1/108
Looks like no tags are added yet.
normatieve problemen
vraag: moet een bepaalde handeling/regel toegelaten, verplicht of verboden worden?
gerelateerde & ongerelateerde normatieve problemen
oplossen: rationele wijze -> geloof, emotie of feitelijke toestand vermijden
gerelateerde normatieve problemen
sociale rollen en natuurlijke determinanten (= afstand, tijd, plaats, toeval, aantal, talenten, middelen, hulpbronnen) zijn bepalend voor de oplossing vh probleem vb. mag een arts zijn beroepsgeheim doorbreken? -> geen goed antwoord zonder bijkomende informatie
ongerelateerde normatieve problemen
het probleem heeft betrekking op alle mensen, ongeacht hun sociale rol of natuurlijke determinant vb. mag abortus? -> argumenten, open voor kritiek & geloof, emotie of feitelijke toestand vermijden
geloof
idee dat bepaalde handelingen, toestanden, regels of maatregelen goed of slecht zijn omdat God deze wil of juist niet
emoties
negatief of positief we komen in actie tegen onrecht & voor meer rechtvaardigheid door emoties
feitelijke toestand
normatieve oplossingen: gebaseerd op onze beste kennis & niet aan naturalistische drogreden
Jeremy Bentham: morele calculus
strijd tegen foltering, doodstraf etc.
voor homoseksualiteit & zelfbevrediging
verzette zich tegen irrationele morele emoties als leidraad van normatief handelen
handelingen = goed wanneer ze geluk van individuen bevorderen
utilitarisme
utilitarisme
= het grootste geluk van het grootste aantal mensen
hedonistisch: streeft geluk van mensen na door plezier te vermeerderen & verdriet of pijn te verminderen
consequentialistisch: alleen kijken naar gevolgen van daad, niet naar achterliggende bedoeling of intentie
nominalistisch: alleen individuele nutsbalansen bestaan -> rekenkundige som balansen bepaalt normatieve karakter handeling (+ totaalsom = + handeling & omgekeerd)
Immanuel Kant: morele plicht
deontologisme
inspiratie door wiskundige analyse
je moet handelen volgens een regel waarvan je mag aannemen dat elk mens met rationele wil die aanvaardt & ernaar leeft
John Rawls: ontwierp gedachte-experiment dat helpt na te gaan welke beginselen mensen aanvaarden
difference principle: ongelijke verdeling van middelen -> gerechtvaardigd als die in voordeel is vd minst begunstigden & overheid mag publieke middelen niet besteden aan klinieken voor plastische chirurgie of scholen voor hoogbegaafde kinderen
beginsel van deontologisme: categorische imperatief
specifieke keuze - algemene wet: "handel steeds zo op een wijze waarvan je zou willen dat iedereen zo zou handelen"
gedrag in overeenstemming met jouw gedachte over goed en kwaad
morele plicht is nooit vrijblijvend
morele redenen hebben altijd het laatste woord & zijn altijd doorslaggevend
verhouding tussen moraal & politiek is niet eenvoudig: compromissen sluiten. moraal eist dat je voor je keuze opkomt -> conflicten. vb. ik wil 4 kinderen, dan moet ik ook toelaten dat iedereen 4 kinderen op de wereld zet
doel - middel: "handel steeds zo dat je je medemens nooit louter als middel maar ook altijd als doel beschouwt."
respect voor de menselijke waardigheid: basisplicht. vb. werkgever moet zijn werknemers als mensen zien PROBLEEM: je mag een mens nooit 'verdingen', ook niet wanneer meerdere mensen gered kunnen worden. vb. Luftsicherheitsgesetz: kaper heeft plan om Deutsche Bank binnen te vliegen met vliegtuig. niemand heeft in Duitsland mandaat om vliegtuig neer te halen -> extra wet w gemaakt om veiligheid in lucht te verzekeren -> GwH keurt dit niet goed: je mag geen balans tussen 1 en 501 doden maken. het is fout om mandaat te geven om 1 persoon op te offeren om zo anderen te redden. GwH volgde deontologisme heel strikt
elementen van deontologisme
intentiemoraal: intentie telt, gevolgen niet
redelijke & vrije wil: mensen zijn in staat om vrije keuzes te maken, ze hebben controle over hun eigen keuzegedrag
plichtenmoraal
theory of justice: John Rawls
liet fictieve mensen onderhandelen over de grondslagen van een toekomstige samenleving
onwetendheidsluier / veil of ignorance = er was onwetendheid in de wereld -> niemand kon voorspellen welke talenten of bezittingen nog voordelig gingen zijn op die andere planeet: mensen waren verplicht onpartijdig standpunt in te nemen
in situatie van toekomstige onzekerheid: onderhandelaars gevoelig voor nare gevolgen van pech & tegenslag. -> dekken zich liever in tegen negatieve risico's, dan dat ze speculeren op positieve
meerdere theorieën van rechtvaardigheid (fluit van Amartya Sen)
utilitarist: kiezen voor rendement & opbrengst, voor creëren van maximaal nut (the principle of the best profit) -> muzikaal genot is het hoogste goed
libertarist: kiezen voor onvervreemdbare recht op eigendom, nadruk op productie ipv op rendement -> zonder eigendomsrecht geen handel mogelijk
egalitarist: kiezen voor rechtvaardigheid, ongelijkheid afremmen -> meer gelijke samenleving leidt tot stabiele toekomst
klassieke rechtvaardigheidstoets
schendingfase
overtreffase
uitzonderingsfase
interventiefase
schendingfase
onderzoeken of de handeling een schending uitmaakt van een beginsel -> bewijslast
beginsel formuleren
aantonen dat het algemeen aanvaard is
