Sejarah Tingkatan 3: Pentadbiran Barat dan Reaksi Tempatan

Koleksi kad imbasan istilah dan konsep penting Sejarah Tingkatan 3 yang merangkumi sistem pendidikan tradisional dan sekular, peluasan kuasa serta perjanjian kuasa Barat, struktur pentadbiran kolonial, dan tindak balas pemerintah serta pejuang tempatan.

Pendidikan Tidak Formal

Pendidikan awal atau asuhan dalam institusi keluarga yang memberikan kemahiran hidup seperti bercucuk tanam dan kraf tangan, adab, ilmu agama, serta disampaikan melalui cerita teladan, pantun, dan peribahasa.

Si Tanggang Anak Derhaka

Cerita rakyat dalam pendidikan tidak formal masyarakat tempatan yang bertujuan mendidik anak agar tidak menderhaka kepada ibu bapa.

Madrasah

Institusi pendidikan formal Islam yang mengikut sukatan pelajaran berperingkat (permulaan, pertengahan, dan pengkhususan), diawasi oleh mudir (guru besar), serta diselia oleh jawatankuasa kewangan.

Tuhfat al-Nafis

Salah satu karya agung kesusasteraan dan sejarah Melayu-Islam bermutu tinggi yang membuktikan bahasa Melayu sebagai bahasa ilmu dan persuratan berkeintelektualan tinggi.

Revolusi Perindustrian

Perubahan industri pengeluaran besar-besaran bermula di Britain sejak abad ke-17 yang mendorong kuasa Barat menjajah wilayah lain demi mendapatkan bekalan bahan mentah berterusan dan kawasan pasaran luas.

Pusat Pengumpulan Barang (Pulau Pinang)

Peranan strategik Pulau Pinang bagi Syarikat Hindia Timur Inggeris (SHTI) untuk mengumpulkan bijih timah, emas, perak, dan rempah-ratus dari Alam Melayu bagi ditukarkan dengan teh dari China.

Perjanjian London 1824

Perjanjian persempadanan pengaruh antara British dan Belanda yang membelakangkan Raja-raja Melayu serta membahagikan Alam Melayu kepada dua entiti geopolitik yang berasingan (Tanah Melayu dan Hindia Timur Belanda).

Sultan Hussein Muhammad Shah

Sultan Johor dan Singapura yang menandatangani perjanjian penyerahan Singapura kepada British pada Ogos 1824, kemudian berpindah ke Banda Hilir Melaka hingga mangkat pada tahun 1835.

Residen Riau

Pentadbir Belanda yang memerintah wilayah Riau Lingga secara langsung berikutan tindakan pihak Belanda menghapuskan institusi Kesultanan Riau Lingga pada tahun 1911.

Pengisytiharan Kedaulatan Pahang (1853)

Tindakan Bendahara Tun Ali dengan muafakat para pembesar Pahang untuk mengisytiharkan Pahang sebagai negeri bebas dan berdaulat berikutan perpecahan empayar Kesultanan Johor Riau.

Negeri-negeri Selat

Unit pentadbiran seragam yang dibentuk oleh pihak British pada tahun 1826 dan dibubarkan pada tahun 1946, merangkumi gabungan Pulau Pinang, Singapura, dan Melaka.

Pedagang Persendirian (Country Trader)

Bekas pedagang Syarikat Hindia Timur Inggeris (SHTI) yang menguasai aktiviti perdagangan maritim persendirian di antara India, Alam Melayu, dan China.

Majlis Mesyuarat Persekutuan (1909)

Badan perundangan pusat yang ditubuhkan British bersama Raja-raja Melayu untuk meluluskan undang-undang di Negeri-negeri Melayu Bersekutu dan dipengerusikan oleh Pesuruhjaya Tinggi British.

Durbar

Persidangan atau majlis musyawarah antara Raja-raja Melayu Negeri-negeri Melayu Bersekutu dengan pihak British bagi membincangkan hal ehwal pentadbiran dan kebajikan rakyat tempatan.

