappij

maatschappij waarin de bevolking in verschillende groepen is opgedeeld

→ hebben elk hun eigen rechten en plichten

grote ongelijkheid en soc immobilisme

sociale mobiliteit mogelijk = eerder een uitzondering dan een regel

Bill of Rights (VSA)

1791
document waarop de eerste 10 amendementen vd grondwet geschreven staat

VS

waarborgen de religieuze en pol vrijheden vd bevolking

Staten-Generaal

een vergadering, bijeengeroepen door een monarch

de 3standen zijn er vertegenwordigd

hoofdzakelijk voor de goedkering van de konkilijke bedes bijeengroepen in ruil voor priviliges voor standen

vertegenwoordigng vh volk in de ME standenmaatschappij

Assemblée Nationale

1789

3de stand die zich organiseert om verandering mbt het bestuur en de staat door te voeren

vaardigen de Declaration des droit de l’homme et du citoyen uit

richten de Assemblée Constituante op

Assembleé Constituante

opgericht door de Assemblée Nationale

georganiseerd door de 3de stand

bedoeling om de basis van het nieuwe regime te leggen

na de bestuurshervorming en de creatie vd nieuwe grondwet eindigde dit

→ vervangen door Assemblée Législative

Assemblée Legislative

nieuwe regime na de Fr revo

uitgevaardigd door de Assemblée Nationale

concrete uitvoering vd in de grondwet vastgelegde regeringsvorm

→ scheiding der machten hierin een belangrijke plaats

→ koning behield de uitvoerende macht, Assemblée Légastive stond in voor de wetgevende macht

Assignaten

Waardepapieren, uitgegeven tijdens de Fr revo met onteigende kerkelijke bezittingen als onderpand, moesten als geld dienen om de schuldenlast te heffen

daling van de waarde, hz? doordat de Fr overheid te veel papier uitgaf

Wet Le Chapelier

afgekondigd op 14 juni 1791.

• de vrijheid van ondernemen

• verbod op coalities en corporaties

• verbod voor verenigingen van boeren en arbeiders.

• verbod op vakbonden en stakingen.

afgeschaft 1864 en vervangen door de wet Olivier

Girondijnen

Fr pol beweging vooral uitgaandee vd lib burgerij (uit Fr westelijke en zuidelijke provincies)

1791 onttsaan

• een groep afgevaardigden uit de Legislative

1793 uitgeschakeld

• tijdens de periode vd ‘terreur’

bevatten gematigde revolutionairen

Jacobijnen

radicale revolutionairen onder leiding van Robespierre

wilde snellere veranderingen tijdens de Fr revo

grepen de macht in Frankrijk → zorgen voor een terreurbewind

• vele executies, bv. Lodewijk XVI, op verdenking van landverraad

draagt bij aan de radicalisatie vd revolutie

Montagnards

1793

radicale fractie vd Jacobijnen

grotendeels verantwoordelijk voor de exectutie vd Louis XVI

luidde de radicalisatie vd Fr revo in

verantwoordelijk voor het vervolgen en het einde vd Girondijnene

Robespierre een lid

Convention Nationale

aan de macht na een opstand tegen de Assemblée Legislative

monarchie werd afgeschaft en de koning werd terechtgesteld (Louis XVI)

ook een nieuwe grondwet uitgevaardigd

Nationale Conventie veervangen dmv de burgerij die de nieuwe grondwet uitvaardigde

Sansculottes

Handwerkslieden, kleine handelaren en winkeliers tijdens de Franse Revolutie.

bestaand uit de middenstand en elites uit verschillende wijken van Parijs

wrm die naam? hun kledij; droegen geen elegante kniebroek zoals de adel, maar

• een lange werkmansbroek met daarboven een jas.

• vaak een rode muts op hun hoofd

• droegen een kokarde

• waren lid van de Club van de Cordeliers.

noemden elkaar citoyen en waren voor directe democratie.

Comité du Salut Public

1793 opgericht door Robespoerre

taken: bestuur en de oorlog voor Frankkrijk in goede banen leiden

12 mannen

• maandelijks herverkozen

een verdere evo naar dictatuur en terreur in de Fr revolutie

Volkssoevereiniteit

principe waarbij alle macht voortkomt uit de wil vh volk en waarbij niemand biven het volks staat

beslissen de politiek door stemmen

Directoire

opvolger vd Convention Nationale

reactie op het terreurbewind vh Comité du salut public

uitvoerende mach lag bij 5 directeurs

rotatiesyst dat een concentratie vd macht moest verhinderen

parlement bestond voortaan uit 2 kamers

• mach kwam bijnan geheel bij de bezittende klasse terecht

Code civil (Code Napoléon)

nieuw burgerlijk wetboek

door Napoleon in 1804
principes van de ‘Déclaration des droits de l’homme et du citoyen’ bevestigd

juridische eenmaking en gelijkheid van Frankrijk

Heilige Alliantie

opgericht in 1815 door tsaar Alexander I

bondgenoten die elkaar te hulp scheten bij revo’s of opstanden tegen de gevestgde orde

bijdragen tot het onderdrukken v verschillende revo’s

gehinderd door de gebrekkige medewerking van GB

uiteindelijk dode letter na dood v Alex I

Utopisch socialisme

19de eeuw

door Marx en Engels geintroduceerde term voor eerste socialitische theorieen

belangrijk kenmerk: de denkbeelden van een perfecte, egalitaire samenleving, zonder ideen van hoe dit bereikt moet worden

utopische soc denkers:

