Ekologia, ochrona przyrody i zrównoważony rozwój

Zestaw fiszek pojęciowych obejmujący terminologię z zakresu ekologii ogólnej, form ochrony przyrody, kapitału naturalnego, usług ekosystemowych oraz zrównoważonej turystyki.

Trzy filary zrównoważonego rozwoju

Trzy wzajemnie powiązane wymiary rozwoju: gospodarczy (ekonomia), społeczny oraz środowiskowy (ekologiczny).

Autekologia

Dział ekologii zajmujący się badaniem powiązań ze środowiskiem danego gatunku, konkretnej populacji, a nawet pojedynczego osobnika.

Synekologia

Dział ekologii badający całe ekosystemy, grupy organizmów oraz wszelkie relacje i zależności między elementami ożywionymi a nieożywionymi.

Siedlisko

Fizyczna przestrzeń życiowa organizmu (tzw. „adres”), w której on przebywa i funkcjonuje (np. las, jezioro).

Nisza ekologiczna

Funkcja biologiczna i rola organizmu w środowisku (tzw. „zawód”), obejmująca sposób zdobywania pokarmu, czas aktywności oraz całe jego relacje z otoczeniem.

Prawo tolerancji ekologicznej Shelforda

Zasada ekologiczna mówiąca, że zarówno niedobór, jak i nadmiar danego czynnika środowiskowego działa na organizm ograniczająco lub letalnie, a optymalne warunki stanowi tzw. optimum.

Eurybionty

Organizmy o szerokim zakresie tolerancji ekologicznej, zdolne do przetrwania w zróżnicowanych i zmiennych warunkach środowiska (np. szczur, wróbel, karaluch, trzcina, sosna).

Stenobionty

Organizmy o wąskim zakresie tolerancji ekologicznej, bardzo wrażliwe na wszelkie zmiany warunków otoczenia (np. koala, storczyki, pstrąg potokowy).

Bioindykatory (gatunki wskaźnikowe)

Organizmy o wąskim zakresie tolerancji ekologicznej wykorzystywane do oceny jakości środowiska; ich zanik lub zmiany morfologiczne świadczą o zanieczyszczeniu (np. porosty w skali porostowej).

Użytkowanie środowiska

Sposób oraz zasięg korzystania z zasobów i walorów przyrody przez człowieka bądź inne organizmy, dzielący się na pośrednie oraz bezpośrednie.

Krytyczny kapitał naturalny

Niezbędne do przetrwania życia i niezastąpione elementy przyrody, które nie mają żadnych sztucznych substytutów (np. czysta woda pitna, tlen, warstwa ozonowa).

Robert Costanza

Badacz będący twórcą uporządkowanej, naukowej koncepcji usług ekosystemowych, który spopularyzował je i dokonał ich globalnej wyceny ekonomicznej.

Hans Carl von Carlowitz

XVIII-wieczny autor, który po raz pierwszy sformułował potrzebę zrównoważonego rozwoju w odniesieniu do gospodarki leśnej.

Jay Westerveld

Osoba, która wprowadziła do obiegu pojęcie greenwashingu, oznaczające kreowanie fałszywego, ekologicznego wizerunku firmy.

Jost Krippendorf

Autor książki „The Holiday Makers”, który wprowadził do nauki termin turystyki alternatywnej.

Gro Harlem Brundtland

Przewodnicząca Światowej Komisji ds. Środowiska i Rozwoju (WCED), pod której przewodnictwem w raporcie „Nasza wspólna przyszłość” z 1987 roku sformułowano definicję rozwoju zrównoważonego.

Sylwaturystyka

Forma turystyki, której nadrzędnym motywem i celem jest las (wyjazdy ukierunkowane na poznawanie drzew, flory i fauny leśnej).

Geoturystyka

Turystyka przyrodnicza skupiająca się na walorach i obiektach geologicznych, takich jak minerały, formacje skalne, moreny, kemy i ozy.

Birdwatching

Turystyka florystyczno-faunistyczna polegająca na celowych wyjazdach w celu obserwowania ptaków w ich naturalnym środowisku.