Undang-Undang Tubuh Kerajaan Johor

Perlembagaan bertulis 64 fasal yang menetapkan bahawa Sultan atau Jemaah Menteri sama sekali dilarang menyerahkan negeri Johor kepada mana-mana kuasa asing.

Pentadbiran Berhierarki Sarawak

Sistem susunan pentadbiran Dinasti Brooke yang dibahagikan mengikut peringkat Bahagian (diketuai Residen), Daerah, dan Kampung serta dibantu oleh Majlis Tertinggi dan Majlis Negeri.

Majlis Penasihat SBUB

Badan yang ditubuhkan pada tahun 1883 di Sabah untuk menasihati Gabenor Syarikat Berpiagam Borneo Utara British dalam hal ehwal pentadbiran negeri.

Sistem Kontrak

Sistem kemasukan buruh dari China untuk bekerja di sektor perlombongan bijih timah di mana majikan menanggung tambang perjalanan, makanan, pakaian, dan tempat tinggal buruh.

Sistem Kangani

Sistem kemasukan buruh dari India ke ladang getah yang diuruskan oleh seorang ketua atau mandur ladang (Kangani) yang dihantar oleh pemilik ladang ke India.

Jabatan Hal Ehwal Cina (Chinese Protectorate)

Jabatan pentadbiran yang ditubuhkan oleh pihak British pada tahun 1877 bertujuan melindungi imigran serta buruh China daripada dieksploitasi oleh majikan.

Dol Said

Penghulu Naning Seri Merah Raja Abdul Said bin Omar dari suku Semelenggang yang melancarkan perang menentang British pada tahun 1831 dan 1832 kerana menolak bayaran cukai tahunan sebanyak $\frac{1}{10}$.

Pelabuhan Bebas

Taraf pelabuhan yang dibuka kepada kapal-kapal dagang tempatan dan luar tanpa dikenakan cukai masuk atau sekatan yang membebankan bagi menggalakkan perdagangan pesat.

Negeri-negeri Melayu Bersekutu (NNMB)

Gabungan empat buah negeri Melayu iaitu Perak, Selangor, Negeri Sembilan, dan Pahang pada tahun 1896 untuk menyeragamkan pentadbiran, keselamatan, dan mengatasi masalah kewangan negeri Pahang.

Durbar Kuala Lumpur 1903

Persidangan Durbar di mana Sultan Idris Murshidul Adzam Shah dari Perak mendesak pengembalian kuasa Raja-raja Melayu serta penambahan pegawai Melayu, dan Tuanku Muhammad menuntut bahasa Melayu dijadikan bahasa rasmi.

Durbar Klang 1937

Persidangan Durbar di mana Tuanku Abdul Rahman menggesa British menggantikan buruh asing dengan buruh peribumi (orang Jawa), dan Sultan Abu Bakar mendesak perhatian terhadap masalah pengangguran serta pemilikan tanah orang Melayu.

Sekolah Vernakular

Sekolah yang menggunakan bahasa ibunda kaum masing-masing sebagai bahasa pengantar, berkembang mengikut pecahan etnik Melayu, Cina, dan Tamil akibat dasar British yang pasif.

Pendidikan Sekular

Sistem persekolahan berteraskan ilmu keduniaan tanpa penekanan agama yang diperkenalkan oleh pihak British di Tanah Melayu.

Ordinan Buruh 1912

Undang-undang British yang mewajibkan majikan perladangan getah membina sekolah vernakular Tamil untuk anak-anak pekerja ladang di Tanah Melayu.

Penang Free School

Sekolah Inggeris terawal di Tanah Melayu yang diasaskan dan dibuka kepada orang ramai pada tahun 1816 di Pulau Pinang.

