Samenvatting Economie H1-H5

Een complete reeks van 150 oefenflashcards in vraag- en antwoordvorm voor de cursus Economie, gebaseerd op de colleges over de hoofdstukken 1 tot en met 5.

Welke vier productiefactoren worden in Hoofdstuk 1 onderscheiden?

1. Tijd/arbeid, 2. Grondstoffen, 3. Kapitaal en 4. Ondernemerschap.

Waardoor worden alle menselijke behoeften volgens de economische theorie vervuld?

Alle behoeften worden vervuld door de inzet van productiefactoren.

Waarom moeten mensen voortdurend economische keuzes maken?

Omdat er schaarste heerst (bijvoorbeeld in tijd en middelen) tegenover oneindig veel menselijke behoeften.

Wat is de definitie van een 'opportuniteitskost'?

De waarde van de op één na beste keuze (de tweede beste keuze) die je opgeeft wanneer je een beslissing neemt.

Welk voorbeeld geeft de tekst van een opportuniteitskost bij vrijetijdsbesteding?

Wanneer je moet kiezen tussen Pukkelpop, een familievakantie of scouts-kamp: kies je voor vakantie met de familie, dan is de tweede beste optie die je laat schieten je opportuniteitskost.

Waar kijkt een rationele econoom naar nadat een beslissing is genomen?

Een rationele econoom kijkt uitsluitend naar de toekomst nadat een keuze is gemaakt.

Wat is een 'gezonken kost' (sunk cost)?

Een kost die al gemaakt is (passé is) en niet meer teruggedraaid kan worden, maar waar mensen mentaal toch over blijven piekeren of over blijven praten.

Welk voorbeeld van een gezonken kost geeft de tekst over een investering?

Een investering van $€ 10.000$ die na 2 jaar verouderd is door een nieuw product op de markt: blijf je vasthouden aan die gemaakte $€ 10.000$ of vernieuw je?

Wat is het verschil tussen micro-, meso- en macroniveau bij het bekijken van energieprijzen?

Micro bekijkt het individu, meso bestudeert sectoren of organisaties, en macro bekijkt de economie als een geheel.

Wat typeert het mensbeeld van de 'Homo economicus'?

Een individu dat puur economisch denkt en uitsluitend gericht is op geld en winstmaximalisatie.

Wat typeert het mensbeeld van de 'Homo florens'?

Een individu dat verder denkt dan alleen geld en ook rekening houdt met duurzaamheid en menselijke bloei.

Welke fundamentele input levert de aarde volgens het schema aan het economisch systeem?

Zonne-energie.

Welke input levert de maatschappij volgens het economische kringloopschema?

Energie.

Welke vier domeinen worden onderscheiden binnen de economie?

1. Het huishouden, 2. De markt, 3. De staat/overheid, en 4. De commons.

Wat omvat het economische domein van het 'huishouden'?

Activiteiten die buiten de markt om gebeuren, zoals koken, samenleven en zorgen voor kinderen.

Wat omvat het domein van 'de markt'?

Commerciële plaatsen zoals winkels en restaurants waar mensen geld besteden om goederen of diensten in ruil te ontvangen.

Wat is de maatschappelijke rol van 'de staat/overheid' als economisch domein?

Het aanbieden van collectieve voorzieningen voor iedereen, zoals onderwijs en gezondheidszorg.

Wat zijn 'de commons' en welke voorbeelden worden genoemd?

Collectieve hulpbronnen waar de gemeenschap samen afspraken over maakt en die zij samen beheert, zoals een boekentil, buurtmoestuin of open-sourcesoftware (zoals Wikipedia).

Wat is het doel van het denkmodel van de 'donuteconomie'?

Het menselijk welzijn benaderen binnen ecologische grenzen en aantonen dat economische groei niet automatisch gelijkstaat aan sociale vooruitgang.

Welke twee grenzen bakenen het donutmodel af?

De sociale ondergrens en de ecologische (planetaire) bovengrens.

Wat ontstaat er wanneer we de planetaire/ecologische bovengrens overschrijden?

Er ontstaat een ecologische overschrijding (overshoot).

Wat verstaat men in de donuteconomie onder de 'veilige en rechtvaardige ruimte voor de mensheid'?

