1/93
Een complete begrippenlijst met definities voor Havo 5 biologie ter voorbereiding op Toetsweek 1, met onderwerpen over het ademhalingsstelsel, de nieren, uitscheiding, homeostase en de hormoonhuishouding.
Longen
De organen waarin gaswisseling plaatsvindt; nemen zuurstof (O2) op uit de lucht en geven koolstofdioxide (CO2) af aan de lucht.
Bronchiën
De twee grote vertakkingen van de luchtpijp, waarbij elke bronchus naar één long gaat en zich daar vertakt in kleinere buisjes.
Luchtpijp
De buis die lucht van de keel naar de bronchiën vervoert en open wordt gehouden door kraakbeenringen.
Slijmvlies
De binnenste laag van de luchtwegen die slijm aanmaakt waarin stofdeeltjes en ziekteverwekkers blijven plakken.
Luchtpijptakjes
De kleinere vertakkingen van de bronchiën die lucht steeds verder de longen in vervoeren.
Bronchiolen
De kleinste vertakkingen van de luchtpijptakjes die lucht naar de longblaasjes voeren.
Trilharen
Kleine haartjes op het slijmvlies van de luchtwegen die slijm met stof en ziekteverwekkers richting de keel bewegen om in te slikken of op te hoesten.
Spieren voor een rustige inademing
Het middenrif en de buitenste tussenribspieren; door hun samentrekking wordt de borstholte groter en stroomt lucht naar binnen.
Spieren voor een rustige uitademing
Het middenrif en de buitenste tussenribspieren; door hun ontspanning wordt de borstholte kleiner en stroomt lucht naar buiten.
Spieren voor een diepe inademing
Extra spieren die samentrekken, zoals de halsspieren en spieren tussen de ribben, waardoor de borstholte extra groot wordt.
Spieren voor een diepe uitademing
De binnenste tussenribspieren en buikspieren die samentrekken, waardoor de borstholte kleiner wordt en lucht krachtig naar buiten wordt geperst.
Longventilatie
Het voortdurend verversen van de lucht in de longen door in- en uitademen.
Longvolume
De hoeveelheid lucht die zich op een bepaald moment in de longen bevindt.
Restvolume
De hoeveelheid lucht die na een maximale uitademing in de longen achterblijft en niet uitgeademd kan worden.
Ademvolume
De hoeveelheid lucht die bij een normale, rustige inademing naar binnen wordt gehaald en bij een normale uitademing naar buiten gaat.
Vitale capaciteit
De maximale hoeveelheid lucht die na een zo diep mogelijke inademing kan worden uitgeademd.
Gaswisseling
Het uitwisselen van zuurstof en koolstofdioxide door diffusie; zuurstof gaat van de longblaasjes naar het bloed en koolstofdioxide van het bloed naar de longblaasjes.
Longblaasje
Een klein blaasje aan het einde van de bronchiolen met dunne wanden omgeven door haarvaten, waar gaswisseling plaatsvindt.
Dode ruimte
Het gedeelte van de luchtwegen (zoals de luchtpijp en bronchiën) waar geen gaswisseling plaatsvindt omdat de lucht niet rechtstreeks in contact komt met bloed.
Zuurstofdruk
De druk die zuurstof uitoefent in een gas of vloeistof; zuurstof verplaatst zich door diffusie van een hoge naar een lage zuurstofdruk.
CO2-druk
De druk die koolstofdioxide uitoefent in een gas of vloeistof; verplaatst zich door diffusie van een hoge naar een lage CO2-druk.
Factoren voor de diffusiesnelheid
Het verschil in concentratie of partiële druk (groter verschil = sneller), het oppervlak (groter oppervlak = sneller) en de afstand (kortere afstand = sneller).
Astma
Een aandoening waarbij spieren rond de bronchiën samentrekken en slijmvliezen opzwellen en extra slijm maken, waardoor luchtwegen nauwer worden en ademhalen moeilijker wordt.