Beban Orang Putih

Slogan propaganda kuasa imperialis British untuk mewajarkan dasar penjajahan dengan mendakwa mereka bertanggungjawab memajukan dan memberi kesejahteraan kepada penduduk peribumi yang dianggap mundur.

Tugas Menyebarkan Tamadun

Muslihat atau slogan yang digunakan oleh pihak imperialis Perancis bagi merasionalkan penaklukan mereka terhadap penduduk di rantau bukan Barat.

Ibu Soko

Individu wanita dalam hierarki Adat Perpatih di Negeri Sembilan yang memegang autoriti mengenai peradaban adat dan menghafal asal-usul salasilah kelompok keluarga yang diwakilinya.

Sistem Ketua Bebas

Salah satu bentuk sistem kepimpinan tempatan yang mentadbir masyarakat di Sabah sebelum campur tangan Syarikat Berpiagam Borneo Utara British (SBUB).

Protokol Sempadan Perjanjian Bangkok 1909

Perjanjian penentuan sempadan antara British dan Siam berasaskan legeh serta lurah lembah sungai, merentang dari muara Sungai Perlis di barat ke muara Kuala Tabal di timur.

Legeh

Kawasan permatang tanah tinggi yang memisahkan dua atau lebih sistem aliran hulu sungai yang dijadikan asas pembahagian sempadan geografi antara negeri Melayu dan Siam.

Pendidikan Pondok

Institusi pendidikan formal Islam tradisional yang memberi fokus kepada pengajian al-Quran, ilmu hadis, dan bahasa Arab.

Cerita Anjing dengan Bayang-bayang

Cerita teladan dalam pendidikan tidak formal yang bertujuan memberikan pengajaran kepada masyarakat agar tidak bersikap tamak.

Pangkalan Tentera (Pulau Pinang)

Peranan strategik Pulau Pinang bagi SHTI untuk mempertahankan petempatan British di India daripada ancaman tentera Perancis dan persaingan Belanda.

Pelabuhan Persinggahan (Pulau Pinang)

Fungsi Pulau Pinang di antara laluan India dan China sebagai lokasi membaiki kapal, mendapatkan bekalan makanan, serta berlindung daripada peralihan angin monsun.

Durbar di Pekan 1932

Persidangan Durbar di mana Sultan Iskandar Shah dari Perak mendesak agar kuasa pemerintahan dikembalikan kepada Raja-raja Melayu dan Majlis Negeri.

Durbar di Seri Menanti 1939

Persidangan Durbar di mana Sultan Hisamuddin Alam Shah mencadangkan penubuhan Malay Girls College yang setaraf dengan Malay College Kuala Kangsar.

Sekolah Melayu Gelugor

Sekolah vernakular Melayu terawal yang diasaskan di Pulau Pinang pada tahun 1819.

Taboh

Pusat pentadbiran Naning yang ditakluki oleh British pada tahun 1832 berikutan Perang Naning Kedua.

Teknologi Telegraf

Kemudahan perhubungan moden abad ke-19 yang membolehkan para pelabur di Eropah dan Amerika Syarikat menghubungi ejen mereka di Tanah Melayu secara pantas.

Sistem Kapitan

Sistem perlantikan ketua kaum yang dikekalkan oleh pentadbir British di Melaka bagi menegakkan undang-undang dan mengekalkan keamanan komuniti.

Pendidikan Formal di Istana

Institusi pendidikan formal masyarakat Melayu tradisional yang memberi tumpuan khusus kepada hal ehwal pentadbiran negara dan sistem politik.

Pendidikan Formal di Masjid dan Surau

Institusi pengajian Islam tradisional tempat masyarakat mempelajari cara bacaan solat, tajwid, hadis, fekah, dan usuludin.

Misa Melayu dan Gurindam Dua Belas

Dua karya sastera klasik Melayu penting yang membuktikan perkembangan pesat tradisi keintelektualan dan persuratan tempatan.

