Master Set: Orlando Figes - Priča o Rusiji

Kijevska Rusija (9–13. vek)

Labava konfederacija istočnoslovenskih kneževina sa centrom u Kijevu, nastala na trgovačkom putu od Varjaga do Grka, koja predstavlja zajednički istorijski koren Rusije, Ukrajine i Belorusije.

Put od Varjaga do Grka

Ključni vodeni trgovački put koji je povezivao Baltičko sa Crnim morem i Konstantinopoljem, a oko kog se organizovao politički i ekonomski život Kijevske Rusije.

Rjurik (862)

Semi-legendarni normanski (varjaški) poglavica koji je po hronici pozvan da vlada u Novgorodu, osnovavši dinastiju Rjurikoviča koja je vladala Rusijom do 1598. godine.

Pokrštavanje Rusije (988)

Odluka velikog kneza Vladimira da prihvati pravoslavno hrišćanstvo iz Vizantije, čime je stvoren temelj saveza Crkve i Države i kulturni identitet Rusije.

Ruska pravda

Prvi pisani zakonik Kijevske Rusije izdat pod knezom Jaroslavom Mudrim u 11. veku, zasnovan na kombinaciji običajnog prava i vizantijskih pravnih normi.

Simfonija (Crkva i Država)

Vizantijski politički koncept idealne harmonije između duhovne i svetovne vlasti, u kom je vladar viđen kao Božiji namesnik na zemlji, što je postavilo temelje ruskoj autokratiji.

Spomenik knezu Vladimiru u Moskvi (2016)

Veliki državni spomenik podignut pored Kremlja kojim je savremeni ruski režim simbolički prisvojio kijevskog kneza i istoriju Kijevske Rusije.

Stolipinska agrarna reforma (1906–1911)

Pokušaj premijera Petra Stolipina da stvori sloj samostalnih seljaka-vlasnika (seoske buržoazije) razbijanjem tradicionalne seoske opštine (mir) radi stabilizacije carizma.

Februarska revolucija (1917)

Spontani narodni ustanak u Petrogradu koji je doveo do padanja autokratije i abdikacije cara Nikolaja II, čime je okončana trovekovna vladavina dinastije Romanov.

Dvojna vlast (Dvoevlastie)

Period hibridne vlasti u Rusiji 1917. godine između zvanične Privremene vlade i nezvaničnih, ali moćnih Sovjeta radničkih i vojničkih deputata.

Naredba br. 1 (1917)

Dekret Petrogradskog sovjeta koji je demolirao vojnu disciplinu i autoritet oficira u carskoj armiji, podređujući sve vojne odluke vojničkim komitetima.

Aprilske teze (1917)

Lenjinov politički program po povratku iz iznanstva kojim odbacuje Privremenu vladu i poziva na prelazak na socijalističku revoluciju pod parolom 'Sva vlast Sovjetima!'.

Oktobarska revolucija (1917)

Organizovani oružani prevrat pod vođstvom boljševika i Trockog u Petrogradu kojim je srušena Privremena vlada i uspostavljena diktatura proletarijata.

Brest-litovski mir (1918)

Separatni mirovni sporazum između boljševičke Rusije i Centralnih sila kojim je Rusija izgubila ogromne teritorije na zapadu radi očuvanja boljševičke vlasti.

Ratni komunizam (1918–1921)

Ekstremna ekonomska politika tokom Građanskog rata zasnovana na prisilnom oduzimanju žita od seljaka (prodrazverstka), ukidanju novca i potpunoj državnoj kontroli.

ČEKA (1917)

Prva sovjetska tajna policija pod vođstvom Feliksa Dzeržinskog, osnovana radi vanrednog suzbijanja kontrarevolucije i sprovođenja Crvenog terora.

Tambovski ustanak (1920–1921)

Masovni seljački ustanak protiv prisilnog oduzimanja žita, brutalno ugušen od strane Crvene armije uz upotrebu hemijskog oružja i koncentracionih logora.

Kronštatski pobuna (1921)

Ustanak do tada 'najdoslednijih' mornara i vojnika protiv boljševičke diktature i Ratnog komunizma, koji je prisilio Lenjina na uvođenje Nove ekonomske politike (NEP).

