Hadis usulü ve Hadis

Râmhürmüzî – el-Muhaddisü’l-Fâsıl

Hadis usulü alanında yazılmış, günümüze ulaşan MÜSTAKİL İLK eserdir (Müteqaddimun dönemi).

İbnü’s-Salâh – Ulûmü’l-Hadîs (Mukaddime)

Müteahhirun döneminin en temel başucu kaynağıdır; kendisinden sonraki tüm usul çalışmalarına esas teşkil etmiştir.

İbn Hacer el-Askalânî – Nuhbetü’l-Fiker

Hadis terimlerini son derece öz ve mantıki bir taksimatla sunan ders kitabıdır (Şerhi: Nüzhetü’n-Nazar).

İbtida ve Münteha

Senedin bize en yakın baş kısmına ibtida, Hz. Peygamber'e ulaşan kaynak kısmına münteha denir.

Âli Rivayet ve Nâzil Rivayet

Peygamber'e en kısa yoldan (az raviyle) ulaşan rivayete âli, daha çok raviyle ulaşan uzun yollu rivayete nâzil denir.

İlelü’l-Hadis

Hadislerde ilk bakışta görünmeyen, gizli kusurları (illetleri) inceleyen ilim dalıdır.

Muallel Hadis

Dış görünüşü bakımından sahih görünen fakat derin incelemeyle gizli bir kusuru (illeti) tespit edilen hadistir.

Garîbü’l-Hadis

Hadis metinlerinde az kullanılan, yaygın olmayan veya anlamı kapalı kelimeleri inceleyen ilimdir.

Muhtelifu’l-Hadis

Birbiriyle çelişir gibi görünen sağlam hadisler arasındaki zıtlığı gidermeye çalışan ilim dalıdır.

İhtilafı Giderme Yolları Sırası

1. Cem ve te'lif, 2. Nesih, 3. Tercih, 4. Tevakkuf.

Muhadram

Hz. Peygamber döneminde yaşayıp Müslüman olan ancak O'nu göremeden vefat eden kimsedir.

Muksirûn Sahabiler

1000'den fazla hadis rivayet eden sahabilerdir (Ebu Hureyre, Hz. Aişe, Abdullāh b. Ömer, Enes b. Malik, Abdullāh b. Abbas, Cabir b. Abdullāh, Ebu Said el-Hudri).

Mukillûn

1000'den az hadis rivayet etmiş sahabilerdir.

Mestûr Ravi

Adalet bakımından durumu (dindarlığı/kimliği) bilinmeyen ravi.

Metûin-i Aşere

Ravinin adalet ve zabt yönünden cerh edilmesine neden olan 10 kusurdur.

Adalet Yönünden Cerh Sebepleri

Kizbü'r-ravi (yalancılık), İttihamü'r-ravi bi'l-kizb (yalancılıkla itham), Fısku'r-ravi, Cehâletu'r-ravi, Bid'atu'r-ravi.

Zabt Yönünden Cerh Sebepleri

Kesretu'l-galat (çok yanılma), Fartu'l-gafle (aşırı dikkatsizlik), Vehm (yanlış sanma), Muhalefetu's-Sikât (güvenilirlere aykırılık), Sû'u'l-hıfz (hafıza zayıflığı).

Sema (Hadis Öğrenim)

Hadis tahammül yollarının en güçlüsüdür; öğrencinin hocadan duyarak rivayeti almasıdır.

İmla Metodu

Hocanın ezberden veya yazılı metinden okuyup öğrencilerin yazması yöntemidir.

Kıraat / Arz

Öğrencinin bildiği hadisleri hocaya okuması, hocanın dinleyip düzeltmesidir.

Münâvele

Hocanın rivayet etmesi için kitabını elden öğrencisine vermesidir.

Mükâtebe

Hocanın bizzat kendi eliyle yazıp veya yazdırıp öğrencisine göndermesidir.