Pendidikan Tidak Formal di Sarawak

Pendidikan masyarakat bumiputera yang disampaikan melalui cerita lisan berkaitan amalan tradisi, pantang larang, berburu, serta meramu hasil hutan.

Pendidikan Tidak Formal di Sabah

Pendidikan melalui institusi keluarga dan komuniti yang mengajar kemahiran berdikari seperti bersawah, bertukang, berternak, memanjat, dan menyumpit.

Presidensi Keempat SHTI

Taraf pentadbiran baharu yang dianugerahkan kepada Pulau Pinang pada tahun 1805, menjadikannya setaraf dengan Benggala, Madras, dan Bombay di India.

Residen Konsular

Gelaran bagi pentadbir British yang mengetuai hal ehwal pentadbiran Melaka antara tahun 1824 sehingga tahun 1826.

Leftenan Gabenor di Bangkahulu

Pihak atasan pentadbiran British di Sumatera yang menyelia urusan pentadbiran Residen di Singapura sebelum tahun 1826.

Struktur Keahlian Majlis Mesyuarat Persekutuan 1909

Badan perundangan yang dipengerusikan oleh Pesuruhjaya Tinggi British, dianggotai oleh Residen Jeneral, empat Raja Melayu, empat Residen, dan empat Ahli Tidak Rasmi.

Syarat Anggota Jemaah Menteri Johor

Fasal perlembagaan Johor 1895 yang menetapkan bahawa menteri kerajaan mestilah berbangsa Melayu, bertaraf rakyat Johor, dan beragama Islam.

Perang Naning Pertama (1831)

Pertempuran awal di mana Dol Said dengan sokongan pakatan kira-kira 4000 orang hulubalang tempatan berjaya mengalahkan pihak British.

Perang Naning Kedua (1832)

Ekspedisi tentera British yang berjaya menakluki pusat pentadbiran Taboh selepas permuafakatan pembesar Melayu berpecah dan Rembau menarik sokongan.

Faktor Kewangan Penubuhan NNMB

Matlamat menyatukan negeri-negeri kaya bagi membantu menampung bebanan masalah kewangan dan defisit belanjawan negeri Pahang.

Ciri Kurikulum Sekolah Vernakular Cina

Sistem persekolahan yang menggunakan sukatan pelajaran berorientasikan China serta membawa buku teks dan guru secara langsung dari China.

Ciri Kurikulum Sekolah Vernakular Tamil

Pendidikan peringkat rendah di estet yang menggunakan kurikulum, buku teks, dan tenaga pengajar yang dibawa terus dari India.

Malacca Free School

Sekolah Inggeris kedua terawal di Tanah Melayu yang diasaskan oleh British di Melaka pada tahun 1826.

Matlamat British Terhadap Sekolah Vernakular Melayu

Dasar pendidikan terhad yang hanya bertujuan melengkapkan anak peribumi dengan kemahiran asas 3M (membaca, menulis, mengira) agar kekal sebagai petani atau nelayan.

Hierarki Pemerintahan Adat Perpatih

Susunan kepimpinan di Negeri Sembilan daripada Yang di-Pertuan Besar, diikuti oleh Undang, Lembaga, Buapak, Anak Buah, dan Ibu Soko.

Sistem Pemerintahan Tradisional Sarawak

Dua bentuk susunan pentadbiran masyarakat tempatan sebelum penguasaan Dinasti Brooke, iaitu Sistem Kesukuan dan Sistem Kesultanan.

Sistem Pemerintahan Tradisional Sabah

Tiga bentuk susunan kepimpinan tempatan sebelum kedatangan SBUB, iaitu Sistem Kesukuan, Sistem Kesultanan, dan Sistem Ketua Bebas.

Hukum Kanun Melaka dan Undang-Undang 99 Perak

Contoh korpus perundangan bertulis tradisional masyarakat Melayu yang membuktikan kewujudan sistem tatatertib teratur sebelum era penjajahan.

