T11: diagnostyka reumatologiczna

Definicja autoimmunizacji w notatkach

Reaktywność immunologiczna skierowana przeciwko własnym tkankom lub narządom osobnika (obecność autoreaktywnych limfocytów T i B narastająca z wiekiem).

Podstawa patomechanizmu chorób autoimmunologicznych

Zaburzenia regulacji odpowiedzi prowadzące do braku eliminacji autoantygenu, przewlekłego stanu zapalnego oraz powstawania nacieków tkankowych.

Przykłady nieprawidłowej ekspresji antygenów w autoimmunizacji

Pojawienie się patologicznej ekspresji cząsteczek HLA-DR na nabłonku jelitowym oraz komórkach beta wysp Langerhansa trzustki.

Definicja i przykłady mimikry molekularnej

Aktywacja autoreaktywnych limfocytów przez antygeny patogenów podobne do własnych: wirus Coxsackie (cukrzyca typu I), wirus HSV (uszkodzenie rogówki), EBV (RZS, SLE).

Definicja choroby autoimmunizacyjnej (w przeciwieństwie do samej autoimmunizacji)

Uszkodzenie tkanek bądź zaburzenie czynności fizjologicznej wskutek autoimmunizacji; sama obecność autoprzeciwciał NIE świadczy o chorobie.

Trzy przykłady uogólnionych (układowych) chorób autoimmunologicznych

Toczeń rumieniowaty układowy (SLE), twardzina uogólniona (SSc) oraz reumatoidalne zapalenie stawów (RZS).

Trzy przykłady narządowo-swoistych chorób autoimmunologicznych

Choroba Hashimoto (tarczyca), miastenia (płytka nerwowo-mięśniowa) oraz cukrzyca typu 1 (trzustka).

Złota zasada interpretacji w reumatologii

Nigdy nie stawia się diagnozy ani nie działa na podstawie samych wyników badań laboratoryjnych bez korelacji z kliniką.

Przykłady zespołów nakładania wymienione w tekście

Skleromiozitis (twardzina + zapalenie mięśni) oraz toczeń układowy współwystępujący z zespołem Sjögrena.

Cztery czynniki środowiskowe wyzwalające autoimmunizację

Hormony, przebyte zakażenia, przyjmowane leki oraz czynniki fizyczne, takie jak światło słoneczne.

Cechy kliniczne młodzieńczych form chorób autoimmunologicznych

Są znacznie bardziej agresywne w przebiegu, wywołują większe uszkodzenia narządowe i są trudniejsze w leczeniu.

Korelacja genetyczna HLA-B27 w reumatologii

Wykazuje silny związek z zesztywniającym zapaleniem stawów kręgosłupa (ZZSK / Ankylosing Spondylitis) oraz chorobą Reitera.

Korelacje HLA-DR4 oraz HLA-DQ2/DQ8 wymienione w tabeli

HLA-DR4 koreluje z RZS i cukrzycą typu I; HLA-DQ2/DQ8 wykazuje najsilniejszy związek z chorobą trzewną (celiakia).

Prawidłowa interpretacja dodatniego i ujemnego wyniku typowania HLA

Dodatnie HLA oznacza wyłącznie większe predyspozycje (ryzyko), a ujemne HLA zmniejsza ryzyko, ale nie wyklucza całkowicie zachorowania.

Siedem głównych objawów alarmowych w reumatologii

Cytopenie w morfologii, zmiany w moczu ogólnym, gorączki, przewlekłe zmęczenie, bóle/obrzęki stawów ze sztywnością poranną, rumienie posłoneczne, suchość oczu/ust.

Trzy metody leczenia objawowego i immunosupresyjnego

NLPZ i sterydy (objawowo); sterydy i cytostatyki (immunosupresja - skuteczna, ale brak swoistości i liczne objawy uboczne).

Definicja i rola białek ostrej fazy

Białka (np. CRP) wytwarzane w wątrobie pod wpływem cytokin prozapalnych (IL-1, IL-6, TNF) w trakcie rozwoju odczynu zapalnego.

Mechanizm zmiany wskaźnika OB (odczynu Biernackiego) w zapaleniu

W stanach zapalnych wzrasta stężenie globulin we krwi, co fizjologicznie przyspiesza opadanie erytrocytów (uwaga: niedokrwistość sztucznie zawyża OB).

Zasada działania i funkcja białka C-reaktywnego (CRP)

Należy do pentraksyn; jego połączenie z fosfocholiną przy udziale jonów wapnia wiąże składnik C1q i uruchamia klasyczną drogę dopełniacza.

Definicja czynnika reumatoidalnego (RF)

Autoprzeciwciało skierowane specyficznie przeciwko fragmentowi Fc immunoglobuliny klasy G (IgG).

Klasa czynnika RF o jedynym istotnym znaczeniu diagnostycznym

Diagnostycznie oznacza się wyłącznie czynnik reumatoidalny w klasie IgM; inne klasy nie mają znaczenia.

