Polska po II wojnie światowej

Polska Partia Robotnicza (PPR)

(1942) Partia komunistyczna utworzona z inicjatywy Stalina, podporządkowana Moskwie. Dążyła do przejęcia władzy w Polsce i wprowadzenia ustroju socjalistycznego.

Związek Patriotów Polskich (ZPP)

(1943) Organizacja polityczna Polaków w ZSRR, podporządkowana Stalinowi, przeciwna rządowi emigracyjnemu w Londynie. Inicjator formowania Armii Polskiej w ZSRR (1 Dywizja im. T. Kościuszki).

Krajowa Rada Narodowa (KRN)

(1 stycznia 1944) Utworzona w Warszawie przez PPR, jako podziemny parlament, przeciwny emigracyjnemu rządowi. Na jej czele stanął Bolesław Bierut. Miała być zalążkiem przyszłej władzy.

powstanie Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN)

(22 lipca 1944) Ogłoszony w Chełmie (Lublinie) manifest PKWN (tzw. "manifest lipcowy") proklamował powstanie tymczasowej władzy wykonawczej, podporządkowanej KRN. Zapowiadał reformę rolną, nacjonalizację przemysłu i sojusz z ZSRR.

Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej

(31 grudnia 1944) Przekształcenie PKWN w Rząd Tymczasowy, uznany przez ZSRR, ale nieuznawany przez mocarstwa zachodnie.

Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej (TRJN)

(22 czerwca 1945) Utworzony na mocy postanowień konferencji jałtańskiej. Miał być koalicją rządu lubelskiego i polityków emigracyjnych. Na czele stanął Edward Osóbka-Morawski (PPS), a wicepremierem został Stanisław Mikołajczyk (PSL). Był to kompromis wymuszony przez aliantów.

rozwiązanie Rady Jedności Narodowej

(lipiec 1945) Po utworzeniu TRJN, podziemne władze Polskiego Państwa Podziemnego (Rada Jedności Narodowej) rozwiązały się, uznając, że ich misja dobiegła końca.

referendum ludowe (3 razy TAK)

(30 czerwca 1946) Referendum miało legitymizować władzę komunistów. Zadano trzy pytania: o zniesienie Senatu, o utrwalenie reformy rolnej i nacjonalizacji, o granicę zachodnią. Wyniki zostały sfałszowane przez komunistów (oficjalnie 68% za wszystkimi pytaniami), by wykazać poparcie społeczne.

wybory do Sejmu Ustawodawczego (1947)

(19 stycznia 1947) Sfałszowane wybory, w których komunistyczny Blok Demokratyczny (PPR, PPS, SL, SD) zdobył (oficjalnie) 80% głosów. PSL Mikołajczyka, które mogło liczyć na realne poparcie, zostało zepchnięte do opozycji. Oznaczało to ostateczne przejęcie władzy przez komunistów.

Mała Konstytucja (1947)

(19 lutego 1947) Ustawa zasadnicza, która tymczasowo regulowała ustrój państwa. Powoływała urząd prezydenta (Bolesław Bierut), a Sejm miał być najwyższym organem władzy. Faktycznie umacniała pozycję komunistów.

Zjednoczone Stronnictwo Ludowe (ZSL)

(1949) Powstało z przymusowego połączenia PSL (opozycyjnego) i SL (komunistycznego). Miało być satelicką partią wobec PZPR, reprezentującą wieś.

Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego (MBP)

Organ represji politycznej (tajna policja), odpowiedzialny za zwalczanie opozycji, inwigilację, tortury i egzekucje.

Zrzeszenie "Wolność i Niezawisłość" (WiN)

(1945) Organizacja konspiracyjna, która miała kontynuować walkę o niepodległość, ale metodami politycznymi (wywiadowczymi i informacyjnymi), a nie zbrojnymi. Wielu jej członków zostało aresztowanych i skazanych.

"Nie" (Niepodległość)

Zakonspirowana organizacja powołana przez gen. Leopolda Okulickiego na wypadek sowieckiej okupacji, mająca kontynuować walkę o niepodległość. Rozwiązana po aresztowaniach.

Narodowe Siły Zbrojne (NSZ), Narodowe Zjednoczenie Wojskowe (NZW)

Konspiracyjne organizacje niepodległościowe o profilu narodowym, kontynuujące walkę z nową władzą i Armią Czerwoną.

obława augustowska

(lipiec 1945) Operacja wojsk NKWD i UB na Suwalszczyźnie i w okolicach Augustowa. Aresztowano i zamordowano (lub wywieziono w nieznane miejsce) kilkuset żołnierzy podziemia niepodległościowego i cywilów. Jedna z największych zbrodni komunistycznych.