aantonen dat het geschonden is
partij erkent dat er geen schending is -> discussie stopt
partij erkent dat er wel een schending is -> discussie vervolgt in volgende fase
overtreffase
onderzoeken of de handeling die een schending uitmaakt, alsnog te rechtvaardigen is
formuleren van conforme beginsel & aantonen dat de handeling in overeenstemming is met het ingeroepen beginsel
aantonen dat conforme beginsel hoger staat dan geschonden beginsel
tegenpartij is overtuigd dat conforme beginsel geschonden beginsel overtreft -> discussie stopt
tegenpartij aanvaardt hiërarchie niet of niet in geslaagd om hoger beginsel te vinden -> discussie vervolgt in laatste fase
uitzonderingsfase
onderzoeken of er sprake is van gerechtvaardigde uitzondering: aantonen van moraliteit, noodzaak & evenredigheid
niet geslaagd in aantonen -> uitzondering niet gerechtvaardigd
gerechtvaardigde uitzondering toegelaten & haalbaar -> aantonen dat de handeling voldoet aan: 2.1 moraliteit: aantonen dat handeling overeenstemt met 1 of meerdere normatieve principes 2.2 noodzaak: aantonen dat handeling noodzakelijk is 2.3 evenredigheid of proportionaliteit: evenwicht tss middel & doel
interventiefase
nagaan of voorgestelde interventie niet in strijd is met een beginsel: in strijd met beginsel -> schending overtreffen of uitzondering rechtvaardigen
voordelen & beperkingen vd klassieke rechtvaardigheidstoets
voordelen:
universeel toepasbaar
duidelijk plaats geven van argumenten die met normatieve probleem te maken hebben
zien welke argumenten relevant zijn
in staat om controverses aan te gaan
geeft normatieve betogen vorm
beperkingen:
toont niet welke beginselen bestaan, wat hun hiërarchische waarde is bij botsen met andere beginselen
gevaar van willekeur
levert geen betogen die particuliere meningen onderbouwen
menselijke waardigheid
beschermt ons tegen ondraaglijke vormen van dehumanisering of ontmenselijking, waaronder animale dehumanisering (die de mentale grens tussen dier & mens miskent) = fundamenteel rechtsbeginsel: art. 1 UVRM
Ruth Macklin: "waardigheid is niet meer dan een emotioneel surplus dat slechts je verontwaardiging uitdrukt
Steven Pinker: "waardigheid is stom"
4 betekenisvelden van Christopher McCrudden
verbod op onmenselijke behandeling
recht op menswaardig leven
recht op zelfbeschikking
verbod op discriminatie
verbod op onmenselijke behandeling
art. 3 EVRM: niemand mag onderworpen worden aan folteringen of aan onmenselijke of vernederende behandelingen of bestraffingen in strijd met art. 3 EVRM = in strijd met menselijke waardigheid opwekken van gevoelens van angst, kwelling of inferioriteit -> vernedering of verlaging van slachtoffer, breken van iemands fysieke of morele weerstand, verplichten van slachtoffers om tegen hun wil of geweten te handelen, behandelingen die negatieve invloed hebben op persoonlijkheid vh slachtoffer
recht op menswaardig leven
art. 23 GW: overheid die zorgt voor sociale zekerheid, gezondheidszorg, behoorlijke huisvesting & gezond leefmilieu verplichting vd overheid:
zorgen dat burgers geen slachtoffer worden van mensonwaardige behandelingen
over waken dat mensen permanent in menswaardige omstandigheden leven
recht op zelfbeschikking
verbod van overheid over persoonlijke beslissingen zoals abortus of euthanasie paternalistische overheid behandelt je als kind dat geen eigen mening heeft & niet kan handelen in overeenstemming met zijn eigen opinie
verbod op discriminatie
verbod op discriminerende behandeling van kwetsbare groepen in onze samenleving -> gevoel van uitsluiting of vernietigende ervaring van niet aanvaard te worden zoals je bent & gebrek aan respect voor eigen identiteit
dehumanisering
herleiding van mensen tot iets minder of lager dan een mens, tot een dier, tot een kind of tot een onvolwaardig burger
animale dehumanisering
mensen behandelen als dier of kind -> ontkennen van uniek menselijke eigenschappen of kenmerken die je alleen maar terugvindt bij volwassenen (rationaliteit, culturele expressie, ethiek of geweten, gesproken & geschreven taal, de 'vrije wil', schaamte, zelfrespect, doodsangst, persoonlijkheid)
machinale dehumanisering
mensen herleiden tot robot, machine of voorwerp -> ontkennen van essentiële menselijke eigenschappen zoals emotionele warmte, ondernemerszin & individualiteit
nevenvormen van dehumanisering
infrahumanisering = lichte vorm van dehumanisering waarbij je niet langer secundaire emoties (jaloezie, haat, verontwaardiging...) toelicht aan mensen. (primair: vreugde, vrees, walging...)
de-individualisering = niet langer als een individu beschouwd worden. gereduceerd w tot nummer in kudde, in databank. niet ingaan op individuele vraag of ongemak.
superhumanisering = toeschrijven van bovennatuurlijke krachten aan mensen vb. zwarten zijn beter in atletiek dan witten. ze hebben nog oerkracht. positief: zij kunnen dingen die wij niet kunnen. negatief: niet 100% als mensen beschouwd.
één-dimensionalisering = 1 dimensie of kenmerk toeschrijven: bv anti-seksualiseringswet
Norbert Elias: 'Het Civilisatieproces'
gaf magistrale beschrijving vh geleidelijke verzet dat tegen animale gedragingen ontstond.