COPD
Een chronische longziekte waarbij de luchtwegen blijvend vernauwd zijn en/of longblaasjes beschadigd raken, waardoor ademhalen moeilijker wordt.
Longemfyseem
Een vorm van COPD waarbij de wanden tussen longblaasjes kapotgaan, waardoor grotere, minder elastische ruimtes ontstaan en gaswisseling bemoeilijkt wordt.
Homeostase
Het constant houden van het inwendige milieu van het lichaam, zoals de lichaamstemperatuur, bloedsuikerspiegel en waterhoeveelheid.
Negatieve terugkoppeling
Een regelmechanisme waarbij een verandering wordt tegengewerkt zodat een waarde weer terugkeert richting de normwaarde (bijv. insulineafgifte bij een stijgende bloedsuikerspiegel).
Uitscheidingsorganen
Organen die afvalstoffen uit het lichaam verwijderen; voorbeelden zijn de nieren, longen, lever en via zweet ook de huid.
Nierschors
Het buitenste gedeelte van de nier waarin onder andere de glomeruli en kapsels van Bowman liggen.
Niermerg
Het binnenste gedeelte van de nier waarin onder andere nierbuisjes en verzamelbuizen lopen die urine vervoeren en concentreren.
Nierbekken
De holte in de nier waar urine verzameld wordt voordat het via de urineleider naar de urineblaas gaat.
Nefron
De functionele eenheid van de nier die bloed filtert en ervoor zorgt dat bruikbare stoffen en water worden teruggehaald in het bloed.
Glomerulus
Een kluwen van haarvaatjes binnenin het kapsel van Bowman waar bloedplasma onder verhoogde druk wordt gefilterd.
Kapsel van Bowman
Een komvormig vlies/kapsel rondom de glomerulus dat het filtraat opvangt dat onder druk uit het bloed wordt geperst.
Urine
De vloeistof die door de nieren wordt geproduceerd en onder andere bestaat uit water, ureum en overtollige zouten.
ADH
Een hormoon dat stimuleert dat nieren meer water terug opnemen in het bloed, wat resulteert in minder en geconcentreerdere urine.
Ultrafiltratie
Het onder druk filteren van water en kleine opgeloste stoffen uit het bloed naar het kapsel van Bowman, waarbij eiwitten en bloedcellen in het bloed blijven.
Reabsorptie
Het terug opnemen van bruikbare stoffen (zoals glucose, zouten) en water vanuit de nierbuisjes naar het bloed.
Bijnier
Een hormoonklier die boven op elke nier ligt en onder andere de hormonen adrenaline en cortisol aanmaakt.
Hormoon
Een chemische signaalstof die door een endocriene klier aan het bloed wordt afgegeven en de werking van cellen in een specifiek doelwitorgaan beïnvloedt.
Alvleesklier
Een orgaan dat spijsverteringssappen produceert en hormonen afgeeft, waaronder insuline en glucagon voor de bloedsuikerregulatie.
Insuline
Een hormoon geproduceerd door de bètacellen in de eilandjes van Langerhans dat de bloedsuikerspiegel verlaagt door celopname van glucose en glycogeenopslag in de lever.
Glucagon
Een hormoon geproduceerd door de alfacellen in de eilandjes van Langerhans dat de bloedsuikerspiegel verhoogt doordat de lever glycogeen omzet in glucose en afgeeft aan het bloed.
Glycogeen
Een polysacharide dat fungeert als opslagvorm van glucose, hoofdzakelijk opgeslagen in de lever en spieren.
Koolhydraten
Voedingsstoffen bestaande uit onder meer suikers en zetmeel, die tijdens vertering worden afgebroken tot enkelvoudige suikers zoals glucose voor gebruik als brandstof.
Interpleurale ruimte
De smalle spleet tussen het longvlies en het borstvlies gevuld met een dun vloeistoflaagje; de heersende onderdruk zorgt dat de longen meebewegen met de borstkas.