Nova ekonomska politika - NEP (1921)

Privremeni ekonomski kompromis koji je ponovo dozvolio privatnu trgovinu, sitno preduzetništvo i zamenu prisilnog oduzimanja fiksnim porezom u naturi (prodnalog).

Lenjinov testament (1922–1923)

Niz pismela i beležaka u kojima je Lenjin pred smrt kritikovao Staljinov grubu prirodu i autoritarnost, predlažući njegovu smenu sa mesta generalnog sekretara.

Kolektivizacija (1929–1933)

Prisilno spajanje privatnih seljačkih poseda u državne kolhoze i sovhoze, sa ciljem finansiranja ubrzane industrijalizacije i slamanja nezavisnosti sela.

Likvidacija kulaka kao klase (Dekulakizacija)

Državna kampanja hapšenja, deportacija u Sibir i streljanja najsposobnijih i najimućnijih seljaka proglašenih za 'narodne neprijatelje'.

Holodomor (1932–1933)

Veštački izazvana masovna glad u Ukrajini, Kubanu i Južnoj Rusiji nastala usled nemilosrdne državne rekvizicije žita, u kojoj su stradali milioni ljudi.

Veliki teror / Ježovščina (1937–1938)

Vrhunac staljinističke represije pod vođstvom šefa NKVD-a Nikolaja Ježova, obeležen masovnim hapšenjima, kvorumskim streljanjima i čistkama u svim slojevima društva.

Moskovski procesi (1936–1938)

Inscenirana javna suđenja starim boljševicima (Zinovjev, Kamenjev, Buharin) na kojima su pod torturom priznavali apsurdne optužbe za špijunažu i zaveru protiv Staljina.

Operacija NKVD-a br. 00447

Tajna naredba kojom su postavljene kvote po regionima za broj ljudi koje treba streljati (1. kategorija) ili poslati u logore GULAG-a (2. kategorija).

Šaraške

Specijalni zatvorski naučno-istraživački instituti u sistemu GULAG-a u kojima su uhapšeni naučnici i inženjeri (Tupoljev, Koroljov) radili na vojnim projektima za državu.

Homo Sovieticus

Tip sociološkog i psihološkog profila građanina oblikovanog kroz staljinističku propagandu, strah, konformizam i potpunu zavisnost od države.

Pakt Molotov–Ribentrop (1939)

Sporazum o nenapadanju između SSSR-a i Nemačke koji je podelom Istočne Evrope Hitleru omogućio napad na Poljsku, a Staljinu kupio vreme za naoružavanje i teritorijalnu ekspanziju.

Tajni dodatni protokol (1939)

Tajni aneks Pakta Molotov–Ribentrop od 23. avgusta 1939. kojim su Hitler i Staljin podelili Istočnu Evropu na interesne sfere (Poljska, Baltik, Finska, Besarabija).

Četvrta podela Poljske (1939)

Zajednički napad Nemačke (1. septembar) i SSSR-a (17. septembar) na Poljsku i njeno komadanje, potvrđeno zajedničkom vojnom paradom u Brest-Litovsku.

Katinski masakr (1940)

Masovno streljanje preko 22.000 poljskih oficira, policajaca i intelektualaca od strane NKVD-a u Katinskoj šumi i drugim stratištima nakon okupacije Istočne Poljske.

Aneksija Baltičkih država (1940)

Prisilna vojna okupacija i formalna integracija Estonije, Letonije i Litvanije u SSSR u leto 1940. godine, sprovedena na osnovu Tajnog aneksa Pakta Molotov–Ribentrop.

Aneksija Besarabije i Severne Bukovine (1940)

Ultimatum Rumuniji i zaposedanje Besarabije i Severne Bukovine od strane Crvene armije u junu 1940. godine radi stvaranja Moldavske SSR i širenja jugozapadne granice.

Zimski rat (1939–1940)

Sukob između SSSR-a i Finske u kom je slaba pripremljenost i katastrofalan bilans Crvene armije razotkrio sve razorne posledice Staljinovih čistki u vojnom vrhu.

