Maatschappij Blok 1 (H1 – H12): Sociologie als Wetenschap en Samenleving

Een complete begrippenlijst van de sociologiehoofdstukken 1 tot en met 12, inclusief de rollentheorie, preventie, sociale stratificatie, modernisering, postmodernisering en de sociologische implicaties van sociale media.

Sociologie

De wetenschap die bestudeert hoe mensen samenleven en hoe hun gedrag beïnvloed wordt door de samenleving.

Empirisch-analytische taak

De taak waarbij de socioloog de samenleving zo objectief mogelijk onderzoekt op basis van feiten, waarnemingen en dataverzameling om verbanden en verklaringen te vinden.

Self-fulfilling prophecy

Een voorspelling die direct of indirect leidt tot haar eigen verwezenlijking doordat mensen hun verwachtingen en gedrag erop afstemmen.

Self-destroying prophecy

Een voorspelling die ertoe leidt dat mensen hun gedrag zodanig veranderen dat de voorspelling juist niet uitkomt.

Kritische taak

De taak waarbij de socioloog de bestaande sociale orde ter discussie stelt, vanzelfsprekendheden bevraagt en maatschappelijke situaties kritisch analyseert.

Afstandelijke betrokkenheid

Een sociologische grondhouding waarbij men zich engageert met maatschappelijke vraagstukken, maar voldoende distantie bewaart om objectief en kritisch te blijven.

Praktische taak

De sociologische taak om verworven kennis nuttig in te zetten voor het aanpakken van maatschappelijke problemen en deze kennis over te dragen aan beleid en publiek.

Contingent

Het kenmerk dat iets niet noodzakelijk is zoals het is: het is historisch en maatschappelijk gegroeid en had ook anders kunnen zijn.

Niet arbitrair

Het kenmerk dat regels en gebruiken niet zomaar willekeurig ontstaan zijn, maar verklaard en gelegitimeerd kunnen worden.

Legitimerende derden

De vier grondslagen (natuur, geschiedenis, samenhang en vanzelfsprekendheid) die verklaren waarom maatschappelijke keuzes en regels als normaal of juist worden beschouwd.

Individualistische visie

De sociologische visie die stelt dat de samenleving gevormd wordt door de som van doelgerichte, rationele handelingen van individuen.

Collectivistische visie

De sociologische visie die stelt dat de samenleving voorafgaat aan het individu en dat individuen gevormd, geconditioneerd en gedetermineerd worden door hun sociale omgeving.

Pervers effect

Een maatschappelijk gevolg dat zowel onbedoeld als ongewenst is en ontstaat doordat individuen elk hun eigenbelang nastreven.

Mattheuseffect

Het verschijnsel waarbij mensen die al maatschappelijke voordelen bezitten verhoudingsgewijs nog meer voordelen verwerven, terwijl kansarmen achterblijven.

Probleem van de collectieve actie

De spanning waarbij een gezamenlijk doel niet bereikt wordt omdat individuen hopen op voordeel zonder zelf de nodige inspanning of kosten te leveren.

Ziekterol (Parsons)

Een institutioneel erkende, legitieme vorm van sociaal afwijkend gedrag waarbij een gediagnosticeerde zieke tijdelijk onbekwaam is, geen schuld treft en verplicht moet meewerken aan herstel.

Medicalisering

Het maatschappelijke proces waarbij steeds meer alledaagse menselijke problemen, emoties of gedragingen als medische problemen worden bestempeld en behandeld.

Positie

De plaats die iemand inneemt in de samenleving of in een sociale groep ten opzichte van andere posities.

Toegewezen positie

Een sociale positie die iemand krijgt op basis van geboorte of kenmerken waar men zelf geen invloed op heeft, zoals geslacht of leeftijd.

Verworven positie

Een maatschappelijke positie die iemand bereikt door eigen inspanning, prestaties, opleiding of beroepskeuze.

Rol

Het geheel van verwachtingen en gedragsvoorschriften dat gekoppeld is aan een bepaalde sociale positie.

Rolattribuut

Een uiterlijk kenmerk of voorwerp dat onlosmakelijk verbonden is met een rol en deze rol direct herkenbaar maakt.

Dramaturgie

De sociologische benadering die het dagelijkse sociale leven vergelijkt met een toneelstuk waarin individuen als acteurs rollen neerzetten via impression management.

Symbolisch interactionisme

De stroming die stelt dat de menselijke persoonlijkheid en identiteit tot stand komen via sociale interacties en het internaliseren van rolverwachtingen.

Intern rollenconflict

Een conflict dat ontstaat wanneer er binnen één enkele maatschappelijke positie tegenstrijdige gedragsverwachtingen bestaan.

Extern rollenconflict

Een conflict dat optreedt wanneer de verwachtingen behorend bij twee of meer verschillende posities van eenzelfde individu met elkaar botsen.

Sociale controle

Het geheel van manieren en mechanismen waarmee mensen elkaars gedrag reguleren om de heersende normen en waarden te handhaven.

Zelfdwang

Interne sociale controle waarbij een persoon zichzelf bijstuurt via een gevormd geweten en geïnternaliseerde normen, ook zonder toezicht van buitenaf.

Buffers van sociale interactie

Mechanismen (zoals humor, tact of excuses) om sociale spanningen of misstappen op te vangen zonder direct te moeten sanctioneren.

