THEMA 1: CONCEPTUEEL REFERENTIEKADER

Wat is Developmental Psychopathology?

Developmental psychopathology is een interdisciplinair wetenschapsgebied dat onderzoekt:

• hoe normale (typische) en abnormale (atypische) ontwikkeling ontstaan

• hoe biologische, psychologische en sociale/contextuele factoren elkaar beïnvloeden

• welke factoren het risico op psychopathologie verhogen of juist beschermen

• hoe ontwikkeling verloopt gedurende de hele levensloop

Kenmerken ontwikkelingspsychopathologie

• Brede focus

  • typische én atypische ontwikkeling

• Multidisciplinair

  • combineert inzichten uit verschillende wetenschappen

• Macroparadigma

  • geen afzonderlijke theorie, maar een overkoepelend denkkader

• Focus op:

  • risicofactoren

  • beschermende factoren

  • ontwikkelingsprocessen

Ontstaan van het vakgebied ontwikkelingspsychopathologie

Belangrijke figuren:

• Thomas Achenbach

• Dante Cicchetti

• Michael Rutter [Thema1 | PowerPoint]

Belangrijke mijlpalen:

Jaar	Gebeurtenis
1974	Boek Developmental Psychopathology
1983	Hoofdstuk in Handbook of Child Psychology
1984	Special issue in Child Development
1989	Tijdschrift Development and Psychopathology
1995	1e editie Developmental Psychopathology
2006	2e editie
2016	3e editie

Typische en atypische ontwikkeling liggen in elkaars verlengde

Belangrijk uitgangspunt:

• Psychopathologie is meestal dimensioneel

• Er bestaat geen strikte scheiding tussen "normaal" en "abnormaal"

• Problemen bevinden zich vaak op een continuüm:

  • normale aanpassing

  • aanpassingsproblemen

  • subklinische problemen

  • psychiatrische stoornissen

Gevolg

Psychische problemen worden niet gezien als volledig losstaande categorieën, maar als extremen van normale ontwikkelingsprocessen

Absolute continuïteit (mean-level continuity)

= gemiddelde niveau van een groep blijft gelijk doorheen de tijd.

Kenmerken:

• focus op groepsgemiddelden

• er kunnen normatieve veranderingen optreden tijdens ontwikkeling

• verschillen tussen subgroepen zijn mogelijk

Relatieve continuïteit (rangordecontinuïteit)

= individuen behouden hun positie binnen een groep.

Voorbeeld:

• een kind dat relatief angstiger is dan leeftijdsgenoten blijft vaak relatief angstiger op latere leeftijd.

Homotypische continuïteit

• positie blijft gelijk

• uitingsvorm blijft gelijk

Voorbeeld:

• sociale angst → sociale angst later

Heterotypische continuïteit

• positie blijft gelijk

• symptomen veranderen van vorm

Voorbeeld:

• vroege verlatingsangst → depressieve klachten tijdens adolescentie

Belangrijke onderzoeksbevinding (homotypische vs heterotypische continuïteit)

Bij een cohortstudie van meer dan 6000 kinderen:

• voor alle symptomen werd homotypische continuïteit gevonden

• voor verschillende symptoomcombinaties werd ook heterotypische continuïteit gevonden

• dit gebeurde zowel binnen als tussen hogere-ordedimensies van psychopathologie

Ontwikkeling op meerdere niveaus van analyse

Uitgangspunt

• Ontwikkeling vindt altijd plaats in een context.

• Belangrijke ideeën:

  • context bestaat uit verschillende niveaus

  • niveaus beïnvloeden elkaar voortdurend

  • invloeden gebeuren zowel op een bepaald moment als over tijd heen.

