1-Materia

Çka është materia?

Materia është çdo gje qe ka mase dhe ze vend ne hapesire.

Nga vjen masa?

Masa vjen nga masa e protoneve dhe neutroneve.

Cka eshte pesha?

Pesha eshte forca me te cilen na terheq toka (graviteti).

Kush I cakton vetitë e atomit?

Elektroni i cakton vetitë e atomit,numri i protoneve cakton identitetin e atomit.

Nga qka varet nxehtesia,cila eshte njesia dhe me qka matet?

Nxehtesia ka te beje me energji,varet nga masa,njesia eshte Xhaul dhe matet me kalorimeter.

Cila gjendje agregate eshte jo e komprimueshme dhe forcat terheqese mes grimcave jane me te fortat?

Gjendja agregate e ngurtë.

Përshkruaj gjendjen aggregate plasma?

Gjendja plazma paraqet gazin e jonizuar nën ndikimin e temperatures se lartë.

Kur arrihet pika e vlimit?

Pika e vlimit arrihet atëherë kur presioni i avujve te ujit barazohet me presionin e jashtëm.

Përshkruaj shndërrimet e gjendjeve agregate.

• E ngurtë → E lëngët: Shkrirja

• E lëngët → E ngurtë: Ngurtësimi

• E lëngët → E gaztë: Avullimi

• E gaztë → E lëngët: Kondensimi

• E ngurtë → E gaztë: Sublimimi

• E gaztë → E ngurtë: Desublimimi

• E gaztë → Plazmë: Jonizimi

• Plazmë → E gaztë: Dejonizimi

Çfarë është energjia?

Energjia eshte aftesia per te crier punë ose per te shkaktuar nje ndryshim.

Cka paraqet ​​E=mc2 ?

Formula E = mc² tregon se edhe një sasi shumë e vogël e masës është e barasvlershme me një sasi shumë të madhe energjie.

Çka thotë ligji I parë I termodinamikës?

Energjia nuk mund të krijohet as të zhduket, por vetëm të shndërrohet nga një formë në tjetrën.

Çka paraqet temperatura?

Temperatura paraqet mesataren e energjise mesatare kinetike te grimcave.

Formulat për njehsimin e temperaturës?

Kelvin ↔ Celsius　　　　　　　　　Fahrenheit ↔ Celsius

K = C + 273,15　　　　　　　　　F = C · 1,8 + 32

C = K − 273,15　　　　　　　　　C = (F − 32) : 1,8

Çka quajme substance kimike?

Substancë kimike quajmë lëndën që ka përbërje kimike të caktuar dhe veti karakteristike.

Çka janë ndryshimet fizike,jep disa shembuj?

Ndryshimi gjatë te cilit substanca ndërron formën,ndërsa përbërja e saj mbetet e njëjtë quhet ndryshim fizik.

Shembull I zakonshëm I ndryshimeve fizike eshtë kalimi i H2O ne gjendje te ndryshme agregate.

Çka janë ndryshimet kimike,jep disa shembuj?

Ndryshimi gjatë të cilit substanca përveç formës ndërron edhe përbërjen e saj quhet ndryshim kimik.

Shembuj te ndryshimeve kimike kemi:elektroliza e ujit,djegia e qymyrit,ndryshkja e metaleve,kalbja e bimëve,frymemarrja e organizmave qelizorë,fotosinteza e bimëve,thartimi i qumeshtit,zierja e ushqimeve,etj.

Si klasifikohen lëndët dhe substancat e pastërta?

Lëndët klasifikohen ne substanca te pastërta dhe të përziera.

Substancat e pastërta ndahen në elemente dhe komponime.

Çka quajmë elemente kimike?

Substancat e pastra te cilat nuk mund te zbërthehen në substanca me te thjeshta me metoda kimike quhen elemente kimike.

Çka janë modifikimet alotropike?Përmend disa.

Format e ndryshme të të njëtit element kimik quhen modifikime alotropike.

Psh modifikimet alotropike te karbonit: diamanti,grafiti dhe fulereni.

Fosfori gjithashtu paraqitet ne forme te 3 modifikimeve alotropike,si:fosfori i bardhë,i kuq dhe i zi.

Çka quajme komponime kimike?