Amnestie (1945, 1947)

Ogłaszane przez władze komunistyczne w celu skłonienia żołnierzy podziemia do ujawnienia się. Część skorzystała, ale wielu zostało później aresztowanych.

Witold Pilecki (żołnierz wyklęty)

Rotmistrz, ochotnik do Auschwitz, autor raportów o Holokauście, żołnierz AK i WiN, stracony w 1948.

Jan Rodowicz "Anoda" (żołnierz wyklęty)

Żołnierz AK, uczestnik powstania warszawskiego, po wojnie w WiN, zmarł w wyniku obrażeń po przesłuchaniu.

August Emil Fieldorf "Nil" (żołnierz wyklęty)

Generał, zastępca dowódcy AK, organizator "Niego", stracony w 1953.

Danuta Siedzikówna "Inka" (żołnierz wyklęty)

Sanitariuszka AK, stracona w 1946 jako 17-latka.

akcja "Wisła"

(kwiecień–lipiec 1947) Przymusowe wysiedlenie ludności ukraińskiej i mieszanej z terenów południowo-wschodniej Polski na Ziemie Odzyskane. Miało na celu likwidację zaplecza dla UPA (Ukraińskiej Powstańczej Armii).

reforma rolna (1944)

(wrzesień 1944) Dekret PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Likwidował własność ziemską powyżej 50 ha (na Ziemiach Odzyskanych – 100 ha). Ziemię rozdzielono między chłopów i robotników rolnych. Miała charakter społeczny i polityczny (zjednanie chłopów).

nacjonalizacja przemysłu

(styczeń 1946) Dekret o nacjonalizacji przemysłu. Własność państwowa przejęła zakłady przemysłowe (powyżej 50 pracowników), kopalnie, banki, transport.

Plan Odbudowy Gospodarczej (plan trzyletni)

(1947-1949) Plan gospodarczy zakładający odbudowę zniszczeń wojennych, rozwój przemysłu i poprawę poziomu życia. Realizowany z pomocą ZSRR.

konferencja w Szklarskiej Porębie (1947)

(1947) Utworzenie Biura Informacyjnego Partii Komunistycznych i Robotniczych (Kominformu), mającego koordynować działania partii komunistycznych. Zapoczątkowała proces unifikacji ideologicznej państw bloku wschodniego.

kongres zjednoczeniowy PPR i PPS

(15 grudnia 1948) Połączenie PPR i PPS (tej podporządkowanej komunistom) w Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą (PZPR). Powstała partia monocentryczna, sprawująca dyktaturę w państwie.

Związek Młodzieży Polskiej (ZMP), Służba Polsce (SP)

Masowe organizacje młodzieżowe, upolitycznione, służące indoktrynacji i wychowaniu w duchu socjalistycznym.

Stowarzyszenie PAX

(1947) Katolicka organizacja lojalna wobec władz komunistycznych, mająca rozłamywać środowiska katolickie. Na czele Bolesław Piasecki.

Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (PRL)

(22 lipca 1952) Wzorowana na radzieckiej konstytucji z 1936 r. Głosiła, że PRL jest republiką ludową, w której władza należy do ludu pracującego; wprowadzała jednoizbowy Sejm (najwyższy organ władzy) i Radę Państwa (organ kolegialny sprawujący władzę między sesjami Sejmu); gwarantowała prawa obywatelskie, ale w praktyce były one fikcją (charakter propagandowo-fasadowy); głosiła kierowniczą rolę PZPR.

Radio Wolna Europa, Głos Ameryki

Rozgłośnie radiowe finansowane przez USA, nadające programy informacyjne i kulturalne do krajów bloku wschodniego, będące ważnym źródłem niezależnych informacji.