• Gracchus Babeuf

• Robert Owen

• Saint-Simon

• Charles Fourier

Marxisme

Maatschappelijke stroming gebaseerd op de ideeënleer van Karl Marx en Friedrich Engels

• kap vernietigen en productiemiddelen tot een gemeenschappelijk bezit make

• dmv een gewelddadige revolutie vh proletariaat

• daarna naar een egalitaire gemeenschap evolueren

• opbrengsten gelijk verdelen volgens de noden vh volk

Corn Laws (Groot-Brittannië)

1815-1846.

importheffingen op graan in GB en Ierland

vooral Engelse landeigenaren beschermd tegen goedkope buitenlandse graanimporten

prijzen vh graan hoog

→ alliantie tss fabriekseigenaars en preletariaat ontstond tegen de Corn Laws

• gevolg: de Peterloo bloedbad en repressie vd Six Acts

Anti-Cornlaw League

1838 in Manchester

groep wilde weg met de Corn Laws

• kern vd beweging; industriele ondernemers (uit Machester)

• steun stedelijke burgerij en arbeidersklasse

invoertarieven onder invloed vd League verlaagd in 1842

1846 uiteindelijk geheel ingetrokken

• weg vrij voor internationale vrijhandel en symboliseert de toegenomen macht vd industriële ondernemers

House of Commons (Groot-Brittannië)

De belangrijkste kamer de Britise tweekamerssysteem

staat in voor de wetgeving en amendementen op de wetgeving

impulsen vd House of Lords hierbij niet onbelangrijk

House of Lords (Groot-Brittannië)

Een van de kamers van het Britse tweekamerstelsel.

• Tegenhanger van House of Commons maar met minder macht.

• kan besluiten van het House of Commons op voorhand tegenhouden

• meeste niet via verkiezingen gekozen, maar erven hun zetel of worden benoemt door de Kroon

• hoogste hof voor strafzaken in Engeland, Wales, Noord-Ierland

• hoogste hof voor civielrechtelijk zaken in hele VK

'rotten boroughs'

hadden relatief grote macht

ontvolkte kiesdistricten door plattelandsvlucht

• aantal zetels blijven onveranderd

• bevolking sterk gedaald en in andere districten sterk gestegen

=> leidt tot een ondervertegenwoordiging v bevolkingsrijke districten

• grote invloed van grootgrondbezitters

protest hiertegen resulteerde in de Reform Bill

Whigs

Een van de 2 grote politieke partijen in het Verenigd Koninkrijk.

Vandaag zijn ze geevolueerd naar Liberaal-Democraten.

Vroeger werden ze geassocieerd met de stedelijke rijken en de niet-kerkelijke

Tories

Een van de 2 grote politieke partijen in het Verenigd Koninkrijk.

Vandaag zijn ze geëvolueerd naar de Conservatieve partij

Reform Bill

Britse wet die zorgde voor een democratischer vertegenwoordiging in Groot-Brittannië.

schafte de oude -oude kiesdistricten af, omdat? onvoldoende representatief waren geworden (deels door IR)

• De Britten spraken van rotten boroughs.

De geïndustrialiseerde steden kregen nu een betere vertegenwoordiging in het Britse Lagerhuis.

Chartisme

Democratische beweging in Groot-Brittannië (1838 - 1860).

De term verwijst naar de People's Charter (Volkshandvest) uit 1838 waarin de eisen van de beweging zijn omschreven.

• belangrijkste eis? de invoering van het algemeen kiesrecht voor mannen (+21 jaar)

Tweede Franse Republiek

Frankrijk van 1848 tot 1852.

kroonafstand Louis-Philippe (1848) ten gunste van zijn kleinzoon. (na Fr revo)

die zelfde dag: voorlopige regering, onder leiding van Lamartine, riep de Tweede Franse Republiek uit.

→ veel conservatiever dan revolutioneiren hadden geëist

→ snel conflict tussen de radicale socialisten en gematigde republikeinen.

Tweede Franse Keizerrijk

Het politieke en grondwettelijke bestel in Frankrijk tussen 1852 en 1870.

Het keizerrijk werd uitgeroepen op 2 december 1852,

→ toen de Franse president Lodewijk Napoleon Bonaparte zichzelf tot Keizer der Fransen maakte.