Persempadanan Kepulauan Protokol Bangkok 1909

Ketetapan sempadan laut yang menyerahkan Pulau Terutau kepada Siam, manakala Pulau Langkawi diletakkan di bawah naungan British.

Surat Bendahara Tun Ali 1855

Warkah kepada Sultan Mahmud Muzaffar Shah IV yang mengesahkan bahawa Perjanjian London 1824 dimeterai di luar pengetahuan pembesar dan Raja Melayu.

Hikayat Datuk Merpati Jepang

Karya kesusasteraan tradisional bernilai tinggi yang membuktikan perkembangan tradisi keintelektualan dan persuratan Melayu tempatan di Sarawak.

Mudir

Guru besar yang bertindak sebagai ketua pentadbir dan pengawas pengurusan sukatan pelajaran berperingkat di madrasah.

Pusat Pendidikan Formal Islam di Sarawak

Institusi masjid dan sekolah agama tempat etnik beragama Islam mempelajari bacaan al-Quran, tulisan jawi, serta pelaksanaan ibadat dengan bimbingan guru al-Quran, imam, dan lebai.

Keadaan Pendidikan Formal Islam di Sabah

Pengajian agama yang amat terhad, dijalankan di surau, pondok, dan rumah guru agama untuk mempelajari pembacaan al-Quran dan penulisan jawi.

Bahasa Perantara (Lingua Franca) Alam Melayu

Peranan utama bahasa Melayu dalam memudah cara perhubungan perdagangan maritim serantau serta menjadi wahana penyampaian ilmu pengetahuan dan persuratan tinggi.

Francis Light

Pesuruhjaya British terawal yang mengetuai hal ehwal pentadbiran Pulau Pinang pada tahun 1786 dan bertanggungjawab terus kepada Gabenor Jeneral di India.

Kelemahan Pangkalan Tentera Bombay

Kedudukannya di pantai barat India yang menyukarkan pihak tentera laut British mengawal dan melindungi petempatan mereka di pantai timur India (Madras).

Hindia Timur Belanda

Entiti geopolitik baharu di kepulauan Alam Melayu di sebelah barat dan selatan Selat Melaka yang dibentuk di bawah penguasaan Belanda berikutan Perjanjian London 1824.

Garis Pemisah Perjanjian London 1824

Penetapan Selat Melaka dan Selat Singapura sebagai sempadan perairan yang memisahkan wilayah pengaruh British di utara daripada pengaruh Belanda di selatan.

Pusat Warisan Melayu Singapura

Bangunan bersejarah di Kampung Gelam yang dahulunya merupakan istana persemayaman rasmi Sultan Hussein Muhammad Shah sebelum baginda berpindah ke Melaka.

Lokasi Makam Sultan Hussein Muhammad Shah

Kawasan persemadian di perkarangan Masjid Tengkera, Melaka tempat bersemayamnya jenazah Sultan Johor dan Singapura setelah mangkat pada tahun 1835.

Temenggung Abdul Rahman

Pembesar Johor yang bersama-sama Sultan Hussein Muhammad Shah didesak menandatangani perjanjian penyerahan pentadbiran Singapura kepada British pada Ogos 1824.

Sultan Abdul Rahman Muazzam Shah II

Pemerintah waris takhta Kesultanan Riau Lingga yang diturunkan daripada takhta oleh pihak pentadbir Belanda pada tahun 1911.

Pemindahan Pusat Pentadbiran Johor ke Johor Bahru

Langkah strategik pemerintah Johor mengalihkan ibu negeri dari kepulauan selatan berikutan penguasaan penuh British ke atas Singapura.

Sultan Mahmud Muzaffar Shah IV

Sultan Riau Lingga yang amat murka terhadap pakatan penjajah Barat selepas dimaklumkan mengenai Perjanjian London 1824 melalui surat Bendahara Tun Ali pada tahun 1855.