Socrealizm (socjalistyczny realizm)

Oficjalna doktryna sztuki w PRL (1949-1955). Charakteryzowała się: monumentalizmem (wielkie, pompatyczne formy); zaangażowaniem ideologicznym (gloryfikacja pracy, klasy robotniczej, partii, przywódców); optymizmem (ukazywanie "szczęśliwego życia w socjalizmie"). Pałac Kultury i Nauki w Warszawie – "dar narodu radzieckiego", symbol socrealizmu. Nowa Huta – nowe miasto, zbudowane jako idealne socjalistyczne miasto robotnicze.

początek kolektywizacji wsi

(1948) Przymusowe tworzenie rolniczych spółdzielni produkcyjnych (rolniczych spółdzielni produkcyjnych). Chłopi opierali się, kolektywizacja w Polsce nie powiodła się w takim stopniu jak w ZSRR.

plan sześcioletni

(1950-1955) Gigantyczny plan industrializacji, nastawiony na rozwój przemysłu ciężkiego (hutnictwo, górnictwo, energetyka). Kosztem konsumpcji i rolnictwa doprowadził do dotkliwych braków w zaopatrzeniu, kartek żywnościowych i spadku stopy życiowej. Wywołał masowe migracje ze wsi do miast.

Natolińczycy, puławianie

Frakcje w PZPR po XX Zjeździe KPZR (1956). Natolińczycy – dogmatyczne, stalinowskie skrzydło, dążące do zachowania twardej linii. Puławianie – reformatorskie, bardziej liberalne skrzydło, które popierało zmiany.

Poznański Czerwiec

(28-30 czerwca 1956) Masowe protesty robotników w Poznaniu (Cegielski), domagających się poprawy warunków życia i pracy, niższych norm, wyższych płac. Zostały krwawo stłumione przez wojsko i milicję (ok. 70 ofiar śmiertelnych). Pierwszy wielki bunt społeczny w PRL.

przełom październikowy (polski październik)

(21 października 1956) Władysław Gomułka, wcześniej odsunięty od władzy za "odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne", został wybrany na I sekretarza KC PZPR. Zapowiedział reformy (odwilż): odwrót od kolektywizacji, pewne swobody, współpracę z Kościołem. Poparły go masy społeczne, a Chruszczow ostatecznie zaakceptował.

traktat graniczny z RFN (1970)

(1970) Podpisany przez rząd PRL (Gomułka) i RFN (Willy Brandt). RFN uznała granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej (de facto, nie de iure). Część polityki wschodniej (Ostpolitik) Brandta.

Millennium Chrztu Polski i Tysiąclecie Państwa Polskiego (1966)

Wielkie obchody rocznicowe. Kościół (prymas Stefan Wyszyński) zorganizował obchody millenijne, które stały się manifestacją wiary i tożsamości narodowej, konkurencyjną wobec państwowych obchodów tysiąclecia.

List 34

(1964) List intelektualistów (m.in. Antoniego Słonimskiego) do premiera Józefa Cyrankiewicza, protestujący przeciwko cenzurze i ograniczaniu dostępu do kultury. Był wyrazem niezadowolenia środowisk twórczych.

list otwarty Jacka Kuronia i Karola Modzelewskiego (1964)

Krytyka systemu z pozycji marksistowskich, wzywająca do rewolucji robotniczej. Autorzy zostali aresztowani.

"partyzanci" Mieczysława Moczara (lata 60.)

Frakcja w PZPR, odwołująca się do nacjonalizmu, kładąca nacisk na "polski patriotyzm", zwalczająca "rewizjonistów" (głównie pochodzenia żydowskiego) i dążąca do umocnienia swojej pozycji w partii.

wydarzenia marcowe (Marzec 1968)

Kryzys polityczny wywołany zdjęciem przez cenzurę "Dziadów" Mickiewicza w Teatrze Narodowym. Protesty studentów (Adam Michnik, Henryk Szlajfer) i inteligencji zostały brutalnie stłumione. Władze rozpętały kampanię antysemicką ("antysyjonistyczną"), zmuszając tysiące osób pochodzenia żydowskiego do emigracji. W rezultacie wielu docentów i profesorów straciło pracę ("marcowi docenci").

podwyżki cen (Grudzień 1970)

Decyzja rządu o podwyżce cen podstawowych artykułów spożywczych (mięso, mąka) wywołała falę strajków.

strajki na Wybrzeżu (Grudzień 1970)

(14-22 grudnia 1970) Robotnicy stoczni w Gdańsku, Gdyni, Szczecinie protestowali. Demonstracje zostały krwawo stłumione przez milicję i wojsko.