Dit regime was de opvolger van de Tweede Franse Republiek en werd in 1870 opgevolgd door de Derde Franse Republiek.

Ateliers Nationaux

Kortstondige maatregel in het Revolutiejaar 1848

→ doel afschaffen vd enorme werkloosheid

→ door middel van werkverschaffing

→ voorloper vd hedendaagse sociale werkplaats

idee van Louis Blanc

Parlement van Frankfurt

Duits vrij gekozen en grondwetgevend parlement dat in 1848/1849 bijeenkwam in de Paulskirche te Frankfurt am Main.

taak? de bewerkstelling van een grondwet voor een nieuwe Duitse federale staat.

Verder diende de vergadering als parlement van het revolutionaire Duitse Rijk.

Italiaanse Risorgimento

Periode van de eenmaking van Italië (1820-1870)

→ begon met opstanden in Napels en Piëmont

→ voltooid met de inname van Rome door de Italianen.

diverse bewegingen streven naar de eenmaking:

• Beweging gedreven door Italiaanse Cultuur en Taal EN door wil om groots Italië van Renaissance en Romeinen te restaureren

'Ausgleich'

Overeenkomst die in 1867 in het keizerrijk Oostenrijk

regelde de staatsrechtelijke verhouding tussen Oostenrijk en Hongarije

= leidde tot de Dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije.

Oostenrijks-Hongaarse Dubbelmonarchie

Habsburgse rijk opgedeeld in 2 delen na Ausgleich

+ Oostenrijkse keizer wordt ook koning van Hongarije

De Koning/keizer als eenheid van het rijk, maar het zijn wel 2 verschillende delen met eigen grondwet en eigen parlement

→ Sommige materies gemeenschappelijk tho, zoals

• buitenlandse politiek

• leger

• delen van economie en dergelijke

Missouri Compromise

Slavernijdiscussie zorgt voor fricties in VS en uiteindelijk tot Missouri Compromis (1920-1921).

N = vrije staten zonder slavernij

Z = staten met slavernij

• gelijke verdeling

• zorgt voor de balans in parlement bewaren.

Dominion Canada

1867 trad de British North America Act in werking

als reactie op Amerikaanse burgeroorlog en 1 te vermijden in Canada

→ al even spanningen tss Fr en Engelstaligen in Canada

Canada krijgt autonomie op vlak van bestuur

• federale syst verfijnd

• droeg bij tot een stabiele relatie met de VS door de relatieve onaf

Canada wel nog grotendeels afh v GB (het moederland)

Meiji-dynastie

kwam aan de macht als gevolg vh drukkende W imperialisme

Japans nationalistisch en antiwesterse gevoel leid tot einde vh Shogunaat en de macht vd keizer herstelde

Japan wordt modern: door de industrialisering vd econo en leger aan te passen aan de moderne tijd

hervormingen zorgen voor een Grondwet

• relatief lib japan en het behoud vd keizer als machthebber

• bedoeling zich te kunnen verdedigen tegen het W imperialsime

verwestering gebeurde enorm snel en slaagde in zijn opzet

Goudstandaard

Muntstelsel waarin de economische rekeneenheid een vast gewicht aan goud is.

→ maakt het mogelijk om geld te wisselen tussen landen

→ als de landen dit hanteren

kan ook als een monetair systeem worden beschouwd

→ waarbij veranderingen in vraag en aanbod van goud de waarde van goederen en diensten mede bepalen.

Derde Franse Republiek

Republikeinse regime bestuurde Fr in 1870 - 1940,

→ in de grondwet pas in 1875 tot stand tho

het eerste regime sinds de Fr revo dat lang volhield

Derde Republiek vervangen door het autoritaire Vichy-regime van maarschalk Philippe Pétain.

→ door een nederlaag in WOII

Het was de eerste republiek ter wereld met een echt parlementair systeem.

Labour Party (Groot-Brittannië)

Centrumlinkse partij in het Verenigd Koninkrijk die zichzelf sociaaldemocratisch noemt.

1 vd 3 belangrijkste Britse politieke partijen.

De sociaaldemocratische ideeën binnen Labour hebben zich zelfstandig ontwikkeld, afzonderlijk van verwante partijen in (West-)Europa.

Homerule (Ierland)

= eigen regering van Ierland binnen het VK

• onstaan v Ierse nationalisme

• eisen van zelfbestuur, zoals eigen regering

protest van Brits-gezinden

Paasopstand 1916 → op rand van een burgeroorlog

• wapens aanwezig

• Brits-gezinden vs Ierse nationalisten

'Kulturkampf' (Duitsland)

Strijd die de overheid onder Otto von Bismarck voerde tegen de Katholieke Kerk (1872 -1879)

Dtse keizerrijk net opgericht

Doema

Vertegenwoordigend lichaam in Rusland

Eerste Internationale

Internationaal verband van vakbonden, gesticht te Londen op 28 september 1864 en vooral binnen Europa actief.