Substancat e pastra qe mund te zberthehen ne substanca me te thjeshta me metoda kimike quhen komponime kimike.

Përshkruaj strukturat e komponimeve ne vijim:CO₂, SO₂, NH₃, CH₄, BCl₃.

CO₂ ka strukturë lineare

SO₂ ka strukturë këndore

NH₃ ka strukturë piramidë trigonale

CH₄ ka strukturë tetraedrike

BCl₃ ka strukturë planare trigonale

Çka quajmë përzierje?

Përzierjet janë kombinim i dy ose me shumë substancave te pastra ne te cilat perberesit ruajnë identitetin e tyre.

Çka quajme perzierje homogjene dhe permend disa shembuj?

Përzierjet homogjene janë perzierjet tek te cilat nuk mund te verehet një ndryshim fazor midis komponentëve perberese.

Shembuj kemi leng molle,çaji,pije freskuese,tretesira e sheqerit,tretësira e gurkalit,uji i detit,lumenjëve,liqenëve,ajri,mesingu,uthulla,etj.

Çka quajme perzierje heterogjene dhe permend disa shembuj?

Perzierjet heterogjene janë perzierjet tek të cilat vërehet një ndryshim fazor midis komponentëve përbërëse.

Shembuj kemi tymi,ajri i ndotur,uji i lumit pas shirave,rëra,graniti,çimentoja.

Cfarë eshtë dekantimi dhe në çka bazohet?

Dekantimi eshte metode fizike e ndarjes se komponentes se ngurtë te patretshme nga lëngu.

Ajo bazohet në peshën specifike të grimcave.

Cfarë eshtë filtrimi dhe në çka bazohet?

Filtrimi eshtë metodë fizike e ndarjes se komponentes se ngurtë te patretshme nga lëngu.

Bazohet në madhësine e grimcave.

Substanca e patretshme qe mbetet mbi letër filtruese quhet PRECIPITAT.

Lëngu që kalon nëper poret e letres filtruese quhet FILTRAT.

Cfarë eshtë distilimi dhe në çka bazohet?

Distilimi eshte metodë fizike e ndarjes së lëngut nga përzierja duke u bazuar në pikën e vlimit.

Gjen përdorim në rafineritë e naftës.

Cili është dallimi mes distilimit te thjeshtë dhe fraksional?

Distilimi fraksional përdoret për ndarjen e lëngjeve që kanë pika vlimi me diference me të vogël-si dhe përdor kolonën fraksionale.

Cfarë eshtë kristalizimi dhe në çka bazohet?

Kristalizimi është metodë fizike e ndarjes së komponentës se ngurtë nga tretësira duke u bazuar në një tretës të caktuar.

Shembull kemi NaCl,Sulfati i Bakrit CuSO₄(gurkali).

Cfarë eshtë ekstraktimi dhe në çka bazohet?

Ekstraktimi ështe metodë fizike e ndarjes së komponentes nga perzierja.

Bazohet në tretshmërinë e substancës në tretës të ndryshëm.

Ekstraktimi zhvillohet me hinkën ndarëse duke përdorur tretës,ku përveç ujit perdoren edhe tretesit organik si dietil eteri,petroleteri,kloroformi,tetrakloruri i karbonit,etj.

Cilat kushte duhet ti përmbush tretësi që përdoret për ekstraktim?

• Të mos përzihet me tretësirën e cila ekstraktohet,

• Ta tretë komponentin më mirë sesa tretësi i tretësirës,

• Të ketë pikë vlimi sa më të ulët.

Cfarë eshtë ekstraktimi dhe cilat janë substancat qe sublimojnë?

Sublimimi eshte proces i shndërrimit te substancës së ngurtë në të gaztë.

Substancat qe sublimojnë janë:jodi,dioksidi I karbonit,kloruri I amonit,kamfori,naftaleni,etj.

Cfarë eshtë kromatografia dhe në çka bazohet?

Kromatografia eshte metode per ndarjen e substancave nga përzierjet duke përdorur dallimet në ngjyra.

Bazohet ne shpërndarjen e komponentes mes dy fazave:Fazës Stacionare (SiO₂, Al₂O₃) dhe Fazës Mobile (tretës të ndryshëm).