İ'lâm

Hocanın belirli bir hadis için "Bu benim rivayetimdir" diye açıklama yapmasıdır.

Vicâde

Bir ravinin, izinsiz ve görüşme olmaksızın bir hocanın hadis yazmalarını elde etmesidir.

es-Sahîfetü's-Sadıka

Amr b. Âs'ın derlediği ilk hadis mecmuasıdır.

Ebu Hureyre – es-Sahîfetü’s-Sahîha

Hammam b. Münebbih tarafından Ebu Hureyre'den nakledilen, orijinal haliyle günümüze ulaşan en eski hadis vesikasıdır.

Hadiste İlk Resmi Teduin

Ömer b. Abdülaziz talimatıyla başlatılmıştır.

Hadisi İlk Teduin Eden Alim

İbn Şihâb ez-Zührî.

Musannef

Hadislerin ale'l-ebvâb (fıkıh konularına göre) tasnif edildiği, merfu, mevkuf ve maktu rivayetleri içeren türdür (Örn: Abdürrezzak b. Hemmam).

Sünen

Sadece Hz. Peygamber'e ait "merfu" ahkâm hadislerinin fıkıh bablarına göre sıralandığı eserlerdir.

el-Muvatta – İmam Malik

Belli bir bölgenin (Medine) hadislerini toplamak amacıyla yazılan fıkhi hadis mecmuasıdır.

Câmi Türü Eserler

Dinin tüm konularını (inanç, ahkam, siyer, fiten vb.) kapsayan en geniş hadis kitaplarıdır (Örn: Buhârî, Müslim).

Mu'cem

Hadislerin ravilerin adlarına, memleketlerine veya hocaların isimlerine göre alfabetik sıralandığı eserdir (Örn: Taberânî - el-Mu'cemü'l-Kebîr).

Müsned

Hadislerin ilk ravileri olan sahabe isimlerine göre alfabetik dizildiği eserlerdir (Örn: Ahmed b. Hanbel).

Etrâf

Hadislerin tamamı yerine sadece baş tarafından bir kısmının verilip farklı isnad kanallarının toplandığı eserlerdir.

İbn Hacer – Fethu'l-Bâri

Buhârî'nin el-Câmiu's-Sahîh'ine yazılmış en meşhur şerhtir.

Aynî – Umdetü'l-Kârî

Hanefî alim Aynî'nin İbn Hacer'e karşılık yazdığı detaylı Buhârî şerhidir.

İmam Nevevî – el-Minhâc

Sahîh-i Müslim üzerine yazılmış en yaygın şerhtir.

Ebubekir İbnü'l-Arabî – Ârizatü'l-Ahvezî

Tirmizî'nin Sünen'ine yazılan meşhur şerhtir.

Hattâbî – Meâlimü's-Sünen

Ebû Dâvûd'un Sünen'ine yazılmış, günümüze ulaşan İLK HADİS ŞERHİDİR.

Müstedrek

Bir müellifin şartlarına uyduğu halde kitabına almadığı hadisleri toplayan tamamlayıcı eserdir.

Müstahrec

Başka bir hadis kitabındaki hadisleri farklı bir senet/isnad zinciriyle yeniden toplayan eserdir.

Zevâid Edebiyatı

Bir hadis kitabının başka hadis kitaplarıyla karşılaştırılıp onda fazladan bulunan hadislerin derlenmesidir (En meşhur örnek: İbn Hacer - Metâlibu'l-Âliye).

Begavî – Mesâbihu’s-Sünne

Kütüb-i Sitte ve temel kaynakları esas alarak isnadları çıkararak ilk kez derleyen cem eseridir.

Tahric Edebiyatı

Fıkıh, kelam, tefsir kitaplarında geçen hadislerin temel hadis kaynaklarındaki yerlerini ve sıhhat durumunu tespit etme çalışmasıdır.

