5v geschiedenis begrippen tijdvak 6,7 en 8

Absolutisme

Staatsvorm waarbij de vorst alle macht in handen heeft en niet gebonden is aan een grondwet of parlement.

Commerciële landbouw

Landbouw die niet primair voor eigen consumptie bedoeld is, maar gericht is op de verkoop van zuivelproducten en grondstoffen aan de nijverheid en markt.

Droit divin

Het goddelijk recht waarbij een vorst stelt de heerschappij direct van God te hebben ontvangen en uitsluitend aan Hem verantwoording schuldig te zijn.

Handelscompagnie

Onderneming van kooplieden die kapitaal, risico's en winsten bundelen om gezamenlijk overzeese handel te drijven.

Handelskapitalisme

Vroege vorm van kapitalisme waarbij handelaren investeringen doen en handel drijven met het voornaamste doel winst te behalen en te herinvesteren.

Handelsmonopolie

Het exclusieve recht om als enige partij handel te mogen drijven in een specifiek product of binnen een bepaald geografisch gebied.

Hofcultuur

Het geheel van culturele uitingen, gewoonten, feesten en kunstvormen rondom het hof van een vorstelijke heerser.

Manufactuur

Groot nijverheidsbedrijf waarin arbeiders met de hand of met eenvoudige, door spierkracht aangedreven apparaten gezamenlijk producten vervaardigen.

Moedernegotie

De graanhandel op de Oostzee door Amsterdamse handelaren, die werd gezien als het fundament van de welvaart van de Republiek.

Oranjegezinden

Politieke factie in de Republiek die voorstander was van een sterke machtspositie voor de stadhouder uit het Huis van Oranje.

Raadspensionaris

De hoogste ambtenaar en juridisch adviseur van het gewest Holland met aanzienlijke politieke invloed binnen de Staten-Generaal.

Realisme

Kunststroming of manier van afbeelden waarbij ernaar gestreefd wordt onderwerpen zo natuurgetrouw en waarheidsgetrouw mogelijk weer te geven.

Regent

Rijke patriciër of welgestelde burger die deel uitmaakte van de bestuurlijke elite in steden of gewesten.

Staatsgezinden

Groepering in de Republiek die streefde naar het primaat van de Staten-Generaal en de gewesten, met zo min mogelijk macht voor de stadhouder.

Stadhouder

Oorspronkelijk de plaatsvervanger van een landsheer; in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden de opperbevelhebber van leger en vloot.

Stapelmarkt

Handelsplaats, vaak een havenstad, waar goederen bijeen worden gebracht en opgeslagen om tekorten elders op te vangen en prijspeilen te benutten.

Straatvaart

Maritieme handelsvaart waarbij schepen door de Straat van Gibraltar voeren om handelscontacten te onderhouden met het Middellandse Zeegebied.

Wereldeconomie

Economisch netwerk waarin goederen, grondstoffen en kapitaal over verschillende continenten en wereldregio's met elkaar worden verhandeld.

Wetenschappelijke revolutie

Historische omslag waarbij systematische observatie, empirisch onderzoek en experimenten leidden tot een fundamenteel nieuw beeld van de natuur en wereld.

Abolitionisme

Maatschappelijke en politieke beweging die streed voor het wettelijk verbod op slavenhandel en de definitieve afschaffing van de slavernij.

Ancien régime

Benaming voor de maatschappelijke orde en het absolutistische staatsbestel in Europa van vóór de uitbraak van de Franse Revolutie.

Constitutionele monarchie

Bestuursvorm waarin een erfelijke vorst aan het hoofd staat, wiens bevoegdheden zijn ingekaderd en beperkt door een constitutie.

Democratische revolutie

Fundamentele omwenteling in het bestuur waarbij soevereiniteit aan het volk wordt toegekend en verankerd raakt in een geschreven grondwet.

Grondrechten

Fundamentele vrijheden en rechten die individuen beschermen tegen willekeur en machtsmisbruik door overheden en medeburgers.

Grondwet

Het fundamentele staatsdocument waarin de regeringsvorm, staatsorganen en de rechten en plichten van de burgers zijn vastgelegd.

Natuurlijke rechten

Universele rechten die ieder mens van geboorte toekomen, zoals vrijheid en eigendom, onafhankelijk van positief recht of overheidsingrijpen.

Patriotten

Nederlandse hervormers aan het einde van de 18e eeuw die zich vanuit verlichte idealen verzetten tegen de stadhouder en de regentenoligarchie.

Plantagekolonie

Overzees territorium met grootschalige landbouwbedrijven waar tot slaaf gemaakten commerciële exportgewassen verbouwen voor de Europese afzetmarkt.

Ratio

Het denkvermogen, de menselijke rede of het nuchtere verstand.

Rationeel optimisme

De Verlichte overtuiging dat het consequent toepassen van de menselijke rede zal leiden tot maatschappelijke, technologische en morele vooruitgang.

Restauratie

Het politieke herstel van traditionele gezagsverhoudingen, monarchieën en instellingen na een periode van revolutionaire ontwrichting.