Endemit

Gatunek unikalny, występujący naturalnie wyłącznie na jednym, ściśle określonym i ograniczonym obszarze geograficznym na Ziemi (np. raflezia, litops, cypryśnik błotny, minóg tatrzański).

Relikt

Gatunek, który w minionych epokach geologicznych miał szeroki zasięg, lecz wskutek zmian środowiskowych przetrwał współcześnie na nielicznych, izolowanych stanowiskach (np. dębik ośmiopłatkowy, miłorząb, welwiczja).

Wikariant (gatunek zastępczy)

Blisko spokrewnione gatunki pochodzące od wspólnego przodka, które wyewoluowały na odrębnych, odizolowanych obszarach o podobnych warunkach (np. żubr w Europie i bizon w Ameryce Północnej).

Chłonność turystyczna

Maksymalna liczba turystów, która może przebywać na danym obszarze bez degradacji jego środowiska przy całkowitym braku infrastruktury turystycznej (tzw. „efekt gąbki”).

Pojemność turystyczna

Maksymalna liczba osób, która może przebywać na danym terenie przy uwzględnieniu istniejącej infrastruktury i zagospodarowania (szlaki, wiaty, pomosty – tzw. „efekt szafy”).

Przepustowość turystyczna

Wskaźnik odnoszący się wyłącznie do szlaków turystycznych, oznaczający liczbę osób mogących jednocześnie znajdować się na określonej jednostce trasy (np. na kilometrze szlaku).

Pojemność ekologiczna

Graniczny wymiar obciążenia środowiska ruchem turystycznym, określający ile presji antropogenicznej ekosystem może przyjąć bez zaburzenia naturalnej równowagi.

Pojemność kulturowa (społeczna)

Aspekt pojemności turystycznej dotyczący lokalnych mieszkańców oraz progu ich tolerancji wobec uciążliwości wywoływanych przez tłumy turystów i wydarzenia masowe.

Pojemność psychologiczna

Granica liczby osób na danym obszarze dotycząca samych turystów i gwarantująca im odpowiedni komfort psychiczny oraz możliwość wypoczynku bez nadmiernego zagęszczenia.

Park narodowy

Obszar wyróżniający się szczególnymi wartościami przyrodniczymi i krajobrazowymi o powierzchni minimum $1000\text{ ha}$, w którym ochronie podlega cała przyroda (w Polsce istnieją 23 takie parki).

Park krajobrazowy

Forma ochrony przyrody obejmująca obszar chroniony ze względu na wartości przyrodnicze, historyczne, kulturowe i krajobrazowe, udostępniony do gospodarki i rekreacji w warunkach zrównoważonego rozwoju.

Trygław

Największy głaz narzutowy w Polsce, zlokalizowany na cmentarzu w miejscowości Tychowo (województwo zachodniopomorskie).

Ontogeneza

Biologiczny rozwój osobniczy organizmu, trwający od momentu zapłodnienia (powstania zygoty) aż do śmierci.

Overtourism (nadmierna turystyka)

Zjawisko, w którym nadmierna liczba odwiedzających prowadzi do degradacji środowiska i zabytków, obniżenia jakości życia mieszkańców oraz pogorszenia satysfakcji samych turystów.

Prawdziwi zieloni (True Greens / Super Greens)

Segment konsumentów o najwyższym poziomie świadomości ekologicznej, wybierających wyłącznie produkty certyfikowane i aktywnie bojkotujących podmioty degradujące przyrodę.

Niezaangażowani / Tradycjonaliści (Browns)

Grupa konsumentów obojętnych na kwestie ochrony środowiska, kierujących się w wyborach rynkowych wyłącznie ceną oraz własną wygodą.

Ekoturystyka

Odpowiedzialne podróżowanie do obszarów cennych przyrodniczo, ukierunkowane na minimalizację negatywnego wpływu, wspieranie ochrony przyrody oraz zapewnianie korzyści lokalnej społeczności.

Biocenoza

Układ ożywiony ekosystemu, stanowiący ogół populacji wszystkich gatunków roślin, zwierząt, grzybów i mikroorganizmów bytujących na określonym biotopie.

Biotop

Nieożywiona część ekosystemu, obejmująca przestrzeń fizyczno-chemiczną (podłoże, wodę, warunki klimatyczne) zasiedlaną przez biocenozę.