vroeger: men stoorde zich niet aan spuwen, met de handen eten, ... -> vorming van Europese staten die met het oog op het geweldmonopolie, het impulsieve gevoelsleven van hun onderdanen ombogen naar meer rationele zelfdiscipline
goede manier hebben: onderdeel van nieuw ethos
terror management theory (TMT)
door Tom Pyszczynski, Jeff Greenberg, Jamie Goldenberg en Sheldon Solomon verdedigd
mens heeft angst: bij confrontatie met reëel gevaarlijke voorwerpen & bij situaties met risico op fatale afloop
verklaart psychische impact van mensonwaardig gedrag op slachtoffers als verpletterende doodservaring die tot stand komt door verlagen van mens tot dier
zwakheden: niet duidelijk waarom ene gedrag, dat we gemeenschappelijk hebben met dieren, ons wel tot doodsangst leidt, & andere niet
sterke punten: verklaart waarom mensonwaardig gedrag ook buitenstaanders schokt & niet enkel slachtoffers
social exclusion theory (SET)
door Daniel Fessler, Carlos Navarette & Mark Schaller verdedigd
vertrekt van onloochenbare psychische ervaring: gevoel vanuit groep of gemeenschap verstoten te worden -> universele gegeven dat sociale uitsluiting mensen ingrijpend beïnvloedt
animale dehumanisering: permanente & volledige uitsluiting want niemand wil contact met mensen die in te nauw contact met dieren leven evaluatie:
basiservaring: de sociale uitsluiting
verklaart waarom niet alle diervergelijkingen zich lenen voor animale dehumanisering
subtiliteit duiden
geeft geen verklaring waarom buitenstaanders of getuigen van ontmenselijkte mensen zich zo overrompeld kunnen voelen
verklaart niet waarom we in opstand komen tegen ontmenselijking
tekortkoming: verklaart niet waarom animale dehumanisering bij slachtoffers zo psychisch verlammend werkt & slachtoffers zo wanhopig kan maken waardoor alle levensenergie wegebt
ostracisme
mechanisme waarbij groepen zich kunnen beschermen tegen individuen die collectieve samenleving bedreigen
schaduwzijden van vrijheid
vrijheidsgevoel = subjectief
hoogste goed
vrijheid = last -> keuze moeten maken
te veel vrijheid = onvrijheid
veronderstelling van vrijheid: Joel Feinberg
"each person has a moral claim to do as he wishes until some justification is offered for limiting his liberty."
als er geen reden is om in te grijpen, laten we anderen met rust
goede argumenten bij inperken van vrijheden
3 soorten vrijheden
zelfbepaling
zelfbeschikking 3 zelfrealisatie
zelfbepaling (negatieve vrijheid)
mogelijkheid om te doen wat je zelf wil
geen geboden of verboden -> geen verplichtingen of beperkingen
Isaiah Berlin: onderscheid tussen - & + vrijheid -> om vrij te zijn moet de buitenwereld je het gunnen & op afstand blijven
nepvrijheid = denken dat je vrij bent, maar is niet zo -> afgedwongen beslissing
arme vrijheid = te weinig competenties -> weinig aan vrijheid
zelfbeschikking (zelfdeterminatie, conditionele vrijheid)
iedereen heeft eigen keuze zonder innerlijke dwang
voorwaardelijke vrijheid
algemene voorwaarden:
redelijkheid: er is over nagedacht & men kent gevolgen
maturiteit: verantwoordelijk zijn & voor- en nadelen kennen
eigenheid: moet je eigen keuze zijn
over bagage beschikken om beslissing te nemen: intellectuele kennis, cognitieve, sociale, emotionele & motivationele vaardigheden
geen welzijnsideaal
supermarktvrijheid
zelfrealisatie (zelfontplooiing, positieve vrijheid, normatieve vrijheid)
echte vrijheid
men is pas vrij na het realiseren van 1 vd welzijnsidealen
beste uit jezelf halen
echte vrijheid kost moeite
privacyrechten
UVRM: art. 12, EVRM: art. 8, GW: art. 22 & 22bis
term bestaat sinds 1890 door Samuel Warren & Louis Brandeis in 'Harvard Law Review'
"the right to be left alone"
expanding circle of privacy
lifestyle - brief - woning - gezin - seks - geest - lijf - leven
evoluties van privacy
afschermingsrecht (integriteit, 'right to be left alone') -> ontplooiingsrecht (lifestyle)
private ruimte -> publieke sfeer
materiële -> informationele invulling (persoonlijke gegevens): GDPR-wetgeving
impasses
strafrechtelijke impasse
psychologische impasse
sociale impasse
strafrechtelijke impasse
het recht om ongestraft te blijven
bv. beeldmateriaal van camera's niet kunnen gebruiken bij misdrijf omdat er daar niet gefilmd mocht worden
recht van tegenpartij werd geschonden
bewijzen zijn niet nietig omdat ze op een niet-correcte manier werden verworven
psychologische impasse
het recht op vergeten
de-linking: informatie op het internet is te vinden, maar niet meer in eerste zoekresultaten -> tweede kans bij plegen van feiten
sociale impasse
het recht op je asociaal te gedragen
privacy als dekmantel -> afsluiten vd samenleving
bv. weigeren op foto's van school te staan
het schadebeginsel - John Stuart Mill
"alleen wanneer je anderen schade toebrengt, dan pas mag de overheid van haar macht gebruikmaken om je gewilde vrijheid te beperken"
"to prevent to harm others" -> wie wordt bedoeld met anderen? -> wat is schade? -> is het schadebeginsel voldoende & noodzakelijk?
schadebeginsel geschonden: overheid grijpt in wanneer er geen sprake is van schade
paternalisme
mag een overheid ook optreden om eigenschade te vermijden?
zacht paternalisme
hard paternalisme
moreel paternalisme
zacht paternalisme
behoedt burgers voor eigenschade omdat het van oordeel is dat die burger onvoldoende autonoom is om zelf beslissingen te nemen
schendt zelfbepaling & is oncontroversieel
maatregelen om mensen tegen zichzelf te beschermen
bv. alcoholverbod -16 of daklozen oppakken bij vriesweer
2 criteria in bepaling:
eigenheid
verondersteld akkoord
eigenheid
Joel Feinberg
innerlijke en/of uiterlijke dwang
concreet individu
lagere eis: minder ruimte voor zacht paternalisme
bv. natuurmiddel ipv medicatie = eigen keuze, eigen gevolgen
verondersteld akkoord
Gerald Dworkin
rationele toetsing
redelijk, matuur & abstract individu
hogere eis: meer ruimte voor zacht paternalisme
bv. natuurmiddel ipv medicatie = niet zomaar voor kiezen
hard paternalisme
schendt de zelfbepaling & zelfbeschikking vd burgers & blijft controversieel
bv. windsurfen bij 7 beaufort: matuur genoeg om gevolgen te weten
argumenten ter verdediging
schadebeginsel is toch van toepassing: voor betrokkenen
hogere eisen aan zelfbeschikking à la Dworkin -> zacht paternalisme
disproportie tussen onvrijheid & voordeel
hard paternalisme is gerechtvaardigd: waarom zou overheid dit niet mogen doen?