Manerhajmova linija

Utvrđena finska odbrambena linija na Karelskoj prevlaci na kojoj su neiskusni sovjetski komandanti izgubili desetine hiljada vojnika u frontalnim jurišima.

Taktika Motti

Finska vojna taktika presecanja i izolovanja izduženih sovjetskih tenkovskih i pešadijskih kolona u snegom okovanim šumama, sa njihovim potpunim uništenjem.

Smena Klimenta Vorošilova (1940)

Uklanjanje Staljinovog lojalnog narodnog komesara odbrane nakon debakla u Finskoj i postavljanje Semjona Timošenka radi hitne reorganizacije armije.

Bitka na Haljin Gol-u (1939)

Pobeda Crvene armije pod komandom Žukova nad japanskom vojskom na granici Mongolije, koja je sprečila rat na dva fronta i usmerila Japan ka Tihom oceanu.

Operacija Barbarosa (1941)

Masovni iznenadni napad Nacističke Nemačke na SSSR 22. juna 1941. koji je zatekao obezglavljenu Crvenu armiju usled Staljinovog ignorisanja obaveštajnih upozorenja.

Rihard Zorge (Obaveštajac)

Sovjetski tajni agent u Tokiju koji je Staljinu dostavio tačne podatke o datumu i snazi nemačkog napada, što je Staljin odbacio kao zapadnu provokaciju.

Filip Golikov

Šef vojne obaveštajne službe (GRU) koji je filtrirao izveštaje podilazeći Staljinovoj proceni i označavajući tačne najave napada kao engleske dezinformacije.

Crvena kapela (Rote Kapelle)

Anti-nacistička obaveštajna mreža u Evropi koja je Moskvu višekratno upozoravala na tačan datum i smerove nemačkog napada na SSSR.

Teorija engleske provokacije

Staljinovo fiksirano uverenje da Vinston Čerčil i Britanija namerno šire vesti o nemačkom napadu kako bi izazvali rat između SSSR-a i Nemačke.

Strah od provokacija na granici

Staljinova stroga zabrana pograničnim jedinicama da odgovaraju na nemačke izviđačke prelete i provokacije radi sprečavanja davanja povoda Hitleru za rat.

Zabrana podizanja borbene gotovosti

Naređenje iz Moskve uoči samog napada kojim je komandantima na granici zabranjeno da zauzmu odbrambene položaje, što je dovelo do masovnog uništenja avijacije na zemlji.

Nervni slom i Kuntsevo (1941)

Privremeno povlačenje usamljene i psihički slomljene figure Staljina u svoju bližnju daču nakon spoznaje razmere katastrofe i sloma fronta u prvim danima invazije.

Govor 'Braćo i sestre' (3. jul 1941)

Prvo Staljinovo radijsko obraćanje naciji u kom napušta partijski žargon i poziva se na hrišćanske, narodne i tradicionalne ruske istorijske simbole.

Veliki otadžbinski rat (1941–1945)

Naziv za borbu SSSR-a protiv Nacističke Nemačke, u kom je režim ideološki diskurs zamenio tradicionalnim ruskim patriotizmom i mobilizacijom naroda.

Ilija Erenburg i 'Ubij Nemca!'

Ratna propaganda i novinski članci koji su kroz prikazivanje fašističkih zločina budili masovni patriotizam, prkos i moralnu dužnost osvete.

Zoja Kosmodemjanska

Mlada sovjetska partizanka koju su Nemci zverski mučili i obesili 1941. godine, a koja je postala nacionalni simbol otpora i žrtvovanja.

Frontovsko bratstvo (Frontovoe bratstvo)

Fenomen nastao u rovovima u kom je pod neposrednom opasnošću oslabio strah od NKVD-a, stvorena unutrašnja solidarnost i nadanje u posleratne slobode.

Filtracioni logori (1945)

Posebni proveri logori NKVD-a kroz koje je moralo proći preko 1,5 miliona sovjetskih ratnih zarobljenika, od kojih su mnogi direktno poslati u GULAG pod optužbom za izdaju.