Grąd

Wielogatunkowy, liściasty las dębowo-grabowy, stanowiący naturalny i pierwotny typ lasu na nizinach Europy Środkowej.

Łęgi

Zbiorowiska leśne wykształcające się w dolinach rzek i potoków oraz na ich brzegach, kształtowane przez okresowe zalewy wód.

Bór mieszany świeży

Typ siedliskowy lasu na umiarkowanie suchym podłożu, uznawany za najbardziej odporny na wydeptywanie i optymalny pod kątem turystyki oraz rekreacji.

Fitoncydy

Lotne lub nielotne substancje wydzielane przez rośliny, wykazujące działanie bakteriobójcze i grzybobójcze.

Eutrofizacja

Proces przeżyźnienia i stopniowego zarastania zbiorników wodnych, wywołany nadmiernym dopływem pierwiastków biogennych, w szczególności azotu i fosforu.

Dzień Długu Ekologicznego (Earth Overshoot Day)

Dzień w danym roku kalendarzowym, w którym zapotrzebowanie ludzkości na zasoby naturalne przewyższyło zdolność biosfery do ich odtworzenia w tym okresie.

Greenwashing

Praktyka marketingowa polegająca na promowaniu firmy lub produktu jako rzekomo przyjaznych środowisku bez realnego pokrycia w podejmowanych działaniach proekologicznych.

Reintrodukcja

Środek ochrony czynnej polegający na ponownym wprowadzeniu gatunku na obszar jego dawnego, udokumentowanego historycznie występowania.

Ochrona in-situ

Ochrona elementów przyrody ożywionej i nieożywionej prowadzona bezpośrednio w ich naturalnym środowisku (np. w rezerwatach przyrody, parkach narodowych).

Ochrona ex-situ

Ochrona gatunków, tkanek lub minerałów prowadzona poza ich naturalnym siedliskiem (np. w ogrodach botanicznych, ogrodach zoologicznych, bankach genów).

Metaplantacja

Specyficzny zabieg ochronny odnoszący się wyłącznie do roślin, polegający na przeniesieniu części zagrożonej populacji na inne, zbliżone ekologicznie stanowisko.

Wskaźnik Żywej Planety (Living Planet Index)

Miernik ekologiczny monitorujący zmiany i tendencje w wielkości populacji dziko żyjących kręgowców na świecie.

Ślad ekologiczny

Wskaźnik szacujący powierzchnię lądu i morza potrzebną do zaspokojenia konsumpcji człowieka oraz asymilacji generowanych przez niego odpadów.

ETIS (European Tourism Indicator System)

Europejski system wskaźników zrównoważonego rozwoju turystyki, podzielony na 4 główne grupy tematyczne.

Świadczenia zaopatrzeniowe ekosystemu

Dobra materialne pobierane przez człowieka ze środowiska naturalnego, w tym żywność, woda pitna, biomasa, drewno i surowce kopalne.

Świadczenia regulacyjne ekosystemu

Korzyści wynikające z naturalnej regulacji procesów biosfery, takie jak oczyszczanie wody i powietrza, zapylanie upraw, wiązanie dwutlenku węgla oraz ochrona przed erozją.

Świadczenia kulturowe ekosystemu

Niematerialne pożytki ze środowiska wpływające na rozwój człowieka, obejmujące walory estetyczne krajobrazu, rekreację, turystykę oraz inspirację naukową i duchową.

Świadczenia wspierające ekosystemu

Podstawowe procesy ekologiczne podtrzymujące funkcjonowanie biosfery, warunkujące powstawanie pozostałych świadczeń (np. glebotwórczość, obieg wody, fotosynteza).

Deklaracja z Kapsztadu

Międzynarodowy dokument w sprawie turystyki odpowiedzialnej, przyjęty w sierpniu 2002 roku w Kapsztadzie (RPA) w przededniu Szczytu Ziemi w Johannesburgu.

Transpiracja

Fizjologiczny proces parowania wody z nadziemnych części roślin (głównie przez aparaty szparkowe), wspomagający pobieranie wody z gleby oraz wpływający na obieg wody i tworzenie chmur.