moreel paternalisme
geen schade
keurt beslissingen & handelingen af, ook wanneer er geen duidelijk eigenschade of schade aan anderen is
doelwitten: pornografie, prostitutie,...
in strijd met menselijke waardigheid
bv. man versiert graf van vrouw met lamp, mag niet omdat alle graven hetzelfde moeten zijn
overregulering & partijdige schade
overregulering = te strenge regels -> risico op schade -> bv. verbod op loslopende honden: herder verliest job omdat herdershond niet mag loslopen
partijdige schade = wanneer geluk, welzijn of plezier duidelijk & zwaar ten koste gaat van anderen, dan vraagt het schadebeginsel dat de overheid partij kiest & ingrijpt
geen compromis tss partijen mogelijk
Feinberg: persoonlijke > externe belangen
bv. zondagsrust voor religieuze redenen vs shoppen op zondag
recht op vrije meningsuiting
EVRM: art. 10 & GW: art. 25
niet absoluut, overheid heeft middelen om persvrijheid te beperken
vanzelfsprekende uitzonderingen
veiligheid in het geding
bescherming van goede naam van personen
niet-evidente uitzondering
groepsbelediging
welke tolerantie?
Voltairiaanse tolerantie
Tayloriaanse tolerantie
Voltairiaanse tolerantie
Voltaire
"Ik verafschuw wat u zegt, maar ik zal uw recht om het te zeggen met mijn leven verdedigen."
het verdragen: bij beledigde
positieve wederkerigheid: ik mag jou beledigen, jij mag mij beledigen
symmetrische relatie tss beledigde & belediger
onderscheid tss opinie & persoon: betrekking op je opinie, niet op jou als persoon
onderscheid tss recht & moraal
pro-argumenten:
J.S. Mill: "dood dogma versus levende waarheid"
EVRM: "offend, shock or disturb"
Tayloriaanse tolerantie
Charles Taylor
"Niemand verliest ooit de morele plicht om de andere respectvol tegemoet te treden."
verdragen liggen bij de belediger
negatieve wederkerigheid: geen pijn veroorzaken, respect hebben voor elkaar
asymmetrische relatie tss belediger & beledigde
minder onderscheid tss opinie & persoon
minder onderscheid tss recht & moraal
pro-argumenten
verwijderen van haatberichten (hate speech) op sociale media
EVRM: Turkije mag blasfemisch boek (Les phrases interdites) verbieden -> beledigende uitspraken tgo geloof
chilling-effect
hoe sterker je optreedt als wetgever tegen haatberichten, hoe harder sociale media de berichten zal cancelen (bang voor boete) zoals berichten met louter ideeën -> misschien censuur?
Pauline de Broglie
'Comment j'ai vu 1900' (autobiografie)
dochter van Duc & Duchesse de Broglie
Pauline kreeg rekensom in klas, wist het antwoord niet & ging naar huis: kreeg compliment ipv preek over haar onwetendheid van rekenen -> "rekenen behoort niet tot opvoeding van aristocratische dames"
familie ging bankroet
Pauline trouwt met Jean de Pange
wat als het anders verliep?
geen kennis van rekenen -> niet solliciteren
handelden de ouders van Pauline goed of niet?
opvoeding
-> ouders, kinderen & samenleving OUDERS
recht om hun levenswijze & beschouwing door te geven aan hun nageslacht
maken keuzes voor hun kinderen
eisen gehoorzaamheid & volgzaamheid aan hun kinderen
opvoedingsrecht KINDEREN
fysieke & psychische integriteit
recht op ontplooiing van persoonlijkheid, talenten & geestelijke en lichamelijke vermogens SAMENLEVING
participeren aan tal van economische, sociale & politieke activiteiten
3 beginselen van opvoeding
ouderlijke macht
recht op open toekomst
zelfbestuur
ouderlijke macht
ouders hebben recht om fundamentele keuzes voor minderjarige te maken (godsdienst, taal, opvoeding & gezondheidszorg)
ouders beslissen naar eigen goeddunken over "controversiële" opvoedingspraktijken voor kinderen
BW: art. 371 - 387: materiële & juridische bewaring -> materiële bewaring: huisvesting (recht om kind bij zich te hebben, ervoor te zorgen & toezicht op uit te oefenen + recht om te bepalen met wie het kind mag omgaan en met wie het kind communiceert) -> juridische bewaring (betrekking op fundamentele beslissingen die ouders voor hun kinderen maken -> taal, school, levensbeschouwing)
functioneel beginsel = voorwaardelijk recht -> slechts wanneer aan bepaalde voorwaarden is voldaan, kan iemand zich erop beroepen
fysieke integriteit & psychische verwarring: geen ouderlijke macht
bv. pedagogische tik, kind in kou laten staan, kinderen verbieden naar school te gaan
recht op open toekomst
anticiperende autonomie
Joel Feinberg
open future = elk kind heeft recht op condities die nodig zijn om een autonoom persoon te worden, in de mate dat die condities realiseerbaar zijn
leven van kind en ouder kan enorm verschillen
ouders: ervoor zorgen dat hun kind over een zo breed mogelijke handelingscompetentie beschikt
Kinderrechtenverdrag: art. 29: "het onderwijs is gericht op de ontplooiing vd volledige persoonlijkheid & de talenten vh kind & op de voorbereiding vh kind op een actief leven als volwassene."
autonomie: -> zelfbepaling: doen wat je ouders je hebben geleerd -> zelfbeschikking: zoveel mogelijk willen kunnen -> zelfrealisatie: alleen het beste is goed genoeg
bv. thuisonderwijs, doof kind kiezen als dove ouders
zelfbestuur
kinderen hebben het recht om zelf te beslissen <-> ouderlijke macht
voorwaardelijk beginsel met 2 voorwaarden:
moet over competentie beschikken om te beslissen
beslissing mag geen onaanvaardbare last hebben voor opvoeders
Code Geneeskundige Plichtenleer: art. 30: "indien de patiënt minderjarig is of het een andere onbekwame persoon betreft, & het onmogelijk of niet wenselijk is de instemming van zijn wettelijke vertegenwoordiger te bekomen, moet de arts gewetensvol de passende zorgen toedienen."