Tegenwoordig bekend als de Eerste Internationale.

succes met het organiseren van internationale solidariteit in de vorm van

• stakingskassen

• het weren van buitenlandse stakingsbrekers

Tweede Internationale

Een internationale organisatie voor socialistische politieke partijen en vakbonden.

De Tweede Internationale 13 jaar na de opheffing van de Eerste Internationale (1876) in Parijs opgericht op 14 juli 1889,

• naar aanleiding van de honderdste verjaardag van de bestorming van de Bastille.

Sociaal-Darwinisme

Het idee dat de evolutieleer van Darwin direct kan toe worden gepast op de menselijke samenleving

• bv. criminelen hebben altijd een grote neus

• de maatschappij als een constante strijd tussen sterken en zwakken

• rechtvaardiging van ongelijkheid

• racisme en imperialisme → westerse mens als ‘superieur’ en dus legitmatie voor kolonialisme

gebruik als legitimatie voor geweld

Ultramontanisme

Leer binnen het katholicisme die de autoriteit van de paus in zaken van geloof en discipline benadrukt.

Association Internationale Africaine

opgericht door Europese landen (1876)

wilde zo het onbekende hart van Afrika toegankelijk maken

In de praktijk werd het een vehikel voor de koloniale ambities van de Belgische koning Leopold II.

Triple Alliantie

Verdrag tussen het Duitse Rijk, Oostenrijk-Hongarije en Italië,

gesloten (20 mei 1882) om elkaar te steunen in het geval van een aanval op een van hen door twee of meer grootmachten.

Triple Entente

Alliantie gevormd in 1907 tussen het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Ierland, de Derde Franse Republiek en het Keizerrijk Rusland na het tekenen van het Verdrag van Sint-Petersburg.

Het Verenigd Koninkrijk had al een Entente Cordiale met Frankrijk sinds 1904, terwijl Frankrijk samen met Rusland de Frans-Russische Alliantie had getekend in 1894.

Veertienpuntenplan van Wilson

een plan van Wilson om een einde te maken aan WOI

• bekend gemaakt in het Amerikaanse Congres (1918)

• hoopte met Viertienpuntenplan een duurzame vrede op te leggen

• nadruk lag op zelfbeschikkingsrecht der volken en het stichten van een Volkenbond.

VS vocht aan kant van de Entente, maar waren niet gebonden aan afspraken gemaakt onder de geallieerden voor oorlogsdoeleinden

• VS achtte dit zo

Volkenbond

Intergouvernementele organisatie die op 25 januari 1919 werd opgericht op basis van het Verdrag van Versailles en gevestigd in Genève.

doel? einde aan alle oorlogen

hoogtepunt met 58 aangesloten leden (1934-1935)

Op 18 april 1946 besloot de Volkenbond zichzelf per direct op te heffen.

• De VN (1945) kunnen worden beschouwd als de opvolger van de Volkenbond.

Mir (Rusland)

Gemeenschappen in Rusland waar boeren in samenleven en grond gaan bewerken.

In deze systemen groeit sociale ongelijkheid zeer sterk aangezien dynamischere boeren land kunnen afkopen van andere boeren

Bolsjewieken

Een factie van de marxistische Russische Sociaaldemocratische Arbeiderspartij (RSDAP) die zich afsplitsten van de mensjewistische factie bij het Tweede Partijcongres

Massa-organisatie

• gesticht in 1903 door Vladimir Lenin en Aleksandr Bogdanov

• bestond uit arbeiders (onder een democratische interne hiërarchie)

• bestuurd door het principe van democratisch centralisme

• beschouwden zichzelf als de leiders van de revolutionaire arbeidersklasse van Rusland

Mensjewieken

Onderdeel van de Russische revolutionaire beweging die in 1903

• ontstond na een geschil tussen Vladimir Lenin en Julius Martov,

• beiden lid waren van de Russische Sociaaldemocratische Arbeiderspartij.

Hun stroming werd het mensjewisme genoemd en werd geleid door Julius martov

Nieuwe Economische Politiek (Sovjetunie)

= NEP

enerzijds nationalisering van basisproducten

tegelijk realpolitik:

• boeren land geven

• vrije markt ruimte geven

• zelfstandige productie toe laten naast genationaliseerde industrieën

voordeel welvarende boeren (‘kulakken’) en commerciële middenklasse

Derde Internationale / Komintern

Een wereldwijd samenwerkingsverband van communistische partijen onder leiding vd Communistische Partij van de Sovjet-Unie (CPSU).

Kominterm: gevormd op aandringen van Lenin

CPSU als opvolger van de Tweede Internationale.

Het oprichtingscongres vond plaats in Moskou van 2 tot 6 maart 1919.

Kulakken (Sovjetunie)

orgineel een scheldwoord voor boeren die ingehuurd personeel uitbuitten.

