Biologie termen SE1

actief transport

Transport via een membraan tegen de concentratierichting in; kost energie.

amyloplasten

Kleurloze plastiden met zetmeelkorrels in het grondplasma van plantaardige cellen.

anafase

Fase van de mitose waarin trekdraden de chromatiden uit elkaar trekken.

apoptose

Het afsterven van een cel wanneer het DNA onherstelbaar beschadigd is.

basenparing

Vaste verbinding tussen stikstofbasen in DNA: A met T en C met G.

cascade

Proces dat in een aantal opeenvolgende stappen verloopt.

cel

Functionele basiseenheid van het leven.

celcyclus

Periode waarin een cel ontstaat, groeit, actief is en opnieuw deelt; bestaat uit G1-, S-, G2- en M-fase.

celdeling

Het splitsen van een cel in twee dochtercellen.

celdifferentiatie

Het ontstaan van cellen die verschillen in grootte, vorm en functie.

celmembraan

Membraan aan de buitenkant van de cel, opgebouwd uit fosfolipiden, cholesterol en eiwitten.

celwand

Buitenlaag van plantaardige cellen (cellulose), bacteriën (suikers en aminozuren) en schimmels (chitine).

centriolen

Twee loodrecht op elkaar staande eiwitbuisjes in dierlijke cellen die een rol spelen bij de celdeling.

grondplasma

Waterige inhoud van de cel; vormt samen met de organellen het cytoplasma.

hydrofiel

Trekt water aan.

hydrofoob

Stoot water af.

hypertonisch

Oplossing met een hogere concentratie opgeloste stoffen en een hogere osmotische waarde.

hypotonisch

Oplossing met een lagere concentratie opgeloste stoffen en een lagere osmotische waarde.

interfase

Voorbereiding op een celdeling; bestaat uit de G1-, S- en G2-fase.

isotonisch

Oplossing met dezelfde osmotische waarde.

kanker

Kwaadaardige tumor die zich door het lichaam kan verspreiden.

kapsel

Beschermingslaag rond de celwand bij prokaryoten.

kernspoel

Trekdraden en steundraden die worden gevormd door structuureiwitten van het cytoskelet.

levensgemeenschap

Alle organismen met onderlinge relaties in een bepaald gebied.

levenskenmerken

Kenmerken, eigenschappen en processen die typisch zijn voor het leven.

lysosoom

Blaasje met verteringsenzymen dat versleten organellen en opgenomen stoffen afbreekt.

matrijsstreng

DNA-streng waaraan bij transcriptie de mRNA-streng wordt gevormd.

metafase

Fase van de mitose waarin de verdubbelde chromosomen in het midden van de cel liggen.

metastaseren

Uitzaaien van kankercellen naar andere organen of weefsels.

mitochondrium

Organel met twee membranen dat energie levert aan de cel.

mitose (M-fase)

Fase van de celcyclus waarin de verdubbelde DNA-moleculen over twee dochterkernen worden verdeeld.

molecuul

Structuur van twee of meer atomen; kleinste deeltje van een stof met alle eigenschappen van die stof.

mRNA

RNA-molecuul dat informatie voor een eiwit van de celkern naar de ribosomen brengt.

mutatie

Verandering in DNA-moleculen.

nucleotiden

Bouwstenen van DNA en RNA.

orgaan

Verschillende weefsels die samenwerken aan een bepaalde taak.

orgaanstelsel

Verschillende organen die samenwerken aan een bepaalde taak.

organel

Onderdeel van een cel met een bepaalde functie.

organisatieniveaus

Begrensde biologische structuren waarbij elk niveau voortbouwt op onderliggende niveaus.

organisme

Levend wezen.

osmose

Diffusie van water door een semipermeabel membraan, van een oplossing met weinig opgeloste stoffen naar een oplossing met veel opgeloste stoffen.

osmotische waarde

Maat voor de hoeveelheid opgeloste stoffen.

passief transport

Transport via een membraan met de concentratierichting mee; kost geen energie.

plasmiden

Kleine stukjes cirkelvormig DNA in prokaryoten.

plasmolyse

Het loslaten van het celmembraan van de celwand doordat een cel krimpt in een hypertonische oplossing.

plastiden

Gekleurde en ongekleurde korrels in het grondplasma van plantaardige cellen.

populatie

Groep organismen van dezelfde soort in een bepaald gebied.

profase

Fase van de mitose waarin chromosomen spiraliseren tot compacte chromosomen.

prokaryoot

Eencellig organisme zonder celkern.

receptoreiwit

Eiwit in het celmembraan dat bepaalde deeltjes aan zich bindt.

ribosoom

Organel dat aminozuren aan elkaar koppelt tot eiwitten.

selectief permeabel

Doorlaatbaar voor het oplosmiddel en een deel van de opgeloste stoffen.

semipermeabel

Doorlaatbaar voor het oplosmiddel, maar niet voor de opgeloste stoffen.