bv. gsm-gebruik, Giel de boeddhist, Laure het zeilmeisje
beslissingscompetentie: -> hoge eigen (zelfstandig probleemanalyse & -oplossing, voorspellen van gevolgen van keuze
redelijke & objectieve motieven, expliciete controle van competentie tests): voldoen meerderjarigen hieraan? -> lage eisen (hulp bij probleemanalyse & -oplossingen, emotionele & rationele motieven, eigenheid, impliciete controle van competentie): waarom nood aan bescherming?
multiculturele problemen
ongenoegen bij meerderheid
dubbele nationaliteit
huwelijk met laagopgeleiden uit land van herkomst
antiliberale opvattingen over apostasie (uit religie stappen), man-vrouwgelijkheid, homoseksualiteit
ritueel slachten
ongenoegen bij minderheid
waarom geen Offerfeest ipv alleen traditionele, officiële feestdagen?
waarom geen Arabisch op school leren ipv Latijn?
waarom geen cultuureigen praktijken (bv. Boerkini) & wel cultuurvreemde zaken (bv. gemengd zwemmen)
waarom geen halal eten in school?
-> EVRM: art. 9: "een ieder heeft het recht op vrijheid van gedachten, godsdienst en geweten."
multiculturele controverses: 3 beginselen?
neutraliteitsbeginsel
multiculturalisme
medeburgerschap
neutraliteitsbeginsel
beperkt godsdienstvrijheid tot het privéleven van burgers
overheidsneutraliteit = overheid moet t.o.v. religie een neutrale & onpartijdige positie innemen
burgerneutraliteit = thuis mag je doen wat je wil, openbaar moet je neutraal blijven
achtergrond: vrees voor dominantie van één confessie (19e eeuw: katholicisme)
ideaal: universalistisch burgerschap
problemen: niet gemakkelijk om neutraal te blijven, overheid houdt zich er zelf niet aan, overheid wil vaak verdergaan, is neutraliteit zelf geen levensbeschouwing?
multiculturalisme
actief pluralisme
inclusieve neutraliteit = geeft de burgers zoveel mogelijk ruimte om hun identiteiten te etaleren & geeft de overheid de plicht om die ruimte te voorzien & beschermen <-> exclusieve neutraliteit = eist discretie & terughoudendheid van burgers & overheid
ontstaan uit bescherming vd eigen identiteit & aanmoedigen vd diversiteit
streven naar beschermen & promoten van culturele diversiteit in een samenleving
ideaal: gedifferentieerde burgerschap -> hoe meer diversiteit, hoe beter
culturele minderheidsrechten
aanpassingen (bv. aparte gebedsruimte in ziekenhuis)
uitzonderingen (bv. tulband mogen dragen ipv helm)
problemen
CMR: dure voorkeur
weigering vd CMR =/= schending van vrijheid van religie & cultuur
welke MR zijn te rechtvaardigen?
medeburgerschap
beginsel waarmee je de toegang tot een samenleving kunt ontzeggen of de voordelen die een samenleving jou verleent kunt afnemen of terugschroeven
kwestie van wederzijdse plichten van overheid (gelijke kansen) & burger (integratieplicht) -> participeren aan het maatschappelijk leven -> taal, arbeid, cultuur & politiek
achtergrond: multiculturele problemen komen voort uit maatschappelijke achterstand
ideaal: gedeeld burgerschap (sociale cohesie)
idee van wederkerigheid
nieuwe wetgeving voor nieuwkomers in Vlaanderen: inburgeringscursus
vormen van medeburgerschap:
wereldburgerschap
lokaal medeburgerschap
constitutionalisme of constitutioneel patriottisme
nationaal burgerschap
nationalistische volksidentiteit
wereldburgerschap
Guy Verhofstadt
afstappen van natiestaat: problemen kunnen niet opgelost worden
niet hoeven aanpassen aan taal, cultuur,...
verbondenheid: niet plaats- of taalgebonden
streven naar supranationale kaders (VN, EU)
verplichte kennis lokale taal, gebruiken en wetten is misplaatst
laïcité of universalistisch burgerschap is onvermijdelijke evolutie
bv. pleidooi voor een wereldregering
lokale medeburgerschap
Filip Van Parijs
verbondenheid: lokaal gebeuren
inzet voor lokaal netwerk
kritisch over universalistisch burgerschap bv. participatie in buurtwerking
afwijzen van nationale identiteit: achterhaald of gevaarlijk
samenleven = een lokaal gebeuren van mensen die zich op een bepaalde plek, buurt of stad bevinden
constitutionalisme of constitutioneel patriottisme
Jürgen Habermas
belang van nationale identiteit die de lokale gemeenschap overschrijdt
verbondenheid: nationale kwestie die het lokale overstijgt
integratie: niet alleen taal, werk & lokaal gemeenschapsgevoel -> ook stukje van nationale identiteit overnemen: abstracte, expliciete, formele & algemene kenmerken bv. respect voor vrije meningsuiting, gelijke rechten,...