De toestand waarin fundamentele sociale behoeften worden vervuld zonder dat de ecologische grenzen van de planeet worden overschreden.

Wat betekent het dat een economie 'regeneratief' moet zijn volgens de donuteconomie?

Dat ze natuurlijke ecosystemen respecteert en herstelt, bijvoorbeeld door materialen te hergebruiken of langer te benutten.

Wat betekent het dat een economie 'distributief' moet zijn volgens de donuteconomie?

Dat de gecreëerde waarde eerlijk wordt verdeeld over de samenleving op het vlak van inkomen, kansen en toegang.

Hoe scoort Vlaanderen wanneer het donutmodel op de regio wordt toegepast?

Vlaanderen scoort noch op de sociale fundamenten noch op de ecologische grenzen goed.

Wat is het eerste kritiekpunt op de donuteconomie?

Het model is normatief en vertrekt vanuit een ideaalbeeld van hoe de economie zou moeten functioneren (sociale rechtvaardigheid gecombineerd met ecologische duurzaamheid).

Wat is het tweede kritiekpunt op de donuteconomie?

Het is zeer moeilijk concreet te maken; het is lastig om exacte grenzen vast te leggen voor zaken als biodiversiteit of een veilige ruimte.

Wat is het derde kritiekpunt op de donuteconomie?

Het biedt weinig houvast: het stelt wel vast wát er bereikt moet worden, maar legt niet uit hóé men dit moet realiseren.

Wat is het vierde kritiekpunt op de donuteconomie aangaande trade-offs?

Het model houdt geen rekening met dagelijkse keuzes en trade-offs; strenge $\text{CO}_2$-eisen voor jeans verhogen bijvoorbeeld de productiekosten, waardoor kleding en het levensonderhoud duurder worden.

Welke beperking kent het traditioneel meten van de economie?

Het meet slechts een beperkt deel van de werkelijkheid, waardoor welzijnsaspecten zoals sociale relaties en ecologische grenzen buiten beeld blijven.

Wat is de definitie van het BBP (bruto binnenlands product) tegen lopende prijzen?

De totale geldwaarde van alle finale goederen en diensten die binnen de grenzen van een land worden geproduceerd tegen de actuele marktprijzen van dat jaar.

Welke activiteiten ontbreken bij de berekening van het officiële BBP?

Zwartwerk en onbetaalde informele arbeid, zoals zelf je hemd strijken in plaats van het door een wasserij te laten doen.

Wat meet het BBP per capita?

Het gemiddelde bruto binnenlands product per inwoner van een land.

Wat is het verschil tussen het BBP en het BNI (bruto nationaal inkomen)?

Het BBP kijkt naar wáár de productie plaatsvindt (binnen de landsgrenzen); het BNI kijkt naar wíé de inkomens verdient (inwoners economisch verbonden aan het land), ongeacht waar.

Wat is het onderscheid tussen 'welvaart' en 'welzijn'?

Welvaart betreft de materiële levensstandaard en consumptieluxe (vakanties, horeca); welzijn gaat over hoe mensen zich mentaal voelen en hun levenskwaliteit.

Welke drie dimensies combineert de Human Development Index (HDI)?

Gezondheid, kennis/onderwijs en materiële levensstandaard.

Wat evalueert de Better Life Index (BLI)?

Het welzijn en de levenskwaliteit van burgers op basis van diverse dimensies zoals wonen, inkomen, milieu, werk-privébalans en gezondheid.

Wat is het kerndoelverschil tussen de HDI en de BLI?

De HDI meet de basale ontwikkeling van de mens; de BLI evalueert de bredere kwaliteit van het leven.

Wat meet de Genuine Progress Indicator (GPI)?

Economische groei gecorrigeerd voor sociale vooruitgang en welzijnsverlies (zoals milieuschade).

Waarom kan bij zware milieuvervuiling het BBP stijgen terwijl de GPI daalt?

Herstelwerkzaamheden en gezondheidszorg na vervuiling verhogen de economische productie (BBP), maar verminderen de effectieve levenskwaliteit (GPI trekt dit af).

Wat houden de SDG's (Sustainable Development Goals) in?

Een set van 17 internationale ontwikkelingsdoelen gekoppeld aan de P's: People, Planet, Profit/Prosperity, Peace en Partnership.

