Zhvillimi historik i gjuhës shqipe

Fletëstudimi me pyetje dhe përgjigje mbi zhvillimin historik të gjuhës shqipe, përkatësinë e saj indoevropiane, argumentet e tezës ilire dhe dokumentet e para të shkruara.

Çfarë kuptohet me konceptin "familje gjuhësore"?

Një grup gjuhësh që kanë prejardhje të përbashkët, pra një grupim i gjuhëve të afërta me njëra-tjetrën.

Nga cila familje e madhe gjuhësore rrjedh gjuha shqipe?

Nga familja e gjuhëve indoevropiane, të cilat kanë prejardhje nga një gjuhë e lashtë e përbashkët.

Nga cilat gjuhë të lashta indoevropiane rrjedhin shqipja, greqishtja dhe armenishtja?

Gjuha shqipe vjen nga ilirishtja, greqishtja nga greqishtja e vjetër dhe armenishtja nga armenishtja e vjetër.

Cilat gjuhë bëjnë pjesë në degën e gjuhëve romane (italike)?

Latinishtja, spanishtja, italishtja, portugalishtja, frengjishtja dhe rumanishtja.

Cilat janë gjuhët gjermanike të përmendura në shënime?

Gjermanishtja, anglishtja, danishtja, suedishtja dhe norvegjishtja.

Cilat gjuhë përfshihen në degën e gjuhëve sllave?

Rusishtja, polonishtja, bullgarishtja, serbishtja, kroatishtja etj.

Çfarë është një "gjuhë e vdekur" dhe cilat janë shembujt e saj?

Një gjuhë që kur pëson shumë ndryshime nuk përdoret më në përditshmëri, siç janë latinishtja dhe greqishtja e vjetër.

Çfarë quhet një "gjuhë e shuar"?

Gjuhë e shuar quhet kur një gjuhë pushon së përdoruri sepse nuk ka më folës.

Cila është shtrirja gjeografike e gjuhëve indoevropiane?

Nga India deri në Evropë, si dhe në Azi, Amerikë dhe Australi për shkak të migrimeve.

Çfarë ka trashëguar gjuha shqipe nga ilirishtja dhe gjuha e përbashkët indoevropiane?

Ka trashëguar strukturën e ndërtimit dhe rreth 2000 fjalë.

Me cilat gjuhë paraqet afërsi gjuha shqipe?

Me armenishten, greqishten dhe gjuhët sllave (si maqedonishtja, serbishtja, bullgarishtja).

Pse shqipja nuk rrjedh nga greqishtja, armenishtja apo gjuhët sllave?

Sepse shqipja është degë më vete në familjen e gjuhëve indoevropiane.

Kush ishte Franc Bopi dhe cili ishte roli i tij për gjuhën shqipe?

Ishte dijetari i parë gjerman që përcaktoi përkatësinë indoevropiane të gjuhës shqipe.

Çfarë theksoi Franc Bopi lidhur me elementet themelore të gjuhës shqipe?

Theksoi se në elementet e saj themelore ajo nuk ka ndonjë lidhje të ngushtë apo ndonjë lidhje prejardhjeje me asnjërën nga gjuhët e sotme indoevropiane.

Cilët studiues të tjerë kanë dhënë ndihmesa për çështjen e prejardhjes së gjuhës shqipe?

Idriz Ajeti, Shaban Demiraj dhe Eqrem Çabej etj.

Cilat fjalë janë trashëguar nga "fondi i përbashkët" në leksikun e shqipes?

Emrat: atë, ëmë, bijë; mbiemrat: i bardhë, i djathtë, i zi; përemrat: ti, mua, ky; foljet që pësojnë ndryshime në temë: kam-pata, bie-rashë, dal-dola; dhe numërorët: një, dy, tre.

Cilët numërorë nuk janë pjesë e fondit të trashëguar indoevropian të shqipes, por huazime nga latinishtja?

Numërorët "qind" dhe "mijë".

Cilat janë gjurmët indoevropiane në fonetikën e gjuhës shqipe?

Kundërvënia e zanoreve të gjata-të shkurtra (p.sh. e derdh përmbi dhe) dhe disa ndërrime fonetike (p.sh. marr-morra).

Cilat janë tiparet gramatikore të shqipes të trashëguara nga indoevropianishtja?

Sistemi trigjinor (mashkullore, femërore, asnjanëse – i cili po shkon drejt dy gjinive), prania e mbaresave të veçanta në lakim e zgjedhim, dhe ndërtimi i formave foljore me tema rrënjësh të ndryshme (kam-pata, jap-dhashë).

Cilat ishin dy tezat kryesore për origjinën e gjuhës shqipe dhe cila doli më e qëndrueshme?

Teza me prejardhje trake dhe ajo ilire; më e qëndrueshmja doli teza ilire.

Çfarë thotë faktori historik si argument i tezës ilire?

Shqiptarët jetojnë po në ato hapësira gjeografike ku kanë jetuar edhe paraardhësit e tyre, ilirët.

Cilat emra vendesh (toponime) ilire dëshmojnë vazhdimësinë te shqipja?

Dardani - Dardania (dardhë), Naissus (Nishi), Aulona (Vlora), Scupi (Shkupi) etj.

Cilët emra personash ilirë përmenden si dëshmi e vazhdimësisë?

Bardus, Bardyli (Bardhi, Bardhyl) etj.

Cilat fjalë ilire (ilirizma) gjenden në gjuhët klasike dhe shpjegohen vetëm përmes shqipes?

Fjalët si diza - dhizë (dhia) dhe lanos - lanë.

Cilat elemente etnografike dëshmojnë lidhjen me ilirët?

Xhubleta, punimet në argjend, figurat e përrallave, gojëdhënat dhe elementet e besimit popullor.

Çfarë janë mbishkrimet mesape në Itali?

Ato janë dëshmia e vetme e shkruar e ilirishtes.

Cilat vendbanime ilire me gjetje arkeologjike përmenden dhe cilat janë kuptimet e tyre gjuhësore?

Ulpiana (në rrethin të Prishtinës), Ulcinium - Ulqini (nga ulk, ujk) dhe Dimal (dy male).

Cila është dëshmia e parë për gjuhën e shkruar shqipe?

Dëshmia e Gulielm Adamit (1270–1341).

Cili është dokumenti i parë i shkruar shqip dhe nga kush u shkrua?

"Formula e pagëzimit" e vitit 1462 nga Pal Engjëlli.

Çfarë përmban vepra e Arnold van Harfit e vitit 1497?

Është një fjalorth që përmban fjalë dhe shprehje shqipe.

Cili është libri i parë i shkruar shqip dhe çfarë përmbajtjeje ka?

"Meshari" i Gjon Buzukut i vitit 1555; përmban tekste fetare dhe lutje (është libër fetar).

Nga kush dhe në cilin vit u shkrua fjalori i parë në gjuhën shqipe?

Nga Frang Bardhi në vitin 1635.

Kush e shkroi veprën "Çeta e Profetëve" dhe në cilin vit?

Pjetër Bogdani në vitin 1685.