1/29
Erik Jan Zürcher'in Modernleşen Türkiye'nin Tarihi eseri ile birleşik ders notları esas alınarak hazırlanan; 19. yüzyıl Osmanlı reformlarından İkinci Meşrutiyet, Milli Mücadele ve Erken Cumhuriyet dönemine (1945) uzanan kavram ve kurumlar sözlüğü.
Âyanlar
Nizam-ı Cedid
III. Selim tarafından Yeniçeri Ocağı'na alternatif olarak kurulan modern ordu ve devlet aygıtını Batı standartlarında yenilemeyi amaçlayan kapsamlı reform programıdır.
İrad-ı Cedid
III. Selim döneminde Nizam-ı Cedid ordusunun ve askeri reformların finansmanını karşılamak üzere ihdas edilen özel hazinedir.
Sened-i İttifak (1808)
II. Mahmud ile taşra âyanları arasında imzalanan ve padişahın yetkilerini hukuken kısıtlayan ilk Osmanlı belgesidir.
Vaka-yı Hayriye (1826)
II. Mahmud'un Yeniçeri Ocağı'nı kanlı bir şekilde ortadan kaldırarak yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusunu kurduğu ve reformların önünü açtığı olaydır.
Baltalimanı Ticaret Antlaşması (1838)
İngiltere ile imzalanan, yerel tekel (yed-i vahid) usulünü ve iç gümrükleri kaldırarak yabancı tüccarlara iç ticaret serbestisi veren, Osmanlı ekonomisini Avrupa açık pazarı haline getiren ticaret anlaşmasıdır.
Gülhane Hatt-ı Hümayunu (1839)
Mustafa Reşit Paşa tarafından okunarak Tanzimat Dönemi'ni başlatan; din ayrımı gözetmeksizin can, mal, namus güvenliği, adil vergilendirme ve kanun önünde eşitlik vadeden belgedir.
Islahat Fermanı (1856)
Kırım Savaşı sonrası Avrupalı devletlerin baskısıyla ilan edilen; gayrimüslimlere devlet memuriyeti, meclis üyeliği, mülk edinme hakları tanıyan ve cizye vergisini kaldırarak bedel-i askeri uygulamasını getiren fermandır.
Kanun-ı Esasi (1876)
Mithat Paşa ve Genç Osmanlılar öncülüğünde hazırlanan, Meclis-i Mebusan ve Meclis-i Âyan'dan oluşan çift meclisli parlamentoyu kuran ilk Osmanlı anayasasıdır.
Madde 113
Kanun-ı Esasi'de yer alan ve padişaha devlet güvenliğini bozduğu gerekçesiyle şahısları idari kararla sürgüne gönderme yetkisi tanıyan maddedir.
Düyun-ı Umumiye İdaresi (1881)
Osmanlı Devleti'nin mali iflası (moratoryum) sonrası Muharrem Kararnamesi ile kurulan ve devlet gelirlerinin %30'dan fazlasını doğrudan Avrupalı alacaklılar adına denetleyen konsorsiyumdur.
Hamidiye Hafif Süvari Alayları
1878 Berlin Antlaşması'nın 61. maddesiyle gündeme gelen Doğu Anadolu'daki Ermeni reformu taleplerine karşı II. Abdülhamid tarafından Kürt aşiretlerinden kurulan askeri birliklerdir.
Reval Görüşmeleri (1908)
İngiltere Kralı VII. Edward ile Rus Çarı II. Nikolay arasında Makedonya'nın taksimine yönelik yapılan ve İttihatçı subayların Meşrutiyet'i ilan ettirmek için dağa çıkmasını tetikleyen gizli diplomatik buluşmadır.
31 Mart Vakası (13 Nisan 1909)
Meşrutiyet rejimine ve İTC baskısına karşı avcı taburlarının şeriat talebiyle başlattığı, Selanik'ten gelen Hareket Ordusu tarafından bastırılan ve II. Abdülhamid'in tahttan indirilmesiyle sonuçlanan irtica kalkışmasıdır.
Bâb-ı Âlî Baskını (1913)
I. Balkan Savaşı'nda Edirne'nin kaybı üzerine Enver Bey liderliğindeki İttihatçıların hükümet merkezini basıp Sadrazam Kâmil Paşa'yı istifaya zorlayarak Üç Paşalar (Triumvirlik) diktatörlüğünü başlattığı modern askeri darbedir.