"Czarny czwartek" (17 grudnia 1970)

Najtragiczniejszy dzień Grudnia '70. Wojsko otworzyło ogień do demonstrantów w Gdyni, zabijając kilkadziesiąt osób. W wyniku wydarzeń Grudnia '70 Gomułka został odsunięty od władzy, a jego miejsce zajął Edward Gierek.

strajk włókniarek w Łodzi (1971)

Protesty kobiet (głównie robotnic) przeciwko podwyżkom cen. Władze, pamiętając o Grudniu '70, szybko wycofały się z podwyżek.

Cofnięcie podwyżek (1971)

Symbol ustępstw Gierka wobec społeczeństwa w pierwszych latach jego rządów.

Jan Olszewski, List 59 (1975)

List 59 intelektualistów w obronie aresztowanych robotników i w proteście przeciwko zmianom w konstytucji (wprowadzenie zapisu o kierowniczej roli PZPR i sojuszu z ZSRR). Przyczynił się do konsolidacji środowisk opozycyjnych.

podwyżki cen i strajki (Czerwiec 1976)

Kolejna podwyżka cen wywołała strajki w Radomiu, Ursusie i Płocku. Zostały stłumione, a robotników brutalnie represjonowano.

Komitet Obrony Robotników (KOR)

(1976) Powstał w odpowiedzi na represje wobec robotników z Radomia i Ursusa. Grupa intelektualistów (Jacek Kuroń, Adam Michnik) udzielała pomocy prawnej, materialnej i medycznej represjonowanym. Stał się zalążkiem zorganizowanej opozycji.

Latający Uniwersytet, drugi obieg

Niezależne wykłady i dyskusje organizowane poza oficjalnym systemem edukacji. Rozwój wydawnictw drugiego obiegu (pozacenzuralnych), m.in. Niezależna Oficyna Wydawnicza NOWA.

wybór Karola Wojtyły na papieża (Jan Paweł II)

(16 października 1978) Wydarzenie o ogromnym znaczeniu politycznym i duchowym. Pierwszy papież Polak, który swoją osobą i nauczaniem umocnił ducha oporu społeczeństwa przeciwko systemowi.

strajki na Wybrzeżu (Sierpień 1980)

Po podwyżce cen mięsa, wybuchły strajki w Stoczni Gdańskiej im. Lenina. Iskrą zapalną było zwolnienie Anny Walentynowicz. Na czele Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego stanął Lech Wałęsa.

Strajk solidarnościowy (Sierpień 1980)

Do Gdańska przyłączały się inne zakłady pracy z całej Polski (Ursus, Huta Katowice), tworząc front solidarności.

Porozumienia sierpniowe

(31 sierpnia 1980) Podpisane w Gdańsku (później w Szczecinie i Jastrzębiu-Zdroju). Rząd zgodził się na: utworzenie niezależnych, samorządnych związków zawodowych; prawo do strajku; zniesienie cenzury; uwolnienie więźniów politycznych; podwyżki płac.

powstanie NSZZ "Solidarność"

(17 września 1980) Połączenie Międzyzakładowych Komitetów Strajkowych w ogólnopolski Niezależny Samorządny Związek Zawodowy "Solidarność". Na czele Lech Wałęsa.

I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ "Solidarność" w Gdańsku (jesień 1981)

Zjazd uchwalił program (m.in. samorządna Rzeczpospolita, kontrola społeczna), wybrał Wałęsę na przewodniczącego i wezwał do wolnych wyborów.

Stanisław Kania

I sekretarz KC PZPR po odsunięciu Gierka (wrzesień 1980), prowadził politykę lawirowania i ustępstw wobec "Solidarności", ale pod presją Moskwy.

manewry "Sojuz 81" (1981)

Radzieckie manewry wojskowe na granicach Polski, mające na celu wywarcie presji i ewentualną interwencję.

Prowokacja bydgoska

(marzec 1981) Pobicie działaczy "Solidarności" na sesji Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy. Wywołała ogólnopolskie napięcie i groźbę strajku generalnego.

wprowadzenie stanu wojennego

(13 grudnia 1981) Decyzja Wojciecha Jaruzelskiego (premier, I sekretarz KC PZPR) o wprowadzeniu stanu wojennego. Władzę przejęła Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON). Internowano tysiące działaczy "Solidarności", zawieszono związki, wprowadzono godzinę milicyjną, cenzurę, przerwano działalność społeczną.

Tymczasowa Komisja Koordynacyjna (TKK) "Solidarności"

Podziemne kierownictwo związku, działające w konspiracji po wprowadzeniu stanu wojennego.