De bolsjewieken noemden na de Oktoberrevolutie van 1917 alle zelfstandige boeren "koelak", ongeacht hun ethiek of welvaartsniveau.

Weimarrepubliek

Duitsland in de periode van 1918/1919 tot 1933, toen het land voor het eerst een volwaardige democratie was.

opvolger van het Duitse Keizerrijk

Guomindang

Een Chinese politieke partij.

letterlijke betekenis: Chinese Nationale Partij of Chinese Nationalistische Partij.

De Kwomintang werd in 1911 opgericht en kwam voort uit de Revolutionaire Liga van dr. Sun Yat-sen.

De Kwomintang (KMT) is gebaseerd op de door hem geformuleerde Drie principes van het volk

• nationalisme, democratie en volkswelvaart.

New Deal (F.D. Roosevelt)

sociaal en econo hervormingsprogramma om VS uit de Grote Depressie te trekken

door Franklin Delano Roosevelt

depressie veroorzaakt door de inherente instab vd markt (beurscrash 1929)

interventie overheid noodzakelijk voor rationaliseren en stabiliseren econo

zorgde voor enorme openbare werken → minder werkloosheid

Nationaal-Socialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP)

ontstaan uit de Duitse Arbeiderspartij (DAP, Deutsche Arbeiterpartei), 1920.

De NSDAP had als politieke ideologie:

• het nationaalsocialisme,

• een mix van extreem nationalistische,

• extreem-rechtse

• extreem racistischedenkbeelden, met als boegbeeld Adolf Hitler.

aan de macht via propaganda in 1933

→ te maken met wraakgevoelens onder de Duitse bevolking en door terreur tegen en intimidatie van politieke tegenstanders.

eerste regeringsdaden? inperking vrijheid van meningsuiting en het verbieden van andere politieke partijen.

Wetten van Nürnberg (1935)

racistische wetten die in Duitsland ingevoerd en uitgevoerd (1935)

• mensen met Joodse religie op raciale manier gedefineerd en pol uitgesloten

• ontnemen van burgerlijke rechten

• verbod op huwelijken jood x niet-jood

voortgekoemen uit sociaal-darwinistische denkwijze

een inspiratie voor bondgenoten van Duitsland

• zoals Italië, Vichy-Frankrijk, Bulgarije, Slowakije, Kroatië, Hongarije en Roemenië.

Reichskristallnacht

Een door de nazi's georganiseerde actie (pogrom) gericht tegen de Joodse bevolking in Duitsland.

9 op 10 nov 1938

In heel Duitsland werden Joden en hun bezittingen aangevallen.

• 1400 synagogen in brand gestoken en gesloopt.

• Ongeveer 7500 winkels en bedrijven van Joden vernield.

• Joodse huizen, scholen, begraafplaatsen en ziekenhuizen moesten het ontgelden.

• brandweer verboden om de branden te blussen.

joden vermoord op straat

Joseph Goebels wordt gezien als brein achter dit evenement

Totalitarisme

politiek systeem waarbij de gehele maatschappij ondergeschikt wordt gemaakt aan het staatsidee en de politiek de gehele samenleving tot in de diepste geledingen doordringt.

De heersende ideologie in deze staat gepropageerd als de enig mogelijke weg naar een betere toekomst. Het is een systeem waarbij de staat bijna volledige controle heeft op het dagelijks leven van mensen, zowel in politiek, cultureel, filosofisch, godsdienstig als in sociaal en economisch opzicht. Eén en ander moet worden onderscheiden van autoritarisme. Autoritaire stelsels zijn stelsels waarbij de overheid geen of weinig politieke vrijheid toelaat, en er meestal geen (echte) vrije verkiezingen zijn. Maar in een dergelijke staat kan het zijn dat andere terreinen van maatschappelijk leven niet worden gereguleerd door de overheid.

As Rome-Berlijn

Op 25 oktober 1936 sloten Duitsland en Italië een bondgenootschap

Hitler had toenadering gezocht tot het Italië van Mussolini omdat hij steun nodig had voor zijn agressieve buitenlandse politiek. Hitler had immers als volgende doel de Anschluss van Oostenrijk bij Duitsland. Zonder de rugdekking van Italië was dit niet mogelijk. Aan de andere kant kon Mussolini de steun van Duitsland goed gebruiken om uit het Europese isolement te komen waarin hij was terechtgekomen door de Italiaanse veroveringsdrang in Abessinië, het huidige Ethiopië.

Antikominternpact

Pact dat op 25 november 1936 door het Japanse Keizerrijk en nazi-Duitsland werd gesloten en gericht was tegen het communisme, in het bijzonder de Sovjet-Unie. In 1937 voegde Italië zich bij dit pact, waarmee de asmogendheden gevormd werden. Later sloten de nieuwe leden van de asmogendheden en Spanje zich hierbij aan.