Tahun Pembubaran Negeri-negeri Selat

Tahun 1946, iaitu tempoh penamatan unit pentadbiran gabungan Pulau Pinang, Melaka, dan Singapura yang diasaskan sejak tahun 1826.

Pengisytiharan Pelabuhan Bebas Singapura (1823)

Langkah pembukaan pelabuhan tanpa levi perdagangan yang berjaya menarik pedagang mengumpulkan hasil Alam Melayu untuk pasaran teh di China.

Peranan Penghulu Luar Bandar di Melaka Era British

Pemimpin komuniti luar bandar yang dipertanggungjawabkan mengekalkan keamanan masyarakat serta menegakkan undang-undang tempatan.

Kesan Majlis Mesyuarat Persekutuan 1909 Terhadap Raja Melayu

Menjejaskan kewibawaan dan kedaulatan Raja-raja Melayu kerana kedudukan baginda diturunkan kepada ahli biasa tanpa kuasa pemutus undang-undang mahupun kewangan.

Syarat Kerakyatan Majlis Mesyuarat Kerajaan Johor 1895

Ketetapan perlembagaan bertulis Johor yang menegaskan bahawa setiap individu yang dilantik menjadi ahli majlis mestilah terdiri daripada rakyat Johor.

Fasal Agama Islam Undang-Undang Tubuh Kerajaan Johor

Ketetapan perlembagaan bertulis 1895 yang mengisytiharkan Islam sebagai agama rasmi negeri Johor untuk selama-lamanya.

Majlis Tertinggi Sarawak

Badan penasihat utama pentadbiran Dinasti Brooke yang membantu Raja Brooke dalam hal ehwal pembuatan dasar dan keputusan pentadbiran tertinggi.

Majlis Negeri Sarawak

Majlis persidangan perwakilan tempatan di Sarawak yang menghimpunkan para pembesar bumiputera untuk membincangkan hal ehwal kebajikan dan pentadbiran negeri.

Pentadbir Peringkat Bahagian di Sarawak

Pegawai Residen Eropah yang dilantik mengetuai urusan pentadbiran dan keselamatan di setiap pecahan wilayah Bahagian.

Pengekalan Golongan Elit Tempatan

Strategi pentadbiran Dinasti Brooke dan SBUB yang mengekalkan jawatan pembesar tradisional seperti Datu untuk melicinkan kutipan hasil dan mengelakkan tentangan rakyat.

Peranan Mandur dalam Sistem Kangani

Penyelia ladang getah yang dihantar ke India untuk mencari tenaga kerja, membiayai tambang perjalanan, serta menguruskan buruh setibanya di ladang majikan.

Yamtuan Muda Raja Ali

Pemimpin Rembau yang pada mulanya membantu Dol Said mengalahkan British pada tahun 1831, tetapi berpaling tadah dan berpakat dengan British dalam Perang Naning Kedua 1832.

Sebab Utama Penentangan Dol Said

Tindakan Penghulu Naning mempertahankan kedaulatan wilayahnya daripada penguasaan British dan menolak bayaran cukai tahunan hasil satu persepuluh.

Pasukan Keselamatan Negeri Melayu Bersekutu

Ketumbukan pertahanan berpusat yang ditubuhkan bagi memelihara ketenteraman dalam negeri tanpa perlu bergantung kepada bantuan ketenteraan luar.

Laporan Tahunan George Maxwell (1920)

Dokumen rasmi pentadbiran British yang membuktikan dasar pendidikan kolonial sengaja mengehadkan taraf intelek anak petani dan nelayan agar kekal mewarisi pekerjaan tradisi bapanya.

Sekolah Cina Sam Tet

Institusi pendidikan vernakular Cina terkemuka yang diasaskan oleh komuniti imigran di Ipoh, Perak pada tahun 1936.

Hukum Kanun Pahang

Salah satu korpus undang-undang bertulis tradisional di Tanah Melayu yang membuktikan kematangan sistem keadilan dan tatatertib masyarakat Melayu sebelum penjajahan.