Waarom besloot men na de Grote Depressie van 1930 de economie intensiever te meten?

Men realiseerde zich dat de economie continu geobserveerd, gevolgd en geëvalueerd moest worden om crises tijdig te signaleren.

Hoe werden economische productiestatistieken gebruikt tijdens de Tweede Wereldoorlog?

Om exact te berekenen hoeveel reële middelen een land kon mobiliseren en investeren in de oorlogsvoering.

Wat verstaat men onder 'relatieve ontkoppeling' (relative decoupling)?

De situatie waarin de economie sneller groeit dan de milieu-impact, maar waarbij de totale milieu-impact nog steeds toeneemt.

Wat verstaat men onder 'absolute ontkoppeling' (absolute decoupling)?

De situatie waarin de economie groeit terwijl de totale milieu-impact in absolute termen daalt.

Wat is het uitgangspunt van de stroming 'pro-groei / ecomodernisme'?

Economische groei is de primaire focus en noodzakelijk voor welvaart, waarbij groene technologische innovatie milieuproblemen moet oplossen.

Hoe kijkt de 'post-groei' stroming aan tegen economische groei?

Welzijn is het primaire doel; groei is geen doel op zich maar mag voorkomen, al stelt men vast dat veel rijke landen al aan hun groeivermogen zitten.

Wat is het hoofddoel van de 'ont-groei' (degrowth) beweging?

Het stoppen en bewust terugdringen van economische productie en consumptie om ecologische grenzen te respecteren en sociale rechtvaardigheid te vergroten.

Wat zijn 'vrije goederen' in vergelijking met schaarse goederen?

Goederen die overvloedig en gratis beschikbaar zijn en geen productiekosten vereisen, zoals zonlicht, regenwater en lucht.

Wat houdt het economische principe van 'nutsmaximalisering' in?

Het maken van keuzes binnen de beperkte tijd van $24\text{ uur}$ per dag om het maximale relatieve nut (waarde en voldoening) te behalen.

Wat omvatten publieke financiën?

De begrotingsinkomsten (belastingen) en begrotingsuitgaven (zoals subsidies en openbare diensten) van de overheid.

Wat is het verschil tussen een begrotingstekort en de overheidsschuld?

Een begrotingstekort is het jaarlijkse kastekort; de overheidsschuld is de gecumuleerde som van alle historische tekorten samen.

Wat is het 'sneeuwbaleffect' bij overheidsschulden?

Het proces waarbij een groeiende schuldberg zorgt voor dermate hoge rentelasten dat men extra moet lenen om de rente te betalen, waardoor de totale schuld explodeert (zoals in Japan).

Welke drie soorten stromen vinden plaats binnen de economie?

1. Energie- en materiaalstromen, 2. Goederen- en dienstenstromen, en 3. Financiële stromen.

Wat is het cruciale verschil tussen het nominaal en het reëel BBP?

Het nominaal BBP berekent de productie tegen lopende prijzen zonder te corrigeren voor inflatie; het reëel BBP waardeert hoeveelheden tegen vaste prijzen van een basisjaar en corrigeert wél voor inflatie.

Waarom geeft het reëel BBP een betrouwbaarder beeld van economische groei dan het nominaal BBP?

Omdat een stijging van het nominaal BBP louter het gevolg kan zijn van hogere prijzen (inflatie) zonder dat er daadwerkelijk meer producten zijn geproduceerd.

Wat houdt koopkrachtpariteit (Purchasing Power Parity, PPP) in?

Een omrekenmethode die rekening houdt met lokale prijsniveaus, zodat vergelijkingen tonen hoeveel goederen en diensten men daadwerkelijk kan kopen met een inkomen.

Welke correcties voeren het ISEW en de GPI door ten opzichte van het BBP?

Zij tellen positieve factoren mee zoals vrije tijd en onbetaald werk, en trekken kosten af zoals milieuschade, gezondheidskosten en kosten van klimaatverandering.

Wat stelt de 'threshold hypothesis'?

Vanaf een bepaald welvaartsniveau levert verdere economische groei steeds minder reële toename in menselijk welzijn op.

Wat beschrijft het begrip 'conjunctuur'?

De kortetermijn- en middellangetermijnschommelingen van de economische activiteit rondom de langetermijntrend.