Het verdrag was bedoeld, volgens de ondertekenaars, om de wereldsamenleving te beveiligen tegen het communisme. Iedere partij en ieder land dat bij het Komintern, de Communistische internationale, was aangesloten was dus bijna automatisch een vijand van Japan en Duitsland.

'Drôle de guerre'

Periode uit de Tweede Wereldoorlog waarin nauwelijks een militaire actie aan het westelijk front werd ondernomen. Op 1 september 1939 viel het Duitse leger in Polen binnen. Hierop verklaarden Groot-Brittannië en Frankrijk op 3 september 1939 de oorlog aan Duitsland, maar deze landen boden geen feitelijke militaire steun aan Polen.

Vichy-regime

Benaming voor Frankrijk onder het autoritaire bewind van maarschalk van FrankrijkPhilippe Pétain tijdens de Tweede Wereldoorlog. Onder dat Vichyregime heette Frankrijk officieel État français en zetelde de regering in de stad Vichy. Het Vichyregime duurde van 10 juli 1940 tot 20 augustus 1944, waarbij eerst het grootste deel van het land, en vanaf november 1942 heel Frankrijk bezet werd door nazi-Duitsland (en in veel geringere mate door Duitslands bondgenoot Italië). Gedurende die tijd collaboreerde het regime in steeds sterkere mate met Duitsland.

Lend and Lease Act (1941)

Amerikaanse wet op grond waarvan de Verenigde Staten in het begin van de Tweede Wereldoorlog materiële steun kon verlenen aan het Verenigd Koninkrijk, zonder het uitgangspunt van neutraliteit te schenden. De wet gaf de Amerikaanse regering de bevoegdheid om defensiemateriaal ter beschikking te stellen aan staten wier defensie door de Amerikaanse president van vitaal belang werd geacht voor de verdediging van de VS.

Operatie Barbarossa

Codenaam voor de aanval van Nazi-Duitsland op de Sovjet-Unie op 22 juni 1941 gedurende de Tweede Wereldoorlog. De militaire operatie was vernoemd naar Keizer Frederik I Barbarossa van het Heilige Roomse Rijk, een van de leiders van de Derde Kruistocht. De operatie zelf duurde tot december 1941, maar de oorlog aan het oostfront die ermee was ingeluid, eindigde pas in mei 1945 en wel met de Duitse onvoorwaardelijke overgave aan de Sovjet-Unie en de andere geallieerden.

Asmogendheden

Vormden voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog een alliantie, waarvan de kern bestond uit Duitsland, Italië en Japan tegen Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk

Endlösung (Final Solution)

Plan van nazi-Duitsland voor de systematische genocide op het Joodse volk in Europa, de Holocaust. De term werd bedacht door Adolf Eichmann[bron?], een van de verantwoordelijken voor de uitvoering van het plan.

Het besluit tot de Endlösung om alle onder Duitse jurisdictie vallende Europese Joden systematisch en op mechanisch-industriële wijze te vernietigen, is vermoedelijk in een aantal etappes in de tweede helft van 1941 genomen. De operationele implementatie ervan werd besproken tijdens de Wannseeconferentie op 20 januari 1942. In het voorjaar van 1942 ging Aktion Reinhard van start, waarmee de systematische vernietiging werd ingezet.

Atlantisch Handvest

Besluit op de Conferentie van Placentia Bay door de Eerste minister van Groot-Brittannië Winston Churchill en president van de Verenigde Staten van Amerika Franklin Delano Roosevelt. De gezamenlijke verklaring van het Atlantisch Handvest werd uitgegeven op 14 augustus 1941. Niettegenstaande de Verenigde Staten van Amerika nog steeds niet in staat van oorlog verkeerden, was het Atlantisch Handvest een visie en voorbereiding tot het functioneren van de wereld na de Tweede Wereldoorlog waaronder de intentie om de Verenigde Naties op te richten.

Curzonlinie

Demarcatielijn uit 1919-1920 tussen Polen en bolsjewistisch Rusland, die ruwweg samenvalt met de huidige oostgrens van Polen. De fictieve lijn werd de nieuwe grens met de Sovjet Unie in 1945. De lijn wordt daarom ook Stalinlijn genoemd.

Verenigde Naties

internationale organisatie die in 1945 werd opgericht door 51 landen. De VN wordt beschouwd als de opvolger van de Volkenbond (League of Nations). Het is een intergouvernementele organisatiedie samenwerkt op het gebied van het internationale recht, mondiale veiligheid, behoud van mensenrechten, ontwikkeling van de wereldeconomie en het onderzoek naar maatschappelijke en culturele ontwikkelingen.

Veiligheidsraad van de Verenigde Naties

Belangrijk orgaan van de Verenigde Naties. Zijn primaire verantwoordelijkheid is het handhaven van de internationale veiligheid en vrede, in het kader van de doelstellingen en beginselen van de Verenigde Naties.