Aclûnî – Keşfü’l-Hafâ

Halk arasında hadis diye dolaşan uydurma/meşhur sözlerin durumunu açıklayan en hacimli alfabatik eserdir.

İmam Nevevî – Riyâzü’s-Sâlihîn

Gündelik hayat, ahlak ve ibadet konularını içeren, senet zincirleri çıkarılarak hazırlanmış başucu hadis kitabıdır.

Kudsî Hadis

Manası Allah'a, lafzı Hz. Peygamber'e ait olan hadistir.

Merfû Hadis

Hz. Peygamber'e nispet edilen söz, fiil ve takrirlerdir.

Mevkūf Hadis

Sahabeye nispet edilen söz, fiil ve takrirlerdir.

Maktû Hadis

Tâbiîn veya Etbâu't-tâbiîne nispet edilen söz ve uygulamalardır.

Lafzen Mütevatir

Lafızları ve kelimeleri dahi aynı olarak yalan üzere birleşmesi imkansız toplulukça nakledilen kesin bilgi içeren hadis.

Mânen Mütevatir

Lafızları farklı olsa da ortak bir anlamı ifade eden mütevatir rivayetler.

Meşhur Hadis

Mütevatir derecesine ulaşmamakla birlikte her nesilde en az 3 ravisi bulunan yaygın rivayetlerdir.

Azîz Hadis

Herhangi bir tabakada ravi sayısı 2'ye düşen hadistir.

Garîb / Ferd Hadis

Herhangi bir tabakada tek bir ravinin kaldığı veya tek kanaldan gelen hadistir.

Müttasıl (Mevsûl) Hadis

Başından sonuna kadar senet zincirinde hiçbir kopukluk (ravi düşmesi) olmayan hadistir.

Mürsel Hadis

Tâbiînin sahabeyi atlayarak doğrudan Hz. Peygamber'den naklettiği kopuk hadistir.

Munkatı' Hadis

Senedin herhangi bir yerinden (özellikle Tâbiîn ile Sahabe arasından) tek bir ravinin düşmesi durumudur.

Mu'dal Hadis

Senedin herhangi bir yerinden peş peşe en az İKİ VEYA DAHA FAZLA ravinin düşmesidir.

Muallak Hadis

Senedin baş tarafından (müellif tarafı) bir veya birkaç ravinin, hatta tüm senedin atlanarak nakledilmesidir.

Müdelles Hadis

Gizlenerek, kusuru yokmuş gibi rivayet edilen hadistir (Tadleis türleri: İsnad, Tesviye, Atf, Şüyûh).

Münker Hadis

Zayıf bir ravinin, sika (güvenilir) bir raviye muhalif olarak naklettiği zayıf hadistir.

Marûf Hadis

Sika ravinin zayıf raviye muhalif olan ve tercih edilen sahih rivayetidir.

Şâz Hadis

Sika (güvenilir) bir ravinin, kendisinden daha sika ravilere muhalif olarak tek kaldığı rivayettir.

Mahfuz Hadis

Şâz rivayete karşılık daha güvenilir ravinin kabul edilen rivayetidir.

Müdrec Hadis

Senedine veya metnine aslında olmayan bir açıklama, kelime eklendiği tespit edilen hadistir.

Maklûb Hadis

İsnadında ravilerin isim ve nesep sırasının, metninde ise kelimelerin yerleri değiştirilerek aktarılan hadis.

Muzdarib Hadis

Zıt rivayetler arasında biri diğerine tercih edilemeyen, çelişkili kalmış rivayetlerdir.

Musahhaf Hadis

Noktalama veya harf okuma hatası (yanlış duyma) sebebiyle metninde hata yapılan hadis.

Muharref Hadis

Harekelerinde veya harflerinde biçimsel değişiklik yapılarak nakledilen hadis.

Rıhle

Hadis toplamak ve ravileri araştırmak amacıyla yapılan ilmi seyahatlerdir.