Hypofyse
Een centrale hormoonklier gelegen aan de onderzijde van de hersenen die diverse hormonen uitscheidt en de activiteit van andere hormoonklieren coördineert.
Longen
De organen waarin gaswisseling plaatsvindt; hierbij neem je zuurstof (O2) op uit de lucht en geef je koolstofdioxide (CO2) af aan de lucht.
Bronchiën
De twee grote vertakkingen van de luchtpijp. Elke bronchus gaat naar één long en vertakt zich daar in kleinere buisjes.
Luchtpijp
De buis die lucht van je keel naar de bronchiën vervoert, opengehouden door kraakbeenringen.
Slijmvlies
De binnenste laag van de luchtwegen die slijm aanmaakt waarin stofdeeltjes en ziekteverwekkers blijven plakken.
Luchtpijptakjes
De kleinere vertakkingen van de bronchiën die lucht steeds verder de longen in vervoeren.
Bronchiolen
De kleinste vertakkingen van de luchtpijptakjes die lucht naar de longblaasjes voeren.
Trilharen
Kleine haartjes op het slijmvlies van de luchtwegen die het slijm met stof en ziekteverwekkers richting de keel bewegen om te kunnen doorslikken of ophoesten.
Spieren voor een rustige inademing
Het middenrif en de buitenste tussenribspieren; bij het samentrekken wordt de borstholte groter en stroomt er lucht naar binnen.
Spieren voor een rustige uitademing
Het middenrif en de buitenste tussenribspieren; bij ontspanning van deze spieren wordt de borstholte kleiner en stroomt lucht naar buiten.
Spieren voor een diepe inademing
Extra spieren die samentrekken naast de normale ademhalingsspieren, zoals de halsspieren en spieren tussen de ribben, waardoor de borstholte extra groot wordt.
Spieren voor een diepe uitademing
De binnenste tussenribspieren en buikspieren; door hun samentrekking wordt de borstholte kleiner en wordt lucht krachtig naar buiten geperst.
Longventilatie
Het voortdurend verversen van de lucht in de longen door middel van in- en uitademen.
Longvolume
De hoeveelheid lucht die zich op een bepaald moment in de longen bevindt.
Restvolume
De hoeveelheid lucht die na een maximale uitademing in de longen achterblijft en niet uitgeademd kan worden.
Ademvolume
De hoeveelheid lucht die bij een normale, rustige inademing naar binnen wordt gehaald en bij een normale uitademing weer naar buiten gaat.
Vitale capaciteit
De maximale hoeveelheid lucht die na een zo diep mogelijke inademing kan worden uitgeademd.
Gaswisseling
Het uitwisselen van zuurstof en koolstofdioxide via diffusie: zuurstof verplaatst zich van de longblaasjes naar het bloed en koolstofdioxide van het bloed naar de longblaasjes.
Longblaasje
Een klein blaasje aan het uiteinde van de bronchiolen met dunne wanden en omgeven door haarvaten, waar gaswisseling plaatsvindt.
Dode ruimte
Het gedeelte van de luchtwegen (zoals luchtpijp en bronchiën) waar geen gaswisseling plaatsvindt omdat de lucht niet rechtstreeks in contact komt met bloed.
Zuurstofdruk
De druk die zuurstof uitoefent in een gas of vloeistof; zuurstof verplaatst zich door diffusie van een hoge naar een lage zuurstofdruk.
CO2-druk
De druk die koolstofdioxide uitoefent in een gas of vloeistof; koolstofdioxide diffundeert van een hoge naar een lage CO2-druk.
Factoren voor de diffusiesnelheid
Het verschil in concentratie of partiële druk (groter verschil = sneller), het oppervlak (groter oppervlak = sneller) en de afstand (kortere afstand = sneller).
Astma
Een aandoening waarbij de spieren rond de bronchiën samentrekken en slijmvliezen kunnen opzwellen en extra slijm produceren, wat leidt tot vernauwde luchtwegen en bemoeilijkte ademhaling.