Central Intelligence Agency (CIA)

Buitenlandse inlichtingendienst van de Verenigde Staten. Deze instelling is verantwoordelijk voor het verkrijgen en analyseren van informatie over regeringen, bedrijven en personen, waarna ze deze informatie doorgeeft aan de verschillende onderdelen van de Amerikaanse overheid.

De CIA bezit daarnaast een uitgebreid geheim militair apparaat, dat gedurende de Koude Oorlog verantwoordelijk was voor de vele pogingen om regeringen omver te werpen die als pro-Sovjet en tegengesteld aan Amerikaanse belangen gezien werden, zoals die van Jacobo Arbenz in Guatemala, Soekarno in Indonesië, Patrice Lumumba in de Democratische Republiek Congo en Salvador Allende in Chili.

Cominform

overkoepelende organisatie van communistische partijen in Europa, opgericht op 5 oktober 1947, vier jaar na de opheffing van de Comintern. Het Cominform was bedoeld als tegenzet tegen het Amerikaanse Marshallplan en beloofde financiële hulp aan de Oost-Europese landen om te verhinderen dat deze in de Amerikaanse invloedssfeer zouden terechtkomen. Voor de eigenlijke uitvoering van het Marshallplan werd in de westerse landen de OEEC gesticht waarop de Sovjet-Unie Comecon oprichtte.

Noord Atlantische Verdragsorganisatie

Na de Tweede Wereldoorlog opgerichte organisatie ter ondersteuning van het Noord-Atlantische Verdrag dat in Washington op 4 april 1949 werd getekend. Het NAVO-hoofdkwartier is gevestigd in de Brusselse deelgemeente Haren. De NAVO is de tegenhanger van de Collectieve Veiligheidsverdragorganisatie, een militaire bondgenootschap van Rusland en vijf andere ex-leden van de Sovjet-Unie.

Warschaupact

Militair bondgenootschap van communistische landen, dat tussen 1955 en 1991 heeft bestaan. Het werd op voorstel van Sovjetpartijleider Nikita Chroesjtsjov opgericht als tegenhanger van de NAVO.[1] Officieel spraken de lidstaten van het Verdrag van Warschau.

Duitse Democratische Republiek

Communistisch land in Europa. Het land ontstond in 1949 in het door de Sovjet-Unie bezette deel van het verslagen Duitsland. Officieel bestond de DDR van 7 oktober 1949 tot 3 oktober 1990, de dag van de Duitse hereniging. Die dag werden de DDR en de Bondsrepubliek Duitsland tot één land, het tegenwoordige Duitsland, herenigd. De oude deelstaten van vóór de DDR werden hersteld.

Containment Policy

Onderdeel van het Amerikaanse buitenlandse beleid, zoals door president Truman in 1947 werd geformuleerd in de Truman-doctrine. De Amerikaanse diplomaat George Kennan wordt wel gezien als de initiator ervan, met zijn klassiek geworden diplomatieke telegram uit Moskou onder het pseudoniem 'X', waarin hij het wereldbeeld van het Sovjet-regime beschreef.

Truman Doctrine

Historische rede waarin hij hulp beloofde aan alle landen die zich door de communistische expansie bedreigd voelden. Voortaan bestonden er twee werelden: de 'vrije wereld' en het communisme, oftewel de Eerste wereld en Tweede wereld. Deze rede wordt wel beschouwd als het begin van de Koude Oorlog. Landen die voorheen als bondgenoten tegen nazi-Duitsland streden kwamen nu tegenover elkaar te staan.

Een directe praktische consequentie was de financiële hulp aan Griekenland, waar een linkse coup op de loer lag, en Turkije, waar de Sovjet Unie invloed op wilden uitoefenen.

Brezhnev Doctrine

Politieke doctrine die werd opgesteld door Leonid Brezjnev tijdens een rede op het Vijfde Congres van de Poolse Communistische Partij, op 13 november 1968. Deze doctrine kwam op het volgende neer: Wanneer krachten die vijandig zijn aan het socialisme een socialistisch land naar het kapitalisme willen brengen, wordt het niet alleen een probleem voor het betrokken land, maar van alle socialistische landen, oftewel broederlijke solidariteit is belangrijker dan nationale soevereiniteit.

Deze doctrine was de tegenhanger van de trumandoctrine, opgesteld door Harry S. Truman, president van de Verenigde Staten.

Marshallplan

Omvangrijk materieel hulpplan, dat op initiatief van de toenmalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken George C. Marshall drie jaar na de Tweede Wereldoorlog in werking trad.

Dit European Recovery Program (ERP) was gericht op de economische wederopbouw van de door de oorlog getroffen landen in Europa. Een belangrijke drijfveer van deze hulp was het vormen van een sterke buffer tegen de expansie van het communismevanuit de Sovjet-Unie van Stalin.

