Staat, Macht en Politieke Filosofie

Woordenschat-flashcards over het hoofdstuk macht, staat, grondwetten, gezagsvormen (Max Weber) en klassieke politieke filosofie (Plato en Aristoteles).

Leviathan (Hobbes)

Klassiek filosofisch concept van een soevereine heerser/staatsmacht, gesymboliseerd door het zwaard en de staf, die burgers beschermt en orde handhaaft tegenover de wet van de jungle.

Grondwet

Het fundamentele contract en juridische fundament dat de staatsstructuur, de beslissingsvormen en de basisrechten van burgers vastlegt.

Rule of Law (Rechtsstaat)

Het principe dat de wet geldt voor iedereen en dat beslissingen over burgers genomen worden door een onafhankelijke rechtbank volgens vooraf vastgelegde regels, in plaats van door willekeur van een heerser.

Magna Carta (1215)

Historisch Engels charter waarin koning John (King John) aan de edellieden beloofde dat geen vrij man opgesloten, onteigend of verbannen mag worden zonder wet en een onafhankelijk oordeel van zijn gelijken ('judgment of his peers').

Geweldsmonopolie

Het exclusieve recht van de overheid (politie en justitie) om legitiem fysiek geweld aan te wenden ter bescherming van de burgers en handhaving van de rechtsorde.

Artikel 10 van de Belgische Grondwet

Grondwetsartikel dat de gelijkheid van alle Belgen voor de wet waarborgt en uitdrukkelijk stelt dat de gelijkheid van vrouwen en mannen gegarandeerd is.

Artikel 11 van de Belgische Grondwet

Grondwetsbepaling die stelt dat het genot van alle rechten en vrijheden zonder discriminatie verzekerd moet worden, tenzij er sprake is van een relevant onderscheid met een legitieme doelstelling.

Burgerlijke dood (Artikel 18 GW)

Een historische straf waarbij iemand rechteloos werd verklaard, alle goederen en politieke rechten verloor en het ouderlijk gezag werd ontnomen; in 1831 in België definitief afgeschaft en mag nooit opnieuw worden ingevoerd.

Federale staat (België)

De staatsvorm van België waarbij bevoegdheden verdeeld zijn tussen de centrale federale overheid, de gewesten en de gemeenschappen (inclusief de circa 75.000 Duitstaligen).

Artikel 2 van de Spaanse Grondwet (1978)

Grondwetsartikel dat na het Francoregime de ondeelbare eenheid ('patria común, indivisible') van Spanje vastlegde, waardoor afscheiding of regionalisme als staatsbedreigend of landverraad geldt.

Overheidsbeslag / Totale overheidsuitgaven

Het aandeel van het bruto binnenlands product (bbp) dat door de staat wordt geïnd en besteed aan collectieve goederen en diensten (in België circa 54,2%, in Frankrijk 57%, in Nederland 44%).

Comète-netwerk

Het verzetsnetwerk geleid door de Belgische verzetsstrijdster Andrée de Jongh, dat tijdens de Tweede Wereldoorlog neergestorte Britse piloten via België en Frankrijk naar Spanje evacueerde.

Le bas de l'argent (Wet van de jungle)

Een internationale toestand waarin de wet van de sterkste heerst en machtige staten zwakkere staten naar willekeur aanvallen of domineren bij gebrek aan internationale rechtsorde.

Soevereiniteit

Het recht van een staat om zelfstandig en onafhankelijk over zijn eigen samenlevingsmodel en beleidskeuzes te beslissen zonder inmenging van buitenlandse mogendheden.

Macht

Het vermogen om anderen te dwingen te doen wat je verlangt, al dan niet tegen hun wil of uit angst (bijvoorbeeld onder dwang van een wapen).

Gezag

Machtsuitoefening die door burgers als legitiem wordt aanvaard omdat deze strookt met de algemeen aanvaarde regels en democratische procedures.

Traditioneel (niet-gedifferentieerd) gezag

Gezagsvorm volgens Max Weber gebaseerd op historisch gegroeide gewoonten waarbij één leider alle functies (rechtspraak, leger, bestuur en genezing) ongescheiden uitoefent.

Charismatisch gezag

Gezagsvorm volgens Max Weber die steunt op de uitzonderlijke, persoonlijke uitstraling en kwaliteiten van een individu, vaak omgeven met rituelen en mysteries.

Rationeel-legalistisch gezag

Gezagsvorm volgens Max Weber waarin burgers gehoorzamen aan onpersoonlijke, objectieve en geschreven wetten (zoals gepubliceerd in het Staatsblad) en de rechtsstaat.

Filosoof-Koning (Plato)

Plato's staatsconcept waarin uitsluitend filosofen mogen regeren over ambachtslieden en soldaten, omdat alleen zij inzicht bezitten in de absolute rationele waarheid en de Ideeënwereld.

Zoon Politikon

Het mensbeeld van Aristoteles dat de mens van nature een sociaal en rationeel gemeenschapswezen is met taal- en denkvermogen, dat zich enkel in interactie met de polis kan ontplooien.

Eudaimonia

Het ethisch 'goede leven' of menselijk welzijn volgens Aristoteles, dat bereikt wordt door actieve participatie in het bestuur en het maatschappelijke debat van de gemeenschap.

Typologie van bestuursvormen (Aristoteles)

Het classificatiemodel van Aristoteles dat bestuursvormen indeelt op basis van het aantal bestuurders (één, weinigen/beperkten, velen/meerderheid) en of er geregeerd wordt in het algemeen belang dan wel in eigenbelang (onontaard).

Polis (Aristoteles)

De ideale bestuursvorm van Aristoteles waarbij de meerderheid regeert in het algemeen belang met een sterk verantwoordelijkheidsgevoel voor de medeburgers.

Oligarchie (Aristoteles)

De onontaarde bestuursvorm waarbij een beperkte clique van rijke en machtige enkelingen de staat uitsluitend bestuurt in het eigenbelang.