Revolutionairen

Personen of groepen die zich inzetten voor een plotselinge, ingrijpende transformatie van de bestaande politieke en maatschappelijke orde.

Sociaal contract

Theoretisch verdrag waarin burgers overeenkomen een overheid in te stellen en een deel van hun vrijheden over te dragen in ruil voor bescherming en orde.

Trias politica

Het staatsrechtelijke beginsel waarbij de macht wordt opgedeeld in een wetgevende, een uitvoerende en een rechterlijke instantie om tirannie te voorkomen.

Verlicht absolutisme

Bestuurswijze waarbij een absolute heerser verlichte hervormingen doorvoert ten behoeve van het volk, zonder het volk zelf inspraak te verlenen.

Verlichte ideeën

Ideeën gebaseerd op empirie en logisch redeneren die streefden naar emancipatie, tolerantie, rechtvaardigheid en bestrijding van bijgeloof.

Vrijkorps

Een door burgers zelf opgerichte en georganiseerde gewapende burgermilitie.

Algemeen kiesrecht

Het wettelijke stemrecht dat toekomt aan alle volwassen staatsburgers zonder uitsluiting op basis van vermogen, bezit of stand.

Bourgeoisie

De welgestelde klasse van handelaren, bankiers en fabrikanten die economische macht bezit ten opzichte van de werkende klasse.

Censuskiesrecht

Kiesstelsel waarbij het stemrecht voorbehouden is aan burgers die een bepaalde minimumdrempel aan directe belastingen afdragen.

Communisme

Radicale socialistische ideologie die streeft naar het via een proletarische revolutie afschaffen van privébezit en het vergemeenschappelijken van productiemiddelen.

Confessionalisme

Politieke stroming die religieuze grondbeginselen en geloofsleer hanteert als uitgangspunt voor maatschappelijke inrichting en beleid.

Democratisering

Het historische proces waarbij steeds grotere delen van de bevolking politieke inspraak en zeggenschap krijgen.

Emancipatiebeweging

Maatschappelijke beweging die ijvert voor gelijkberechtiging en het wegnemen van achterstanden van een specifieke bevolkingsgroep.

Feminisme

Beweging die streeft naar gelijke sociale, politieke, juridische en economische rechten voor vrouwen ten opzichte van mannen.

Huisnijverheid

Vervaardiging van goederen door ambachtslieden of boeren in de eigen woning, vaak als loonarbeid in opdracht van een handelaar.

Industrieel kapitalisme

Economisch systeem waarbij bezitters van fabrieken en machines streven naar maximale winstcreatie door machinale grootschalige productie.

Industriële revolutie

De ingrijpende overgang van handmatige en agrarische arbeid naar grootschalige gemechaniseerde massaproductie in fabrieken.

Industriële samenleving

Samenleving waarin de meerderheid van de beroepsbevolking werkzaam is in fabrieken en steden het demografische zwaartepunt vormen.

Liberalisme

Politieke stroming die individuele vrijheid, grondrechten, vrijemarkteconomie en een terughoudende rol van de overheid centraal stelt.

Modern imperialisme

Het streven van geïndustrialiseerde westerse mogendheden vanaf circa 1850 naar koloniale expansie en controle over overzeese rijken.

Nationalisme

Politieke ideologie die uitgaat van sterke trots op het eigen volk en cultuur en streeft naar een eigen soevereine natiestaat.

Politiek-maatschappelijke stroming

Groepering die vanuit een samenhangend geheel van maatschappelijke opvattingen invloed uitoefent op bestuur en publieke opinie.

Proletariaat

De klasse van loonarbeiders die over geen andere productiemiddelen beschikken dan hun eigen lichamelijke arbeidskracht.

Sociaal-darwinisme

19e-eeuwse theorie die de biologische mechanismen van natuurlijke selectie en survival of the fittest projecteert op menselijke samenlevingen en rassen.

Sociaaldemocratie

Matig-linkse stroming die via democratische en parlementaire weg sociale gelijkheid wil bewerkstelligen en de scherpe kanten van het kapitalisme wil afvlakken.

Sociale kwestie

Het 19e-eeuwse maatschappelijke debat over de slechte werk- en leefomstandigheden van fabrieksarbeiders en de mogelijke oplossingen daarvoor.

Socialisme

Verzamelnaam voor ideologieën die streven naar vermindering of opheffing van maatschappelijke ongelijkheid en een eerlijke verdeling van macht en bezit.

Urbanisatie

Het proces waarbij plattelandsbevolking naar steden trekt, waardoor stedelijke gebieden groeien in omvang en bevolkingsaandeel.

Vakbond

Belangenorganisatie van arbeiders en werknemers die onderhandelt voor betere arbeidsvoorwaarden, lonen en werkomstandigheden.

Verzuiling

De opdeling van de maatschappij in strikt gescheiden levensbeschouwelijke en politieke segmenten met elk hun eigen verenigingen en instellingen.