Berlijnse Muur

100 meter brede constructie van opeenvolgende obstakels die van 13 augustus 1961 tot 9 november 1989 West- en Oost-Berlijn van elkaar scheidde. De totale grens rond West-Berlijn was een onderdeel van de Duits-Duitse grens en was 167,8 km lang, waarvan 45,1 km werd gevormd door de Berlijnse Muur. De Berlijnse Muur was het bekendste symbool van de Koude Oorlog en de deling van Duitsland. Tijdens vluchtacties bij de Berlijnse Muur zijn minstens 138 mensen om het leven gekomen.

Eurocommunisme

Stroming binnen het West-Europese marxisme-leninisme vanaf de jaren 70, die een koers onafhankelijk van de Sovjet-Unie voorstond. In de praktijk uitte dit zich in een beleid dat meer gericht was op sociale hervorming dan revolutie en bereidheid tot compromissen met niet-communistische politieke partijen. Buiten West-Europa wordt het soms aangeduid als "neocommunisme". Deze visie legde de klemtoon op een pluralistische visie van het communisme.

General Agreement on Tariffs and Trade (GATT)

Een internationaal handelsverdrag en de (informele) organisatie daaromheen. Kort na de Tweede Wereldoorlog werd besloten tot een verdrag ter bevordering van vrije handel tussen de deelnemende landen door het verlagen en vereenvoudigen van invoerheffingen. In eerste instantie was voorzien in een Internationale Handelsorganisatie (ITO) maar doordat de Verenigde Statenuiteindelijk afzagen van ratificatie, trad de ITO nooit in werking. Als alternatief werd ondertussen de GATT op 30 oktober 1947 ondertekend, waarin vele regels terugkeerden maar zonder duidelijk institutioneel karakter.

Internationaal Monetair Fonds

een VN-organisatie voor internationale samenwerking op monetair gebied, bestrijding van financiële crises en kredietverlening voor staten met betalingsproblemen. Het IMF is een gespecialiseerde organisatie van de Verenigde Naties met hoofdkantoor in Washington D.C..

Wereldbank

Werelds grootste instituut voor ontwikkelingssamenwerking. Zij verstrekt leningen aan ontwikkelingslanden en middeninkomenslanden, met als voornaamste doel het bestrijden van armoede. De internationale bank is technisch gezien een gespecialiseerde organisatie van de Verenigde Naties.

Raad van Europa

Een internationale organisatie waarvan 47 Europese landen lid zijn. Verder zijn 6 niet-Europese landen alsook Vaticaanstad waarnemer bij de RvE. De Raad is op 5 mei 1949 met het Verdrag van Londen opgericht door de 10 stichtende leden (onder andere België en Nederland) en heeft zijn zetel in het Franse Straatsburg.

Europese Economische Gemeenschap (EEG)

opgericht op 1 januari 1958, toen het Verdrag van Rome in werking trad. Dit verdrag was op 25 maart 1957 getekend door België, de Bondsrepubliek Duitsland, Frankrijk, Italië, Luxemburg en Nederland. De EEG stond aan de basis van de huidige Europese Unie. Binnen de EEG werd een gemeenschappelijke markt gevormd. Het EEG-verdrag bevatte bepalingen over landbouw, transportmogelijkheden, en economische relaties met niet-leden. Later zouden ook kapitaal en arbeidskrachten deel uitmaken van de gemeenschappelijke markt.

Europese Gemeenschap

Belangrijkste van de drie Europese Gemeenschappen in de eerste pijler van de Europese Unie. De andere Gemeenschappen in de eerste pijler waren Euratom en de EGKS.

De Europese Gemeenschap werd opgericht in 1993 met het Verdrag van Maastricht, als opvolger voor de Europese Economische Gemeenschap. Door het Verdrag van Amsterdam in 1999 werden de bevoegdheden van de Europese Gemeenschap groter doordat er een deel werd overgeheveld vanuit de derde pijler.

Europese Unie

Een uit 28 Europese landen bestaand statenverband. De EU vindt haar oorsprong in de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal en de Europese Economische Gemeenschap, in 1958 gevormd door zes landen (België, de Bondsrepubliek Duitsland, Frankrijk, Italië, Luxemburg en Nederland). In de jaren erna groeiden de Europese Gemeenschappen in omvang door de toelating van nieuwe lidstaten en in macht door het uitbreiden van hun zeggenschap. Het Verdrag van Maastricht vormde in 1993 de huidige Europese Unie. De laatste aanpassing aan de constitutionele basis was in 2009 met het (in 2007 ondertekende) Verdrag van Lissabon.

Indische Congrespartij

politieke partij in India die streefde naar meer zeggenschap in de regering voor hoogopgeleide Indiërs en een platform bieden voor dialoog met de Britse machthebbers

Afrikaans Nationaal Congres (Zuid-Afrika)

politieke groepering, die in 1912 in Bloemfontein werd opgericht om de belangen van de mensen in Zuid-Afrika te behartigen. De basis voor de groepering werd in 1882 gelegd met de formatie van de Native Education Association in de toenmalige Britse Kaapkolonie.