Mevzû Hadis

Hz. Peygamber adına yalan uydurularak ortaya atılan sözlerdir.

Metrûk Hadis

Yalancılıkla itham edilen, günlük hayatta yalanı bilinen ravinin tek başına naklettiği zayıf hadistir.

Mütâbaat

Ferd veya garib sanılan bir hadisin başka bir senet zincirinin daha bulunduğunun ortaya çıkarılmasıdır.

Mütâbi ve Şâhid

Aynı lafızla gelen destekleyici rivayete mütâbi, farklı lafız ama aynı anlamla gelen desteğe şâhid denir.

Takriri Sünnet

Hz. Peygamber'in susarak onayladığı ve müdahale etmediği tutum ya da davranışların doğru ve uygun kabul edilmesidir.

Kavli Sünnet

Hz. Peygamber'in sadece hüküm bildiren sözleridir.

Fiilî Sünnet

Hz. Peygamber'in bizzat kendisi tarafından yapılan uygulamalardır.

Hılki (Ahlaki) Sıfat

Rasûlullah'ın herhangi bir huyunu ve ahlaki özelliğini tanıtan hadislerdir.

Hulki (Yaratılışla İlgili) Sıfat

Hz. Peygamber'in şemailine, fiziki yapısına ve dış görünüşüne dair bilgileri ihtiva eden hadislerdir.

Sünnet-i Müekkede (Hüda-Muekked)

Peygamber Efendimizin devamlı yaptığı, nadiren terk ettiği ve İslam dininin şiarı olan sünnetlerdir.

Zevaid Sünnet

Peygamber Efendimizin ibadet olarak değil de adet olarak devamlı yaptığı davranışlardır (giyiniş şekli, sağdan başlaması vb.).

Ali İsnad

Hadisin son ravisi ile Hz. Peygamber arasındaki ravi sayısının az olması durumudur.

Nazil İsnad

Son ravisi ile Hz. Peygamber arasındaki ravi sayısının çok olması durumudur.

Rihle

Hadis öğrenmek amacıyla yapılan yolculuklara verilen addır.

Tarik

Bir hadisi rivayet eden kimselerin adlarının tarihî sırayla kaydedildiği bölüm, seneddir.

Daru'l-Hadis

Hadis öğrenimi ve öğretimi için kurulan medreselere verilen addır.

Sahabe

Müslüman olarak Hz. Muhammed'i görüp Müslüman olarak vefat eden kimselerdir.

Muhadram

Hz. Muhammed dönemini idrak etmiş ve Müslüman olmuş, fakat kendisiyle görüşememiş kişilerdir.

Tabiun

Hz. Muhammed'i görmeyip sahabelerden herhangi birine mülaki olan ve onunla sohbeti bulunan kimselerdir.

Müksirun

Bin'den fazla hadis rivayet eden sahabelere verilen isimdir.

Cerh ve Tadil

Hadis ravilerinin dinî ve ilmî yönden tenkidini konu edinen ilim dalıdır.

Garibu'l-Hadis

Hadis metinlerinde geçen nadir ve anlaşılması zor kelimeleri konu alan ilim dalıdır.

Muhtelifu'l-Hadis

Birbirlerine zıtmış gibi görünen makbul hadisleri inceleyen ilim dalıdır.

İlelü'l-Hadis

Hadislerin sıhhatini zedeleyen gizli kusurları (illet) inceleyen disiplindir.

Esbabü Vürudi'l-Hadis

Hadislerin ne maksatla ve hangi sebeple söylendiğini araştıran ilim dalıdır.

Fıkhu'l-Hadis

Hadislerin anlaşılmasını ve onlardan şer'i hüküm çıkarılmasını konu edinen ilim dalıdır.

Rivayetu'l-Hadis

Peygamberimizin söz, fiil, takrir ve hallerinin rivayet ve zabt edilişini gösteren ilimdir.