S-fase

Fase van de celcyclus waarin DNA-moleculen worden verdubbeld.

soort

Organismen met vergelijkbare eigenschappen die onderling vruchtbare nakomelingen kunnen krijgen.

stamcellen

Cellen die zich kunnen blijven delen en kunnen differentiëren tot gespecialiseerde celtypen.

startcodon

Tripletcode in mRNA waarmee de vorming van een polypeptideketen begint.

stikstofbase

Stikstofhoudend molecuul en bouwsteen van DNA en RNA; DNA bevat A, C, G en T, RNA bevat A, C, G en U.

stopcodon

Tripletcode in mRNA waarmee de vorming van een polypeptide stopt.

structuureiwitten

Eiwitten die de cel vorm en stevigheid geven.

systeem Aarde

Systeem van alle ecosystemen en de fysische, chemische en biologische processen op aarde en hun onderlinge interacties.

telofase

Fase van de mitose waarin twee kernen ontstaan en de chromosomen despiraliseren.

template

Andere naam voor matrijsstreng.

transcriptie

Het overschrijven van DNA naar mRNA.

translatie

Het aflezen van mRNA en vormen van een eiwit.

transportblaasje

Blaasje dat eiwitten vervoert tussen organellen en naar het celmembraan.

transporteiwit

Eiwit dat als transportkanaaltje in het celmembraan werkt.

tumor

Gezwel van cellen dat ontstaat door ongecontroleerde celgroei.

turgor

Druk van de inhoud van de cel op de celwand in een hypotone oplossing.

vacuole

Blaasje met water en opgeloste stoffen in plantaardige cellen.

weefsel

Groep cellen met dezelfde bouw en functie.

allel

Variant van een gen.

autosomen

Alle chromosomen behalve de geslachtschromosomen X en Y.

chromosoommutatie

Verandering in het erfelijk materiaal van een chromosoom, bijvoorbeeld een translocatie.

codominant

Fenotype waarbij twee verschillende allelen van een gen allebei volledig tot uiting komen.

crossing-over

Uitwisseling van gelijke stukken DNA tussen homologe chromosomen, waardoor recombinatie ontstaat.

homozygoot

Met dezelfde allelen op de homologe chromosomen.

intermediair

Fenotype dat een mengvorm is van beide allelen.

karyogram

Chromosomenportret.

klassieke veredeling

Selecteren van individuen met gunstige allelencombinaties om een volgende generatie te verkrijgen.

letale allelen

Allelen die in homozygote vorm dodelijk zijn voor een individu.

methylering

Het koppelen van een methylgroep (CH3) aan DNA; hierdoor kunnen genen worden uitgeschakeld.

monohybride kruising

Kruising waarbij de overerving van één gen wordt onderzocht.

multipele allelen

Meerdere mogelijke allelen van één gen.

mutatie

Verandering in het DNA.

nature

Bijdrage van het genoom aan het fenotype van een individu.

nurture

Bijdrage van opvoeding en omgeving aan het fenotype van een individu.

onafhankelijke genen

Genen die niet gekoppeld zijn en op verschillende chromosomen liggen.

onvolledig dominant

Een werkzaam allel komt bij een heterozygoot gedeeltelijk tot uiting, vaak als mengvorm.

polygeen

Eigenschap die onder invloed staat van verschillende genen.

puntmutatie

Verandering van één basenpaar in het DNA.

recessief

Een recessief allel komt tot uiting in het fenotype als het individu daarvoor homozygoot is.

recombinatie

Het ontstaan van nieuwe combinaties van allelen bij de vorming van geslachtscellen.

dihybride kruising

Kruising waarbij de overerving van twee eigenschappen wordt onderzocht.

dominant

Overheersend; een dominant allel komt tot uiting in het fenotype.

epigenetica

Onderzoek naar het aansturen van allelen.

epigenetische code

Het aan- en uitschakelen van genen op het DNA, bijvoorbeeld door DNA-methylering.

ethiek

Discussie over wat wel en niet aanvaardbaar is op basis van normen en waarden.

fenotype

Alle waarneembare eigenschappen en eigenschappen die te maken hebben met het functioneren van het lichaam.