weigeren om collectieve identiteit te koppelen aan het naleven van tradities
bv. Europese feestdag
nationaal burgerschap
Patrick Loobuyck
verbondenheid: zonder delen van culturele gewoonten & nationale symbolen
alleen sociaal nut (sociale zekerheid)
nationale identiteit stopt niet bij abstracte & formele eigenschappen
participatie & integratie kunnen enkel slagen als nieuwkomers ook culturele gebruiken overnemen
identificatie: belangrijk met oog op sociale doel van samenleven & samenwerken
culturele identiteit: noodzakelijk voor sociale cohesie
bv. onderwijs over lokale cultuur, geschiedenis, geografie aanmoedigen
nationalistische volksidentiteit
Geert Wilders & Thierry Baudet & Tom Van Grieken
Vlaams Belang
verbondenheid: dezelfde volksziel delen
traditie, gedeelde geschiedenis
geen integratie of participatie
niet zelf voor kiezen
bv. zinloosheid van inburgering
gelijkheid
feitelijke inhoud & normatieve betekenis
beginsel dat erg diverse invullingen & onderling tegenstrijdige definities draagt
veel verschillende vormen
rechtengelijkheid
formele gelijkheid
kansengelijkheid
welvaartsgelijkheid
compenserende kansengelijkheid
bronnengelijkheid
twee categorieën
recht op gelijke behandeling (non-discriminatie)
recht op minder ongelijk resultaat (herverdeling)
recht op gelijke behandeling
geen discriminatie
meer gelijkheid van bij de start
evolutie naar meer inclusie
bv. gemengde voetbalploeg
3 vormen van gelijkheid op dit niveau
formele gelijkheid
rechtengelijkheid
kansengelijkheid
recht op minder ongelijk resultaat
herverdeling
gelijkheid in resultaat
bv. ongelijk loon
formele gelijkheid
Aristoteles
"Behandel gelijke zaken gelijk & behandel ongelijke zaken ongelijk."
meer ethisch handelen & een rechtvaardigere maatschappij
bouwsteen voor beginselen zoals rechtszekerheid & onpartijdigheid
problemen: consequente behandeling =/= rechtvaardigde behandeling & ongelijkwaardigheid toelaten
zorgt ervoor dat de ene mens meer rechten kan hebben dan de andere
aristocratie
ongelijkwaardigheid
geboorte: men kreeg sociale status
standenmaatschappij
aristocratisch denken = het denken van Aristoteles & vele andere klassieke filosofen -> mensen kregen kenmerken toegeschreven -> bijzondere rechten voor mensen met superieure kenmerken
gelijkheid = binnen eenzelfde groep, niet tss de groepen
aristocratisch denken: nog niet geheel verdwenen
Plato - 'De Staat': verwierp democratie & tirannie -> koos voor aristocratische bestuursvorm + hiërarchisch geordende samenleving -> MAAR: elk kind moest dezelfde ontwikkelingskansen & -methode krijgen
aristocratisch denken: zelf nu nog -> gender, etniciteit, geboorte, seksualiteit,...
rechtengelijkheid
universele menselijke natuur
John Locke & Jean-Jacques Rousseau: "Europese mannen = gelijk -> ongelijke behandeling is alleen mogelijk bij relevant verschil"
ondanks relevant onderscheid: onaanvaardbaar dat sommigen anders w behandeld
positieve discriminatie (bv. taxi voor vrouwen)
Thomas Hobbes (1588-1679)
natuurtoestand: mensen leven in volle vrijheid -> "de oorlog van allen tegen allen"
natuurrecht = vrijheid van iedereen om zelf beslissingen te nemen
overleven: belangrijkste
'Leviathan' (1651): alle mensen zijn gelijk
natuurwetten: eigenbelang van elke burger
mensen: niet in staat om wetten & regels spontaan na te leven -> autoritaire staat
John Locke (1632-1704)
empirist = gelooft niet in aangeboren ideeën
mensen zijn vrij & gelijk
mens = meester over eigen lichaam
noodzaak van een staat -> geen absolutistische
Lockiaanse overheid = moet het recht op vrijheid & eigendom blijven garanderen
Jean-Jacques Rousseau (1712-1778)
samenleving: geleid door regels & het recht, niet door mensen
rechtsstaat & volkssoevereiniteit
volkssoevereiniteit: regeert niet via verkiezing of peiling -> wil vh volk
samenvallen van individu & macht
natuurlijke gelijkheid aller mensen
filosofische bijbel vd Verlichting
gelijkheid = "de natuurlijke gelijkheid is diegene die onder alle mensen bestaat op grond van hun natuurlijke gesteldheid alleen; zij is het principe en het fundament van de vrijheid."
iedere burger: recht op vrijheid, veiligheid & eigendom
ligt aan basis van revoluties in Europa & Amerika
gelijkwaardigheid van alle mensen: centraal
voordelen: sterk moreel concept & erkent de eenheid van vrijheid & gelijkheid
beginsel van non-discriminatie
rechtengelijkheid = invulling van gelijkheid die de overheid bindt
kansengelijkheid = horizontalisering van rechtengelijkheid -> onderscheid tss privé & publiek
gelijkheid = gelijke verdeling van rechten van eigendom, vrijheid & veiligheid
keuzecriterium Paul Hirst
uitsluiting: pas moreel aanvaardbaar als die teruggaat op een onverenigbaar kenmerk waarvoor men vrij kan kiezen
vrijwilligheidscriterium & onverenigbare criterium
kritiek op keuzecriterium
te streng & te soepel
ongevoelig voor verborgen discriminatie
vrij kiezen? in welke mate?
ethisch kader Stuart White
weigering is pas gerechtvaardigd wanneer aan de volgende voorwaarden is voldaan:
weigering staat in functie vd bescherming vh doel vd organisatie & lidmaatschap is onverenigbaar met een oprecht engagement voor die organisatie
weigering schendt de economische opportuniteit, de sociale of gemeenschapsparticipatie & de waardigheid vd uitgesloten persoon niet
weigering beschermt onze identiteit waardoor we onze persoonlijkheid kunnen ontwikkelen & uitdragen
werkt met erkende morele beginselen & waarden zoals opportuniteit, waardigheid, vriendschap,... -> uitkomst sluit aan bij onze intuïties
beginselen zijn rekbaar: invulling ligt niet vast & het beginsel wordt anders geïnterpreteerd
juridisch kader - antidiscriminatiewetten
lijst van verboden gronden
geen principes: expliciet aangegeven regels
verboden gronden: geslacht, afkomst, huidskleur, burgerlijke staat, geboorte, fortuin, geloof, fysieke eigenschap, taal, politieke overtuiging
bv. iemands fortuin niet aanwijzen
onderscheid tss direct & indirect onderscheid
direct = weigeringen in arbeidsverhoudingen, aanbieden van goederen & diensten (publieke sfeer) motiveren op grond van een van deze gronden (bv. uitsluiting van mensen met hoofddoeken obv religie)
indirect = wanneer een ogenschijnlijk neutrale bepaling, maatstaf of handelswijze als dusdanig een schadelijke weerslag heeft op personen op wie een der discriminatiegronden van toepassing is (bv. uitsluiting van mensen met hoofddoeken obv veiligheid & niet obv religie)
open & gesloten toetsing
gesloten = wet geeft uitdrukkelijk aan welke uitzonderingen zijn toegestaan -> direct onderscheid
open = rechter toetst de weigering die niet rechtstreeks gebaseerd is op verboden gronden, maar wel weerslag heeft op personen met zulke kenmerken aan de criteria moraliteit, subsidiariteit & proportionaliteit -> indirect onderscheid -> weinig duidelijkheid & houvast voor burgers die de wet horen na te leven & te respecteren
problemen vh juridisch kader
te streng & te soepel
complex open toetsing voor burgers
maatschappelijk draagvlak?