Bio-ecologisch model van Bronfenbrenner

• Ontwikkeling wordt beïnvloed door verschillende systemen:

  • Microsysteem

  • Mesosysteem

  • Exosysteem

  • Macrosysteem

  • Chronosysteem

Ook binnen het individu bestaan meerdere niveaus

• Bijvoorbeeld:

  • genetica

  • hersenen

  • fysiologie

  • cognities

  • gedrag

Microsysteem

• Bio-ecologisch model van Bronfenbrenner

• Directe omgeving:

  • gezin

  • vrienden

  • school

Mesosysteem

• Bio-ecologisch model van Bronfenbrenner

• Interacties tussen microsystemen:

  • relatie ouders-school

  • relatie gezin-vriendengroep

Exosysteem

• Bio-ecologisch model van Bronfenbrenner

• Indirecte invloed:

  • werk van ouders

  • buurtvoorzieningen

Macrosysteem

• Bio-ecologisch model van Bronfenbrenner

• Brede maatschappelijke context:

  • cultuur

  • normen en waarden

  • wetgeving

Chronosysteem

• Bio-ecologisch model van Bronfenbrenner

• Invloed van tijd:

  • levensgebeurtenissen

  • maatschappelijke veranderingen.

Risicofactor

Een factor die een ongunstige ontwikkelingsuitkomst voorspelt

• Voorbeelden:

  • mishandeling

  • armoede

  • moeilijke temperamentkenmerken

Belangrijke kanttekening bij …

• Wanneer onderzoek een verband vindt tussen een factor en een uitkomst:

  • gaat het meestal om een statistische associatie

  • conclusies gelden op groepsniveau

  • causaliteit kan meestal niet bewezen worden

  • wanneer variabelen tegelijk gemeten zijn, kan ook de tijdsvolgorde niet worden vastgesteld

Bevorderende factor

Een factor die een gunstige ontwikkelingsuitkomst voorspelt

Voorbeelden:

• goede opvoeding

• cognitieve vaardigheden

• sociale steun

Ontwikkelingsuitkomst

De uiteindelijke ontwikkeling van een persoon:

• positief

• negatief

• adaptief

• maladaptief

Risicoproces

Een mechanisme dat verklaart hoe een risicofactor leidt tot een bepaalde ontwikkelingsuitkomst.

Schema: Risicofactor → Risicoproces → Ontwikkelingsuitkomst

Kwetsbaarheidsfactor

Factor die de impact van een risicofactor vergroot.

Voorbeeld:

• genetische aanleg voor angst

Potentiërende factor

Factor die het verband tussen risicofactor en uitkomst versterkt

Protectieve factor

Factor die de negatieve impact van een risicofactor vermindert.

Voorbeelden:

• steunende ouder

• goede vrienden

• sterke copingvaardigheden

Transacties

Ontwikkeling ontstaat door voortdurende wisselwerking tussen:

• individu

• omgeving

Deze beïnvloeden elkaar voortdurend

Dynamische transacties

Belangrijke gedachte:

• Factoren tellen niet gewoon op.

• Hun effecten versterken elkaar vaak.

Additief model

• 1 + 1 + 1 = gewone optelsom

Multiplicatief model

• Factoren versterken elkaar onderling waardoor het effect veel groter wordt

Impact van factoren hangt af van

Timing

• hoe vroeger een factor optreedt

• hoe groter vaak de impact

Ontwikkelingsfase

• bepaalde factoren zijn belangrijker tijdens specifieke levensfasen

Ontwikkelingstaken

• afhankelijk van wat iemand op dat moment moet leren

Sensitieve periodes

• periodes waarin iemand extra gevoelig is voor invloeden

Dosis

• duur van blootstelling

• intensiteit van blootstelling

Interactie met andere factoren

• factoren beïnvloeden elkaar voortdurend

Multifinaliteit

Definitie

• Eenzelfde risicofactor kan leiden tot verschillende uitkomsten.

Voorbeeld:

Kindermishandeling kan leiden tot:

• depressie

• angst

• agressie

• relatief normale ontwikkeling

Equifinaliteit

Definitie

• Verschillende risicofactoren kunnen tot dezelfde uitkomst leiden.

Voorbeeld:

Depressie kan ontstaan door:

• genetische kwetsbaarheid

• pesten

• verlieservaring

• gezinsproblemen