Millî İktisat Politikası
İttihat ve Terakki'nin kapitülasyonları tek taraflı ilga ederek (1914) yerli Müslüman-Türk burjuvazisi ve esnaf şirketleri yaratmak amacıyla uyguladığı korumacı ekonomik programdır.
Hukuk-ı Aile Kararnamesi (1917)
İTC döneminde çıkarılan, kadınlara boşanma hakkı tanıyan ve evlilik akdini devlet denetimine alarak şer'iye mahkemelerini Adliye Nezareti'ne bağlayan hukuki düzenlemedir.
Mondros Mütarekesi 7. ve 24. Maddeleri
İtilaf devletlerine güvenliklerini tehdit eden stratejik noktaları işgal etme (Madde 7) ve Vilayet-i Sitte'de (6 doğu ili) karışıklık çıkarsa işgal etme (Madde 24) hakkı tanıyan işgal maddeleridir.
Misak-ı Millî (28 Ocak 1920)
Son Osmanlı Meclis-i Mebusanı'nda kabul edilen, milli mücadelenin vazgeçilmez ulusal sınırlarını, boğazların durumunu, kapitülasyonların ve azınlık imtiyazlarının reddini ilan eden belgedir.
Karakol Cemiyeti
Mondros Mütarekesi sonrası İttihat ve Terakki yeraltı kadroları tarafından kurulan ve Milli Mücadele için Anadolu'ya silah, mühimmat ve personel sevkiyatı sağlayan gizli örgüttür.
Zürcher'in Kadro Devamlılığı Tezi
Erik Jan Zürcher'in, Milli Mücadele ve Erken Cumhuriyet kadrolarının İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin insani, askeri ve organizasyonel yapısının doğrudan devamı olduğunu öne süren analizidir.
3 Mart 1924 Devrim Yasaları
Halifeliğin kaldırıldığı, Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile eğitimin Maarif Vekaleti altında birleştirildiği ve Şer'iye ve Evkaf Vekaleti kaldırılarak Diyanet İşleri Başkanlığı'nın kurulduğu seküler reform paketidir.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TCF - 1924)
Kâzım Karabekir, Rauf Orbay ve Ali Fuat Cebesoy tarafından kurulan; adem-i merkeziyetçiliği, liberal iktisadı ve dini inançlara saygıyı savunan Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk muhalefet partisidir.
Takrir-i Sükûn Kanunu (4 Mart 1925)
Şeyh Sait İsyanı üzerine çıkarılan, İstiklâl Mahkemeleri'ni yeniden kuran, TCF'nin kapatılmasına ve muhalif basının susturulmasına yol açarak tek parti otoritesini pekiştiren olağanüstü yetki kanunudur.
Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF - 1930)
1929 Büyük Buhranı'nın getirdiği huzursuzluk karşısında denetimli bir liberal muhalefet oluşturmak amacıyla Fethi Okyar tarafından kurulan, yoğun ilgi sonrası kendini fesheden partidir.
I. Beş Yıllık Sanayi Planı (1934)
1929 Büyük Buhranı sonrası Sovyet uzmanların desteğiyle hazırlanan; tekstil, demir-çelik (Karabük), çimento ve şeker fabrikalarının devlet eliyle kurulmasını öngören planlı sanayileşme hamlesidir.
Kadro Dergisi (1932-1934)
Şevket Süreyya Aydemir öncülüğünde çıkarılan, Türk devrimine ve Kemalist devletçilik politikasına anti-emperyalist ve planlamacı teorik zemin hazırlayan yayın organıdır.
Güneş-Dil Teorisi (1936)
Aşırı dilde saflaştırma çalışmalarının yarattığı tıkanıklığı aşmak amacıyla tüm dillerin kökeninin Türkçe olduğunu savunarak Batı kökenli kelimelerin dilde tutulmasına imkân tanıyan dil kuramıdır.
Varlık Vergisi (11 Kasım 1942)
İkinci Dünya Savaşı koşullarında savaş zenginlerini ve tüccarları vergilendirme amacıyla çıkarılan, ancak uygulamada gayrimüslim azınlıklara ağır yük getirip sermaye el değiştirmesine sebep olan olağanüstü servet vergisidir.
Köy Enstitüleri (1940)
İsmail Hakkı Tonguç ve Hasan Âli Yücel önderliğinde kırsal kalkınmayı sağlamak, köylüyü eğitmek ve öğretmen yetiştirmek amacıyla kurulan özgün eğitim kurumlarıdır.