bijdrage aan uitkomstgelijkheid?
compenserende kansengelijkheid
vertelt welke discriminaties noodzakelijk zijn
intelligentie: leidt tot een tweedeling in de samenleving tss de have's en de have-not's
voordeel:
emancipatorisch streven: wanneer blind streven naar gelijkheid een doorgeefluik wordt voor meer sociale ongelijkheden dan heeft een streven iets pervers -> mensen met gelijke capaciteiten blijven het slachtoffer van discriminatie
problemen:
voert vaak opnieuw ongelijke behandeling in -> stigma's
behoeft een groot overheidsapparaat -> misbruik plegen binnen een groot systeem (bv. doctoraatsstudenten die sociale lening kunnen krijgen)
veronderstelt dat talenten en ambities gelijk verdeeld zijn, maar is dit wel zo? -> kinderen uit kansarme gezinnen stuiten op allerlei hindernissen
is er uiteindelijk ook meer uitkomstgelijkheid? (bv. extra middelen helpen kansarme leerlingen amper vooruit)
Michael Young: "The rise of meritocracy": -> hekelde de sociale evoluties steeds meer naar gelijkheid -> grote conflicten tss verschillende groepen in de maatschappij blijven bestaan, zelfs wanneer iedereen obv zijn talenten de kans krijgt om felbegeerde beter betaalde of machtige job in de macht te slepen
meritocratisch ideaal
John Dewey: "public instructions in the great equalizer of the condition of men" -> door onderwijs ontstaat een sociale mobiliteit waardoor een arm maar getalenteerd kind later CEO van een groot bedrijf kan worden
Pierre Bourdieu: "onderwijs reproduceert sociale ongelijkheid"
kloof tss kansarm & kansrijk: groter
onderwijs wist geen sociale ongelijkheid uit, ze reproduceert die gewoon
talenten van kinderen uit lagere sociale milieus: teveel belemmerd of te weinig gestimuleerd -> verschillende omgeving
kind zit gevangen in prikkelarme of negatief prikkelende omgeving
voldoende potentiële capaciteiten -> gebrek aan middelen om die potentiële capaciteiten om te zetten in reële competenties
kansenprobleem: in onderwijs, arbeid, woningmarkt, gezondheidszorg, sport, cultuur, juridische bijstand, ...
in België: 1/5 kinderen leven in armoede
in NL: 1/9 kinderen leven in armoede
negatieve compensatie: minder voordelen voor de sterkere groepen (bv. meer belastingen voor de rijken, anonimiseer de examens, afschaffen vinger opsteken in de klas)
positieve compensatie: meer voordelen voor de zwakkere groepen (bv. 30% extra examentijd voor studenten met dyslexie, promoten van genderneutraliteit)
substantiële gelijkheid
iedereen heeft dezelfde uitgangspositie om bv. de jobs, middelen, voordelen,... te verkrijgen
iedereen heeft dezelfde kansen
compenserende kansengelijkheid: gelijke toegang & middelen
mensen verschillend behandelen mag als dit voor gelijk eindresultaat
staat tegenover formele gelijkheid
mensen: niet langer in categorieën gestopt
mensen: gelijkwaardig & worden ook zo behandeld
bronnengelijkheid
mensen hebben ook recht op compensatie voor biologische toevalligheden, dus niet alleen voor socio-economische of culturele willekeur
verschil in talenten
geen keuze: noch voor leefomstandigheden, noch voor aangeboren capaciteiten
choice is geen probleem & chance is wel een probleem
3 bezwaren
reikwijdte vd compensatie: het eigen lichaam valt buiten de herverdeling & belasting is een waardig alternatief
het onderscheid toeval/keuze is onduidelijk: gevolgen waar consensus over bestaat
succes is subjectief: oplijsten wat basisgoederen zijn waar iedereen naar streeft
John Rawls: onwetendheidsluier -> onze biologische talenten zijn even toevallig als onze sociale omstandigheden -> liever vermijden van pech dan optimaliseren van geluk -> opteren voor het systeem dat de minste gefortuneerden een maximaal aantal primaire goederen toekent (basisvrijheden, vrijheid van beweging en beroepskeuze, macht & verantwoordelijkheid die zijn verbonden aan ambten en verantwoordelijke posities, inkomen en vermogen & de sociale grondslagen van zelfrespect)
voorbeeld: inclusief onderwijs -> alle leerlingen hebben recht om bij te leren wat hun intellectuele capaciteiten ook zijn -> snelheid waarmee iemand leert & het niveau dat een leerling kan halen: geen rol
voordelen:
zet de politieke discussie op scherp
daagt je uit: door rekening te houden met de toevalligheden vh leven bekijk je je eigen gunstige of ongunstige positie anders
bouwt logisch voort op de compenserende kansengelijkheid
keuze/toeval onderscheid gaat terug op krachtige, alledaagse intuïties
nadelen:
botst met het principle of best profit = schaarse middelen moeten naar mensen gaan die er het meest van kunnen profiteren = economisch beginsel dat zich concentreert op het rendement & optimale gebruik van middelen
primaire goederen worden
compensatie van John Roemer
mensen ongelijk behandelen volgens omstandigheden & talenten: compenseren van ongelijke startkansen -> resultaten worden rechtvaardiger
verschil tss groepen: gevolg van omstandigheden
samenleving verdeeld in verschillende groepen
verschillen binnen een groep: gevolg van keuzes & ambities vd persoon
welvaartsgelijkheid
gelijkheid = gelijke verdeling = gelijk loon voor gelijk werk
vormen van welvaartsgelijkheid:
absolute welvaartsgelijkheid: iedereen krijgt evenveel, moeilijk vol te houden
relatieve welvaartsgelijkheid: minima (bv. basisinkomen) & maxima (bv rijkdomsgrens)
gelijkheid naar behoefte: idee van Marx - kapitalistisch denken -> iedereen geven wat die behoeft -> geen grenzen.