Rekomendowane laboratoryjne metody oznaczania czynnika RF

Metoda nefelometryczna oraz test ELISA (dawny test lateksowy i Waalera-Rosego są niedokładne i niezalecane).

Wada diagnostyczna RF i korelacja ze stężeniem

RF jest wysoce nieswoisty (występuje u zdrowych starszych osób), a jego stężenie w surowicy NIE koreluce z dobową aktywnością choroby.

Zakażenia i stany nienowotworowe dające dodatni wynik RF

Krioglobulinemia (zwłaszcza w WZWC - do 100%), przewlekłe zapalenia wątroby/płuc, sarkoidoza, AIDS, mononukleoza, tbc, zapalenie wsierdzia.

Definicja procesu cytrulinizacji białek

Proces enzymatycznego przekształcania reszt aminokwasu argininy w cytrulinę wewnątrz łańcucha peptydowego.

Enzym i jego izoenzymy odpowiedzialne za cytrulinizację w RZS

Deiminaza peptydyloargininowa; w patogenezie RZS kluczową rolę odgrywają dwa izoenzymy: PAD2 oraz PAD4.

Wartość diagnostyczna i prognostyczna przeciwciał anty-CCP

Są wysoce pomocne w rozpoznaniu RZS, pojawiają się w stadium przedklinicznym, a ich stężenie wprost koreluje z ciężkością destrukcji stawów.

Główny mechanizm patofizjologiczny w obrębie stawów w RZS

Przerost błony maziowej (błona zachowuje się jak tkanka nowotworowa), która narasta na chrząstkę (łuszczka), niszczy ją i zyskuje patologiczne unaczynienie.

Różnica techniczna między testami CCP2, CCP3 a Anty-MCV

CCP2 używa syntetycznego antygenu cytrulinowanego; CCP3 wykrywa klasy IgG lub IgG+IgA; Anty-MCV wykrywa przeciwciała przeciw zmutowanej cytrulinowanej wimentynie.

Podstawowa metoda i podłoże komórkowe oznaczania przeciwciał przeciw elementom komórkowym (ANA)

Immunofluorescencja pośrednia (IIF) z wykorzystaniem komórek ludzkiego raka krtani HEp-2 lub HEp-2000.

Wada badania ANA metodą immunofluorescencji pośredniej

Wynik w ogromnym stopniu zależy od umiejętności i subiektywnego doświadczenia osoby badającej; aż 25% zdrowych ludzi ma dodatnie ANA.

Sposób laboratoryjnego określania miana w immunofluorescencji ANA

Miano definiuje się jako ostatnie rozcieńczenie surowicy (ostatni dołek płytki), w którym badacz widzi jeszcze wyraźne świecenie komórek.

Ukierunkowanie diagnostyczne przy podejrzeniu tocznia (SLE) a twardziny (SSc)

Przy podejrzeniu SLE oznacza się anty-dsDNA; przy podejrzeniu twardziny układowej - przeciwciała przeciwko topoizomerazie I (Scl-70) oraz centromerom (ACA).

Siedem głównych kryteriów klinicznych tocznia układowego (SLE)

Rumień w kształcie motyla na twarzy, nadwrażliwość na światło, zapalenie naczyń, objawy OUN, anemia/leukopenia/małopłytkowość, kłębuszkowe zapalenie nerek, zapalenie serca.

Triada patofizjologiczna twardziny układowej (SSc)

Autoimmunizacja, ciężka waskulopatia (uszkodzenie naczyń) oraz nadmierne, niekontrolowane włóknienie tkanek.

Objaw Raynauda i "za ciasnych rękawiczek" w twardzinie

Raynaud to trójfazowa zmiana barwy palców (blednięcie, sinienie, czerwienienie) pod wpływem zimna/stresu; drugi objaw to uczucie stwardnienia i pogrubienia skóry dłoni.

Główny mediator włóknienia i niszczenia naczyń w twardzinie

Wyrzut cytokin (IL-1, IL-4, IL-6, TNF) stymuluje fibroblasty, a kluczowy czynnik TGF-β indukuje masywne tworzenie nieprawidłowego kolagenu typu I, III, VI, VII.

Pełna nazwa skrótu ANCA i ich główne zastosowanie

Przeciwciała przeciw cytoplazmie neutrofili (Anti-Neutrophil Cytoplasmic Antibodies); służą jako kluczowa pomoc w diagnostyce układowych zap zapaleń naczyń.

Charakterystyka, docelowy antygen i jednostki chorobowe dla c-ANCA

Typ świecenia cytoplazmatyczny; reagują z proteinazą serynową 3 (PR-3); typowe dla ziarniniakowatości z zapaleniem naczyń (Wegenera) oraz zespołu Churga-Strauss.

Charakterystyka, docelowy antygen i jednostki dla p-ANCA

Typ świecenia wokółjądrowy; reagują głównie z mieloperoksydazą (MPO); charakterystyczne dla mikroskopowego zapalenia naczyń (MPA).