"Solidarność Walcząca" (Kornel Morawiecki)

Radykalna, niepodległościowa organizacja podziemna, odrzucająca kompromis z władzą.

zniesienie stanu wojennego

(22 lipca 1983) Zastąpiony reżimem "normalizacji", ale z utrzymaniem wielu restrykcji.

fala strajków (1988)

Nowa fala strajków (maj, sierpień) spowodowana pogarszającą się sytuacją gospodarczą. Władze, widząc brak perspektyw, zdecydowały się na rozmowy z opozycją.

Rozmowy w Magdalence

(1988) Tajne spotkania przedstawicieli władz (gen. Czesław Kiszczak) i opozycji (Lech Wałęsa, Tadeusz Mazowiecki), które przygotowały grunt pod obrady Okrągłego Stołu.

debata Wałęsy z Alfredem Miodowiczem

(30 listopada 1988) Telewizyjna debata między Lechem Wałęsą a przewodniczącym OPZZ (oficjalnych związków zawodowych). Wałęsa wypadł znacznie lepiej, co umocniło jego pozycję i pokazało słabość argumentacji strony rządowej.

obrady Okrągłego Stołu

(6 lutego – 5 kwietnia 1989) Rozmowy między władzami PRL a opozycją solidarnościową (z udziałem kościoła). Powołano trzy zespoły: do spraw reform politycznych, gospodarczych i pluralizmu związkowego.

Nowela kwietniowa

(7 kwietnia 1989) Ustawa zmieniająca konstytucję, przywracająca Senat (wolne wybory) i instytucję prezydenta (wybieranego przez Zgromadzenie Narodowe). Ustalono, że 65% miejsc w Sejmie (okrągłostołowym) będzie zarezerwowanych dla PZPR i jej satelitów, a 35% obsadzonych w wolnych wyborach.

wybory czerwcowe (1989)

(4 i 18 czerwca 1989) Częściowo wolne wybory do Sejmu i całkowicie wolne do Senatu. Opozycja solidarnościowa (Komitet Obywatelski) zdobyła wszystkie wolne mandaty w Sejmie i 99 ze 100 mandatów w Senacie. Ogromne zwycięstwo "Solidarności".

Obywatelski Klub Parlamentarny (OKP)

Klub poselski i senatorski "Solidarności", kierowany przez Bronisława Geremka.

nowela grudniowa

(29 grudnia 1989) Zmiana konstytucji, która: usunęła zapis o kierowniczej roli PZPR; zmieniła nazwę państwa na Rzeczpospolita Polska; przywróciła koronę na głowie orła w godle.

plan Balcerowicza

(styczeń 1990) Reforma gospodarcza wicepremiera i ministra finansów Leszka Balcerowicza. Wprowadziła radykalne zmiany: uwolnienie cen, ograniczenie dotacji, prywatyzację, wymienialność złotego. Miała na celu przejście od gospodarki centralnie planowanej do rynkowej.

pierwsze wolne wybory prezydenckie (1990)

(grudzień 1990) W drugiej turze Lech Wałęsa pokonał Stana Tymińskiego. Wałęsa został pierwszym prezydentem III RP wybranym w powszechnych wyborach.

"noc teczek"

(4 czerwca 1992) Sejmowa komisja (Antoni Macierewicz) opublikowała listę polityków, którzy mieli być agentami SB. Spowodowała kryzys polityczny i dymisję rządu Jana Olszewskiego.

rządy koalicji SLD i PSL

(1993-1997) Po wyborach parlamentarnych w 1993 r. (po raz pierwszy z 5% progiem) władzę przejęła koalicja Sojuszu Lewicy Demokratycznej (postkomuniści) i Polskiego Stronnictwa Ludowego.

rządy AWS, Jerzy Buzek, cztery wielkie reformy

(1996-2001) Po wygranych wyborach w 1997 r. koalicja Akcji Wyborczej Solidarność (AWS) i Unii Wolności (UW) z premierem Jerzym Buzkiem przeprowadziła cztery wielkie reformy: reforma administracyjna (utworzenie 16 województw); reforma służby zdrowia (wprowadzenie kas chorych); reforma edukacji (wydłużenie nauki w szkole podstawowej i gimnazja); reforma systemu emerytalnego (wprowadzenie trzech filarów).

przystąpienie Polski do NATO

(12 marca 1999) Po latach starań, Polska (wraz z Czechami i Węgrami) została członkiem Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego.