Epoka renesansu i wielkich odkryć

Fiszki pojęciowe obejmujące zagadnienia z zakresu historii, filozofii, nauki, odkryć geograficznych oraz kultury epoki renesansu.

Teoria heliocentryczna

Teoria udowodniona przez Mikołaja Kopernika w dziele „O obrotach sfer niebieskich” (1543 r.), zakładająca, że Ziemia obraca się wokół Słońca.

Model geocentryczny

Koncepcja astronomiczna opracowana w starożytności przez Klaudiusza Ptolemeusza, stanowiąca podstawę poglądów astronomicznych późnego średniowiecza.

Krzysztof Kolumb

Żeglarz, który w 1492 r. dzięki poparciu hiszpańskiego dworu wyruszył na wyprawę przez Atlantyk i odkrył Amerykę.

Vasco da Gama

Portugalczyk, który w 1498 r. opłynął Afrykę i dotarł do Indii, otwierając nowy morski szlak handlowy pomiędzy Zachodem a Wschodem.

Ferdynand Magellan

Żeglarz, który w latach 1519–1522 opłynął kulę ziemską.

Prasa drukarska Gutenberga

Wynalazek składający się z ruchomych czcionek, stworzony w Niemczech przez Johannesa Gutenberga (ok. 1440 lub 1450 r.), umożliwiający druk ponad trzech tysięcy stron tekstu dziennie.

Renesans (etymologia)

Termin pochodzący od francuskiego słowa renaissance, oznaczającego powtórne narodziny (re- 'ponowne, powtórne' oraz naissance 'narodziny').

Giorgio Vasari

Włoski historiograf sztuki, który w XVI w. po raz pierwszy użył sformułowania „renesans” na określenie nowych tendencji w sztuce i literaturze.

Protagoras z Abdery

Starożytny filozof, autor słów „Człowiek jest miarą wszechrzeczy”, które najpełniej wyrażały renesansowy antropocentryzm.

Antropocentryzm

Koncepcja filozoficzna zakładająca, że człowiek jest centrum wszechświata, celem wszelkiej myśli, wartością bezwzględną oraz miarą rzeczywistości.

Chronologia renesansu

Epoka trwająca we Włoszech od 2. połowy XIV w. do początku XVI w., a w pozostałych krajach Europy od końca XV w. do końca XVI w.

Akademia Krakowska

Najważniejsza polska uczelnia doby odrodzenia, założona w 1364 r., na której w XV w. prężnie rozwijał się wydział matematyki i studiował Mikołaj Kopernik.

Reformacja

Ruch religijno-społeczny w XVI-wiecznej Europie mający na celu odnowę chrześcijaństwa, uznający wyższość Pisma Świętego nad autorytetem Kościoła jako instytucji.

Marcin Luter

Inicjator reformacji, który w 1517 r. w Wittenberdze ogłosił 95 tez potępiających m.in. zepsucie moralne, bogacenie się Kościoła i odpuszczanie grzechów za pieniądze.

Teoria predestynacji

Sformułowana przez Jana Kalwina teoria przeznaczenia, zakładająca, że Bóg z góry przeznacza człowieka do zbawienia lub potępienia niezależnie od jego starań.

Humanizm

Kluczowy dla renesansu prąd umysłowy (łac. humanus – 'ludzki'), koncentrujący się na sprawach człowieka, jego godności, wolności i rozwoju intelektualnym.

Terencjusz

Starożytny komediopisarz, autor słów stanowiących hasło przewodnie humanizmu: „Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce” (Homo sum, humani nihil a me alienum puto).

Ad fontes

Łacińskie hasło oznaczające „do źródeł”, nawołujące do nawiązywania do idei starożytnych myślicieli oraz czytania dzieł w językach oryginalnych.

Renesansowy humanista

Wszechstronnie wykształcony twórca znający języki obce oraz dorobek starożytnych Greków i Rzymian, otwarty na świat, podróżujący i będący patriotą.

Neoplatonizm renesansowy

Teoria przedstawiona przez Giovanniego Pico della Mirandolę w dziele „O godności człowieka”, łącząca mitologię z Pismem Świętym i ukazująca człowieka jako jedyne wolne stworzenie na ziemi.

Irenizm

Teoria sformułowana przez Erazma z Rotterdamu w dziele „Pochwała głupoty”, zakładająca potrzebę otwartości, życzliwości oraz dążenia do zgody i pokoju.

Sceptycyzm renesansowy

Filozofia przedstawiona przez Michela de Montaigne'a w dziele „Próby”, uznająca rozum za ostateczną miarę prawdy oraz głosząca, że brak jest idei, dla których warto zabijać lub ginąć.

Makiawelizm

Doktryna polityczna oparta na zasadzie „cel uświęca środki”, sformułowana przez Niccolo Machiavellego w dziele „Książę”, dopuszczająca nieetyczne metody rządzenia dla dobra ogółu.

Egalitaryzm

Pogląd ukazany przez Tomasza Morusa w dziele „Utopia”, przedstawiający wizję idealnego państwa, w którym obywatele mają równe prawa, a dobra są dzielone według potrzeb.