Wat zijn typische kenmerken van een hoogconjunctuur?

De economie draait op volle toeren: bedrijven investeren volop, consumenten besteden veel en de werkloosheid ligt laag.

Wat is de definitie van een economische recessie?

Een periode waarin het reëel BBP gedurende minstens twee opeenvolgende kwartalen (minstens $6\text{ maanden}$) krimpt.

Welke rol spelen consumenten- en producentenvertrouwen bij de conjunctuur?

Zij fungeren als voorspellende indicatoren; een optimistische of pessimistische verwachting bepaalt of partijen direct gaan besteden en investeren dan wel sparen.

Wat is het verschil tussen territoriale en consumptiegerelateerde emissies?

Territoriale emissies meten de uitstoot binnen de nationale landsgrenzen; consumptiegerelateerde emissies kijken naar de totale uitstoot veroorzaakt door binnenlandse consumptie, inclusief import.

Welk orgaan stelt de overheidsbegroting op en wie moet deze goedkeuren?

De begroting wordt opgesteld door de regering en moet worden goedgekeurd door het parlement.

Wat houdt het 'substitutie-effect' in bij een prijsstijging van een goed?

Consumenten verruilen het duurder geworden product voor een vergelijkbaar, goedkoper alternatief goed of merk.

Wat houdt het 'inkomenseffect' in bij een prijsstijging van een goed?

Door de prijsstijging daalt de reële koopkracht van het inkomen, waardoor consumenten minder van het goed kunnen aanschaffen.

Welke vijf factoren beïnvloeden de vraag naar een product?

1. Voorkeuren/smaak, 2. Inkomen, 3. Prijs van substituten, 4. Prijs van complementaire goederen, en 5. Toekomstverwachtingen van prijzen.

Welke vier factoren beïnvloeden het marktaanbod?

1. Klimaat/weersomstandigheden, 2. Vraag, 3. Productiekosten (arbeid, grondstoffen, infrastructuur), en 4. Technologie/innovatie.

Wat is de definitie van een 'inferieur goed'?

Een goed waarvan de consument méér gaat kopen wanneer het inkomen daalt (zoals goedkoper witbrood of B-merken).

Wat is de definitie van een 'normaal goed'?

Een goed waarvan de vraag toeneemt naarmate het inkomen van consumenten stijgt (zoals verse aardbeien).

Wat gebeurt er met de marktprijs bij een aanbodoverschot?

De marktprijs zal dalen totdat het marktevenwicht weer hersteld is.

Wat gebeurt er met de marktprijs bij een vraagoverschot?

De marktprijs zal stijgen totdat het evenwicht tussen vraag en aanbod hersteld is.

Wat behelst het 'allocatievraagstuk' in de economie?

De beslissing over hoe en waarvoor de schaarse productiemiddelen worden toegewezen en ingezet.

Wat zijn complementaire goederen en welk voorbeeld geeft de tekst?

Goederen die samen worden gebruikt (zoals iPhones en iPhone-hoesjes, of melk en ijs); een prijsstijging van het ene leidt tot een vraagdaling naar het andere.

Wat stelt de 'collectieve aanbodcurve' voor?

De optelsom van alle individuele aanbodcurven van verschillende concurrerende producenten op de markt.

Wat is het verschil tussen een verschuiving van de vraagcurve en een beweging langs de vraagcurve?

Een verschuiving van de curve ontstaat door externe factoren (zoals inkomen of trends); een beweging langs de curve wordt veroorzaakt door een prijsverandering van het product zelf.

Wat gebeurt er met de evenwichtsprijs wanneer de vraagcurve naar rechts verschuift bij een onveranderd aanbod?

De evenwichtsprijs zal stijgen.

Wat gebeurt er met de evenwichtsprijs wanneer de aanbodcurve naar rechts verschuift bij een onveranderde vraag?

De evenwichtsprijs zal dalen.

Welke verandering op de aardbeienmarkt toont deze figuur?

Een verschuiving van de vraagcurve ($V$ naar $V'$), wat leidt tot een aanpassing van de evenwichtsprijs en evenwichtshoeveelheid.

Wat stelt de verschuiving van de aanbodcurve van $A$ naar $A'$ voor in deze grafiek van de aardbeienmarkt?

