Kafli 13 - Hagfræði

Hvert er markmið fyrirtækis í rekstrarhagfræði og hvernig er hagnaður skilgreindur?

Í hagfræði almennt er markmiðið að hámarka notagildi eða ávinning. Í rekstrarhagfræði er gert ráð fyrir að aðalmarkmiðið sé hámörkun hagnaðar.

• Hagnaður = heildartekjur − heildarkostnaður (HT − HK)

• Hvort hagnaðurinn er hagrænn eða bókhaldslegur fer eftir því hvaða kostnaður er dreginn frá (spjald 2).

Hvað er framleiðslufall og hvað er jaðarframleiðsla?

• Framleiðslufall lýsir því hve mikið magn af afurð er hægt að framleiða með ákveðnu magni af framleiðsluþáttum, t.d. vinnuafli.

• Jaðarframleiðsla sýnir hversu mikið framleiðslan eykst ef einni einingu af tilteknum framleiðsluþætti er bætt við (t.d. einum starfsmanni).

Hvað er minnkandi jaðarframleiðsla og hvaða áhrif hefur hún á kostnað?

Framleiðslan vex stigminnkandi þegar einni viðbótareiningu framleiðsluþáttar er bætt við, því aðrir framleiðsluþættir eru takmarkaðir.

• Dæmi: Á bóndabýli eykur hver nýr starfsmaður framleiðsluna minna og minna því vélar, tæki og landsvæði eru takmörkuð.

• Framleiðslufallið verður flatara eftir því sem vinnuafl eykst.

• Kostnaðarferillinn er spegilmynd framleiðslufallsins: þar sem jaðarafköst eru há er kostnaðarauki lítill, en þegar þau minnka eykst kostnaður hraðar við hverja viðbótareiningu.

Hver er munurinn á föstum og breytilegum kostnaði? Gefið dæmi.

• Fastur kostnaður (FK) breytist ekki þótt framleiðslan breytist. Bakarí: fasteignagjöld, vextir af fasteignaláni, ofn, skrifstofustólar, gluggatjöld.

• Breytilegur kostnaður (BK) er háður framleiddu magni: breytist þegar framleiðslan breytist og hverfur þegar framleiðslu er hætt. Bakarí: mjólk og annað hráefni, starfsmenn, pakkningar, útkeyrslukostnaður (bensín).

• HK = FK + BK = FK + BEK × M

Skilgreinið:

1. Fastur einingarkostnaður (FEK)

2. Breytilegur einingarkostnaður (BEK)

3. Heildar einingarkostnaður (HEK)

Hugtak	Skilgreining	Formúla
Fastur einingarkostnaður (FEK)	Fastur kostnaður á hverja framleidda einingu, t.d. húsaleiga deilt með fjölda framleiddra eininga.	FEK = FK/M
Breytilegur einingarkostnaður (BEK)	Breytilegur kostnaður á hverja framleidda einingu, t.d. hráefniskostnaður á einingu.	BEK = BK/Q
Heildareiningarkostnaður (HEK)	Heildarkostnaður á hverja framleidda einingu að meðaltali.	HEK = HK/Q = FEK + BEK

Hvers vegna er HEK oft U-laga og hvar sker JK HEK?

• Lágt framleiðslustig: FEK er hár því fasti kostnaðurinn dreifist á fáar einingar. Þegar framleiðslan eykst lækkar FEK ört → HEK lækkar.

• Hærra framleiðslustig: BEK fer að vaxa, t.d. hækkar launakostnaður á einingu þegar unnið er í næturvinnu → HEK hækkar aftur.

• JK < HEK → HEK lækkandi: næsta framleidda eining dregur meðaltalið niður.

• JK > HEK → HEK hækkandi: næsta eining ýtir meðaltalinu upp.

• Þess vegna sker JK HEK í lágmarkspunkti HEK.

Hvernig getur breytilegur kostnaður á einingu (BEK) hegðað sér? Takið dæmi af bílaframleiðslu.

BEK getur verið etur verið stiglækkandi, hlutfallslegur eða stighækkandi.

• Fyrsti bíllinn kostar mjög mikið vegna mikils fasts kostnaðar (þróunarkostnaðar).

• Lækkandi á ákveðnu bili: magnafsláttur á hráefnum og aukin sérhæfing starfsfólks → aukin framleiðni og skilvirkni.

• Vaxandi aftur: þegar stærð verksmiðjunnar fer að setja skilyrði: greiða þarf yfirvinnu, vélar kikna undan álagi og starfsfólk mætir þreytt.

Hvers vegna er heildareiningarkostnaður (HEK) til langs tíma frábrugðinn HEK til skamms tíma?

Skiptingin í FK og BK fer eftir tímabilinu. Sumir kostnaðarliðir eru fastir til skamms tíma en breytilegir til langs tíma. Til langs tíma er allur kostnaður BK.

• Skammtíma: Bílaverksmiðja sem vill fara úr 1.000 í 1.200 bíla á dag getur aðeins fjölgað starfsmönnum, því stærð húsnæðis og færibönd eru föst. Vegna minnkandi jaðarafkasta hækkar HEK ört.

• Skammtíma HEK-ferillinn hliðrast til hægri eftir stærð verksmiðju, því FK er hærri í stærri verksmiðju.

• Langtíma: Fyrirtækið getur breytt öllum/flestum framleiðsluþáttum (stækkað verksmiðju, fjölgað færiböndum) og valið þann skammtímaferil sem hentar best → heldur HEK í lágmarki.

Hvað er vaxandi, föst og minnkandi stærðarhagkvæmni?

Lýsir hvernig HEK til lengri tíma litið breytist þegar framleiðslan eykst:

• Vaxandi stærðarhagkvæmni: langtíma HEK lækkar.

• Föst stærðarhagkvæmni: langtíma HEK er stöðugt.

• Minnkandi stærðarhagkvæmni: langtíma HEK hækkar.