gelijkheid naar bijdrage: iedereen krijgt wat die produceert
gelijkheid naar prestatie: gelijk loon voor gelijk werk
gedragseconomisch spelen:
mensen zijn prosociaal: ze zijn niet pesterig of ze staan niet onverschillig tov behoeften of verlangens van anderen, wanneer ze zelf geen nadeel ondervinden
mensen zijn altruïstisch: ze zijn bereid om een stuk eigenbelang te laten varen om anderen iets te geven of te helpen
altruïstische bestraffing: ze zijn sterk geneigd om egoïsten te bestraffen
voordelen:
gelijk zijn = hetzelfde hebben
wortelt in een diepe & intuïtieve aversie voor extreme welvaartsverschillen tussen mensen nadelen:
veel te eenvoudig
werkt remmend op het economische leven dat via ongelijke welvaart zeldzame, maar gegeerde competenties rekruteert
botst radicaal met onze menselijke behoefte om apart & verschillend te zijn
van utopische droom tot dictatuur vh proletariaat
Thomas More - 'Utopia' (1516)
geen materiële ongelijkheid
eerste utopieën: aanklacht tegen reële samenleving
19e eeuw: meer politieke ambitie
Saint-Simon: nieuwe orde voor mensen -> niet op afkomst beoordeeld, maar obv hun specifieke kwaliteiten voor een efficiënt industrieel systeem
Robert Owen: samenleving moest zich organiseren in kleinere dorpen aar land & machines in gemeenschappelijke eigendom waren -> gelijk loon voor iedereen
Karl Marx: van dictatuur vh proletariaat naar communisme waarin alle productiemiddelen gemeenschappelijke eigendom werden
Michael Bakoenin: "geen enkele dictatuur kan een ander doel hebben dan zichzelf in standhouden en ze kan alleen slavernij voortbrengen voor mensen die haar tolereren"
libertarisme
minimale overheid: beperkt tot beschermen vh recht op eigendom, leven & vrije vereniging
vrije markt: ongehinderde economische transactie tss burgers onderling of hun verenigingen in bedrijven
Robert Nozick: klassiek filosofische of normatieve werkwijze waarbij rechten w afgeleid uit fundamentele basisprincipes
Friedrich Hayek: economieën functioneren feitelijk & floreren -> beperkte rol voor overheid -> meer geïnteresseerd in economische gevolgen van een egalitaire verzorgingsstaat
Friedrich Hayek (1899-1992)
Oostenrijks filosoof & econoom
past basisfilosofie toe op economie
traditionele samenlevingen: gebeurtenissen zijn de uitkomst van intenties of bedoelingen (bv. natuurlijke selectie)
inzicht in de spontane, zelfregulerende & louter werkoorzakelijke oorsprong & evolutie van heel wat sociale & culturele verschijnselen staat centraal
complexe fenomenen = uitkomst van geleidelijke evolutie, spontane selectie & toevallige verbeteringen
gezonde economie: geen centrale kennis over totale behoefte aan goederen & diensten
'The Use of Knowledge in Society': informatie die ervoor zorgt dat de economie draait, is in gefragmenteerde vorm aanwezig, als verspreide stukjes, nooit in geconcentreerde vorm
prijsmechanisme: bevat informatie die mensen zelf nooit kunnen bezitten -> niemand weet waar de prijsdaling- of stijging op slaat: iedereen past zich gewoon aan (spontane orde)
spontane orde: prijs coördineert economische activiteiten
prijs: geen uitvinding, maar gevolg van gedecentraliseerde menselijke actie die orde schept
eigendomsrecht -> recht op zelfbepaling & -beschikking
goede planeconoom: politieke macht & bureaucratische controle
planeconomie: schending van privacy & botsing met allerlei andere vrijheden
'Law, Legislation & Liberty': verschil tss onrechtvaardige politiek & onrechtvaardige markt
controle: centrale component van elk compenserend systeem
overheid: voert progressieve inkomensbelasting in
gelijkheidsstrever begrijpt niet:
markteconomie = self-organised gebeuren -> spontane orde
economisch succes of falen: niet rechtvaardig of onrechtvaardig
herverdeling doodt de gezonde werking vd markt
Robert Nozick (1938-2002)
'Anarchy, state & utopia': elke vorm van egalitarisme leidt tot onaanvaardbare schending vd vrijheid als zelfbeschikking
iedereen heeft vrijheid om te discrimineren of te genieten -> vrijheid beperking leidt tot problemen
vrijheid die mensen niet willen = dwang
gelijkheid: botst met vrijheid als zelfbeschikking -> vrijheid wint
wijst vrijheid van zelfrealisatie af
rechtvaardigheid op gelijkheid bouwen: slecht idee
rechtvaardigheidstheorie: 3 soorten natuurrechten
mensen hebben rechten over lichaam & geest (bv. tattoos laten zetten, sporten,...)
mensen hebben rechten over wat ze met hun lichaam & geest presteren (bv. loon vragen, arbeid verkopen,...)
mensen hebben voorwaardelijke recht op toe-eigening (bv. eigendom van land, zolang je het productief inzet)
toestand is rechtvaardig wanneer die door toe-eigening, transfer of herstel van onrechtvaardigheid tot stand komt -> rechtvaardigheid: hoe eigendom tot stand kwam -> procedure telt, resultaat niet
fraude, bedrog of diefstal: ongelijke welvaartsverdeling is onrechtvaardig
eigendom: onvervreemdbaar recht
herverdelende belastingen = vorm van moderne slavernij