Een toename van het marktaanbod (verschuiving naar rechts), waardoor de prijs daalt en de verhandelde hoeveelheid toeneemt.

Wat is de definitie van de 'marginale kost'?

De meerkost die een producent moet maken om één extra eenheid van een goed of dienst te produceren.

Wat houdt het principe van 'true pricing' in?

Een prijs waarin naast de directe productiekosten ook alle verborgen sociale en ecologische kosten worden meegerekend (zoals bij Tony's Chocolonely).

Wat is de wiskundige formule om de prijselasticiteit van de vraag te berekenen?

$$\text{Prijselasticiteit} = \frac{\% \text{ verandering } Q}{\% \text{ verandering } P} = \frac{\frac{Q_2 - Q_1}{Q_1}}{\frac{P_2 - P_1}{P_1}}$$

Wanneer noemen we de vraag naar een goed 'prijselastisch'?

Wanneer de berekende prijselasticiteit in absolute waarde groter is dan $1$ ($> 1$); de vraag reageert dan sterk op prijsveranderingen.

Wanneer noemen we de vraag naar een goed 'prijsinelastisch'?

Wanneer de berekende prijselasticiteit in absolute waarde tussen $0$ en $1$ ligt; de gevraagde hoeveelheid reageert dan nauwelijks op prijsveranderingen.

Wat gebeurt er met de totale omzet als een ondernemer de prijs verhoogt bij een prijsinelastische vraag?

De totale omzet zal stijgen.

Wat gebeurt er met de totale omzet als men de prijs verhoogt bij een prijselastische vraag?

De totale omzet zal dalen.

Wat gebeurt er met de totale omzet bij een prijsverlaging als de vraag inelastisch is?

De totale omzet zal dalen.

Wat gebeurt er met de totale omzet bij een prijsverlaging als de vraag elastisch is?

De totale omzet zal stijgen.

Welke vier factoren bepalen hoe prijselastisch de vraag naar een goed is?

1. Het aandeel in het besteedbaar inkomen, 2. De aanwezigheid van substituten, 3. De tijdshorizon sinds de prijsaanpassing, en 4. Noodzakelijkheid versus luxegoed.

Waarom is de vraag op korte termijn vaak inelastischer dan op lange termijn?

Op korte termijn heeft de consument weinig tijd om alternatieven te zoeken; op langere termijn vindt men eenvoudiger substituten of past men gewoonten aan.

Waarom vertonen noodzakelijke goederen (zoals een dikke winterjas) een inelastische vraag?

Omdat men het product essentieel nodig heeft en men de aankoop niet eenvoudig kan weglaten bij een prijsstijging.

Waarom is de vraag naar luxegoederen doorgaans prijselastisch?

Omdat men ze niet strikt nodig heeft en consumenten bij een prijsstijging snel besluiten om de aankoop achterwege te laten.

Welke samenhang tussen vraag, kosten/opbrengst en winst toont deze grafiek?

Het toont bovenaan de elastische vraaglijn, in het midden het punt van maximale omzet (waar totale opbrengst en kosten curves lopen), en onderaan het punt van maximale winst.

Welke vier voorwaarden typeren een perfect competitieve markt?

1. Veel vragers en aanbieders, 2. Homogene goederen, 3. Een transparante markt, en 4. Vrije toe- en uittreding.

Wat verstaat men onder 'marktfalen'?

Een situatie waarin de vrije marktwerking er niet in slaagt om een maatschappelijk optimale of efficiënte verdeling van middelen tot stand te brengen.

Welke drie hoofdoorzaken van marktfalen worden besproken in H4?

1. Prijzen liggen hoger dan marginale kosten door marktmacht, 2. De markt komt slechts gedeeltelijk of niet tot stand, en 3. Er wordt onvoldoende rekening gehouden met externe effecten (kosten of baten).

Wat is het verschil tussen een monopolie en een oligopolie?

Een monopolie heeft slechts één aanbieder met volledige marktmacht; een oligopolie telt enkele dominante aanbieders die gezamenlijk de markt beheersen.

Welke drie toetredingsdrempels kunnen een monopolie doen ontstaan?

1. Een natuurlijke drempel door extreem hoge opstartkosten (bv. ASML), 2. Wettelijke restricties door de overheid, en 3. Exclusief eigendom van schaarse hulpbronnen.