COPD
Een chronische longziekte waarbij de luchtwegen blijvend vernauwd zijn en/of de longblaasjes beschadigd raken, waardoor ademhalen moeilijker wordt.
Longemfyseem
Een vorm van COPD waarbij de wanden tussen longblaasjes kapotgaan, wat leidt tot grotere, minder elastische ruimtes en een bemoeilijkte gaswisseling.
Homeostase
Het constant houden van het inwendige milieu van het lichaam, zoals lichaamstemperatuur, bloedsuikerspiegel en waterbalans.
Negatieve terugkoppeling
Een regelmechanisme waarbij een optredende verandering wordt tegengewerkt zodat de waarde weer terugkeert naar de normwaarde (bijv. insulineafgifte bij stijgende bloedsuikerspiegel).
Uitscheidingsorganen
Organen die afvalstoffen uit het lichaam verwijderen, zoals de nieren, de longen, de lever en de huid (via zweet).
Nierschors
Het buitenste gedeelte van de nier waar onder andere de glomeruli en de kapsels van Bowman liggen.
Niermerg
Het binnenste gedeelte van de nier waarin zich nierbuisjes en verzamelbuizen bevinden die urine vervoeren en concentreren.
Nierbekken
De opvangruimte in de nier waar urine wordt verzameld voordat het via de urineleider naar de blaas stroomt.
Nefron
De functionele eenheid van de nier die het bloed filtert en zorgt voor de terugresorptie van water en bruikbare stoffen.
Glomerulus
Een kluwen van haarvaten binnenin het kapsel van Bowman waar het bloedplasma onder hoge druk wordt gefilterd.
Kapsel van Bowman
Een komvormig vlies rond de glomerulus dat het voorurine/filtraat opvangt dat uit het bloed wordt geperst.
Urine
De door de nieren gevormde vloeistof die onder meer bestaat uit water, ureum en overtollige zouten.
ADH
Een hormoon dat de nieren aanzet tot verhoogde terugname van water in het bloed, wat resulteert in een kleiner volume van sterk geconcentreerde urine.
Ultrafiltratie
Het onder druk filtreren van water en kleine opgeloste deeltjes uit het bloed naar het kapsel van Bowman, waarbij eiwitten en bloedcellen achterblijven in het bloed.
Reabsorptie
Het terug opnemen van bruikbare stoffen (zoals glucose, water en zouten) vanuit de nierbuisjes naar het bloed.
Bijnier
Een hormoonklier bovenop elke nier die onder andere adrenaline en cortisol produceert.
Hormoon
Een door een hormoonklier aan het bloed afgegeven signaalstof die naar een doelwitorgaan reist om de activiteit van cellen te beïnvloeden.
Alvleesklier
Een orgaan dat spijsverteringssappen produceert en hormonen afgeeft (insuline en glucagon) ter regulatie van de bloedsuikerspiegel.
Insuline
Hormoon afkomstig uit de bètacellen van de eilandjes van Langerhans dat de bloedsuikerspiegel verlaagt door verhoogde glucoseopname in cellen en opslag van glucose als glycogeen in de lever.
Glucagon
Hormoon aangemaakt door de alfacellen van de eilandjes van Langerhans dat de bloedsuikerspiegel verhoogt doordat de lever glycogeen omzet in glucose en afgeeft aan het bloed.
Glycogeen
De opslagvorm van glucose in het lichaam, voornamelijk opgeslagen in lever- en spierweefsel.
Koolhydraten
Voedingsstoffen (zoals suikers en zetmeel) die bij de vertering worden afgebroken tot kleinere eenheden zoals glucose, dienend als brandstof.
Interpleurale ruimte
De nauwe ruimte tussen het longvlies en borstvlies, gevuld met een dun vloeistoflaagje en onderdruk waardoor de longen soepel meebewegen met de borstkas.
Hypofyse
Een hormoonklier gelegen aan de onderzijde van de hersenen die diverse hormonen uitscheidt en tevens de werking van andere hormoonklieren aanstuurt.