Uitlaatkleppen

Afgebakende momenten of evenementen (zoals carnaval of festivals) waarin tijdelijk meer ruimte bestaat om af te wijken van de gewone gedragsregels.

Preventie (Goris e.a.)

Initiatieven die doelbewust en systematisch een bestaand of dreigend probleem voorkomen.

Initiatief met preventieve waarde

Een handeling of maatregel die weliswaar kan voorkomen dat een probleem ontstaat, maar niet met dat specifieke doelbewuste oogmerk is opgezet.

Primaire preventie

Preventievorm die zich richt op de algemene bevolking voordat een probleem zich heeft gemanifesteerd, vaak via brede informatie en sensibilisering.

Secundaire preventie

Preventievorm die ingrijpt bij concrete signalen of een verhoogd risico, gericht op een specifieke risicodoelgroep om verdere ontwikkeling te stuiten.

Tertiaire preventie

Preventie die plaatsvindt wanneer een probleem al aanwezig is, met het doel verdere schade, recidive of ernstige escalatie te vermijden.

Sociale ongelijkheid

Verschillen tussen individuen en groepen waardoor mensen in meer of minder gunstige omstandigheden verkeren door een ongelijke verdeling van sociale goederen.

Sociale stratificatie

De structurele opdeling van de samenleving in hiërarchische lagen of strata van individuen met gelijkwaardige posities en kansen.

Hedendaagse klassenmaatschappij volgens Standing

De sociologische opdeling van de hedendaagse maatschappij in zeven lagen: Elite, Salariaat, Proficians, Arbeidersklasse, Precariaat, Werklozen en Afhakers.

Precariaat

De maatschappelijke klasse gekenmerkt door flexibel en onzeker werk, onregelmatige inkomsten en een structureel gebrek aan werkzekerheid.

Macht

De mogelijkheid om doelstellingen te bereiken en het handelen van anderen te bepalen of in te perken, desnoods tegen hun eigen wil in.

Habitus

Het geheel van geïnternaliseerde voorkeuren, gewoonten en denkpatronen dat bepaalt wat iemand vanzelfsprekend vindt en hoe men handelt, gevormd door de sociale klasse.

Cultureel kapitaal

De hulpbronnen van een individu in de vorm van kennis, vaardigheden, taalgebruik, scholing en diploma's.

Sociaal kapitaal

Het geheel van contacten, netwerken en sociale relaties dat iemand voordelen kan opleveren in de samenleving.

Reproductie van sociale ongelijkheid

Het verschijnsel waarbij sociale ongelijkheid en klassenverschillen van generatie op generatie worden doorgegeven, mede versterkt door het onderwijssysteem.

Generatiearmoede

Een hardnekkige toestand van armoede die over opeenvolgende generaties binnen een familie blijft bestaan via een vicieuze cirkel van tekorten.

Statuscompensatie

Het streven om aanzien, prestige of macht te verwerven in een ander maatschappelijk domein ter compensatie van een lage sociale status elders.

Sociale mobiliteit

De verandering van maatschappelijke positie door het stijgen of dalen op de sociale ladder binnen een open samenleving.

Meritocratie

Een samenlevingsmodel waarin iemands maatschappelijke positie en beloning exclusief bepaald worden door eigen talenten, inzet en prestaties in plaats van afkomst.

Modernisering

Het geheel van samenhangende maatschappelijke hervormingen en transformaties op politiek, economisch, sociaal en cultureel vlak sinds de industriële revolutie.

Differentiatie

De voortdurende opdeling, specialisatie en verzelfstandiging van verschillende functionele eenheden en instituties binnen een samenleving.

Commodificatie

Het proces van vermarkting waarbij steeds meer menselijke activiteiten, diensten en goederen tot object van economische marktruil worden gemaakt.

Rationalisatie

De toenemende invloed van calculatie, planning, wetenschappelijke logica en doelmatige beheersing op het menselijk denken en handelen.

Netwerksamenleving

Een maatschappijvorm gekenmerkt door niet-hiërarchische sociale structuren die functioneren via digitale verbindingen en interactieve communicatienetwerken.

Individualisering

Het maatschappelijke proces waarin het individu zich losmaakt van traditionele collectiviteiten en meer autonomie en keuzevrijheid verwerft.

Activerende welvaartsstaat

Een hervorming van de verzorgingsstaat waarbij sociale uitkeringen vergezeld gaan van plichten en contracten om burgers te activeren en zelfredzaam te maken.

Verzuiling

Een organisatie van de samenleving waarbij verschillende levensbeschouwelijke groeperingen elk hun eigen gescheiden netwerk van instituties bezitten.

Echo chamber

Een virtuele informatiebubbel waarin gebruikers uitsluitend content te zien krijgen die aansluit bij de reeds aanwezige overtuigingen, waardoor afwijkende meningen ontbreken.

Snapchat dismorphia

Het fenomeen waarbij jongeren cosmetische chirurgie overwegen om te voldoen aan het geïdealiseerde beeld van hun eigen bewerkte digitale filters.

Rabbit hole

Het mechanisme waarbij algoritmes een internetgebruiker via aanbevelingen steeds dieper meesleuren in een tunnel van sensationele of extreme content.

Tech solutionisme

De overtuiging dat ingewikkelde maatschappelijke, menselijke en ethische vraagstukken fundamenteel opgelost kunnen worden via technologische interventies.