Smena maršala Žukova (1946)

Staljinovo potiskivanje najpopularnijeg sovjetskog maršala u sporedne vojne oblasti radi sprečavanja stvaranja nezavisnog vojnog autoriteta koji bi ugrozio diktatora.

Ždanovščina (1946–1948)

Ideološka kampanja pod vođstvom Andreja Ždanova kojom je nametnuta rigidna cenzura u kulturi i uništena svaka veza sa zapadnom umetnošću i naukom.

Kozmopolitizam bez domovine

Partijska etiketa i pogrdan naziv korišćen u posleratnim čistkama protiv intelektualaca i umetnika (većinom Jevreja) optuženih za nedostatak sovjetskog patriotizma.

Lisjenkoizam

Pseudonaučni pravac u biologiji pod zaštitom Trofima Lisjenka i Staljina, koji je odbacio genetiku kao 'buržoasku nauku' i osakatio sovjetsku poljoprivrednu nauku.

Lekarska afera (1952–1953)

Montirani proces protiv grupe vodećih kremljskih lekara optuženih za usmrtiti sovjetske vođe, koji je poslužio kao uvod u planirani novi talas terora prekinut Staljinovom smrću.

Smrt Staljina (1953)

Kraj epohe totalitarne diktature 5. marta 1953. godine, koji je izazvao masovnu paniku, borbu za vlast u vrhu i neminovnost reforme sistema GULAG-a.

Hapšenje i streljanje Berije (1953)

Zajednički udar Hruščova, Maljenkova i maršala Žukova kojim je uklonjen šef tajne policije Lavrentij Berija radi sprečavanja njegove kontrole nad aparatom vlasti.

Tajni govor (1956)

Hruščovljev referat na XX kongresu KPSS u kom je zvanično osuđen Staljinov kult ličnosti, paranoja i teror nad Partijom, čime je pokrenut proces destaljinizacije.

Otopljavanje (Ottepelь)

Kulturni i politički period pod Hruščovim karakterisan ublažavanjem cenzure, masovnom amnestijom iz GULAG-a i delimičnom slobodom umetničkog izražavanja.

Jedan dan u životu Ivana Denisoviča (1962)

Pripovetka Aleksandra Solženjicina objavljena uz Hruščovljevo odobrenje, koja je po prvi put zvanično u SSSR-u razotkrila strahote logora GULAG-a.

Slučaj Pasternak (1958)

Državna kampanja progona Borisa Pasternaka zbog romana 'Doktor Živago' i dobijanja Nobelove nagrade, koja je pokazala jasne granice Hruščovljevog Otopljavanja.

Trauma neizrečenog pamćenja

Fajdžisov koncept transgeneracijskog ćutanja u sovjetskim porodicama gde su linije između žrtava i dželata bile isprepletane, što je onemogućilo pravu moralnu katarzu.

Društvo Memorijal

Nezavisna organizacija osnovana 1989. (Saharov) za istraživanje staljinističkih zločina i zaštitu ljudskih prava, zabranjena u Rusiji 2021, dobila Nobelovu nagradu za mir 2022.

Afera Sandarmoh i Jurij Dmitrijev

Napad države na istraživača 'Memorijala' koji je otkrio masovne grobnice NKVD-a u Kareliji, uz pokušaj državnog prekrajanja istorije da su tu sahranjene žrtve Finaca.

Inicijativa 'Poslednja adresa'

Građanski pokret postavljanja malih spomen-ploča na zgradama sa imenima običnih ljudi odvedenih i streljanih tokom Velikog terora, sistematski uklanjan od strane vlasti.

Desubjektivizacija terora

Državna taktika prikazivanja staljinističkih represija kao neizbežne 'tragedije' ili prirodne nepogode, bez imenovanja Staljina, NKVD-a i sistema kao izvršilaca zločina.

Efikasni menadžer (Mit o Staljinu)

Savremeni državni narativ koji potiskuje masovne zločine i GULAG, a Staljina prikazuje prvenstveno kao graditelja moćne države i pobednika nad fašizmom.