Yaşam Bilimi Biyoloji - Canlıların Ortak Özellikleri ve Temel Bileşenleri

TYT Biyoloji sınav hazırlığı için canlıların ortak özellikleri, inorganik ve organik bileşenler, proteinler, enzimler ve vitaminler konularını kapsayan sözlük çalışma kartları.

Hipotez

Bir problemin çözümüne ait geçici yanıttır; gözlem ve mevcut bilgilerle desteklenir.

Kontrollü Deney

Bir hipotezi sınamak için düzenlenen; sadece bir tane bağımsız değişken, ona bağlı bir bağımlı değişken içeren ve diğer tüm etkenlerin sabit değişken (kontrol grubu) olarak tutulduğu deneydir.

Teori (Kuram)

Gözlenen bir olayı açıklayan, sıkça test edilip güçlü kanıtlarla desteklenen genel geçerliliği yüksek bağlantılardır.

Kanun

Doğada değişmeyen, çok sayıda deneyle desteklenmiş, "neden" sorusuna cevap aramayan kesin ifadelerdir.

Anabolizma

Küçük moleküllerden büyük molekül sentezlenen yapım (özümleme) tepkimeleridir; enerji harcanır.

Katabolizma

Büyük moleküllerin küçük moleküllere parçalandığı yıkım (yadımlama) tepkimeleridir; enerji açığa çıkar.

Endoterm (Sıcakkanlı)

Vücut ısısı çevreye göre değişmeyen canlılardır (örn. kuşlar, memeliler).

Ektoterm (Soğukkanlı)

Vücut ısısı çevreye göre değişen canlılardır (örn. kuş ve memeli dışındaki hayvanlar).

Bazal Metabolizma

Dinlenme hâlinde, oda sıcaklığında, sağlıklı bir bireyde yemekten yaklaşık 12 saat sonra ölçülen minimum enerji harcamasıdır.

Homeostasi (İç Denge)

Canlıların dış ortam koşulları değişse de iç ortamını sabit tutma çabasıdır.

Adaptasyon

Canlının yaşama ve üreme şansını artıran, kalıtsal olan ve nesilden nesile aktarılan uyumluluk özellikleridir.

Modifikasyon

Çevrenin etkisiyle genin işleyişinin (fenotipin) değişmesidir; genin yapısı değişmediği için kalıtsal değildir.

Aktif Taşıma

ATP harcanarak maddenin az yoğun ortamdan çok yoğun ortama taşınması sürecidir.

Difüzyon

ATP harcanmadan maddenin çok yoğun ortamdan az yoğun ortama geçişidir.

Kohezyon

Su moleküllerinin birbirini çekme özelliğidir; su yüzeyinde yüzey gerilimi oluşmasını sağlar.

Tampon Bileşikler

Ortamdaki $H^+$ miktarı arttığında onu tutan, azaldığında serbest bırakarak pH dengesini sağlayan mekanizmalardır (örn. $H_2CO_3$).

Monosakkaritler

Hücre zarından direkt geçebilen ve sindirilmeden kullanılabilen basit şekerlerdir (örn. Glikoz, Fruktoz, Galaktoz, Riboz, Deoksiriboz).

Disakkaritler

İki monosakkaritin glikozit bağıyla (dehidrasyon sentezi) birleşmesiyle oluşan, hücre zarından geçemeyen ve sindirilen şekerlerdir (örn. Maltoz, Sükroz, Laktoz).

Polisakkaritler

Çok sayıda monosakkaritin birleşmesiyle oluşan büyük organik moleküllerdir (örn. Nişasta, Glikojen, Selüloz, Kitin).

Dehidrasyon Sentezi

Küçük moleküller birleşip bağ kurulurken suyun açığa çıktığı yapım tepkimesidir.

Hidroliz (Sindirim)

Büyük moleküllerin bağları kırılırken su harcanarak gerçekleşen yıkım tepkimesidir.

Kitin

Böcek kabuğu ve mantar hücre çeperinde bulunan yapısal bir polisakkarittir; azot (N) içeren tek karbonhidrattır.

Margarinleşme

Doymamış yağ asitlerinin hidrojenle doyurularak katılaştırılması işlemidir.

Esansiyel (Temel) Amino Asit

İnsan vücudu tarafından üretilemeyen (8 çeşit) ve dışarıdan besinlerle alınması zorunlu olan amino asitlerdir.

Denatürasyon

Yüksek sıcaklık gibi etkenlerle proteinin üç boyutlu (tersiyer/kuaterner) yapısının bozularak işlevsiz primer hâle gelmesidir.

Apoenzim

Bileşik enzimlerin protein yapılı olan ve substratı tanıyan kısmıdır.

Koenzim

Bileşik enzimlerde kofaktör (yardımcı) kısmın vitaminden (genelde B vitamini) oluştuğu yapıdır.

Provitamin

Vücuda öncül/inaktif olarak alınıp organlarda aktif vitamine dönüştürülebilen bileşiklerdir (örn. Provitamin A, inaktif D vitamini).