GES van de NED letterkunde - schrijvers, werken, begrippen

Louis Couperus

Extaze = platonische liefde

Noodlot

tijdgenoot van de Beweging van 80

‘Van oude menschen, de dingen die voorbijgaan’

‘Eline Vere’

‘de stille kracht’

Spinoza

NDL FILO (herontdekt)

God + natuur = 1

Oscar Wilde

Dandy, decadent, schildpad met edelstenen

Nott & Gliddon

types of mankind ( - , ideologie overgenomen door de nazi’s)

Ferdinand Khnopff

SYMB kunst, zoals ROM schrijver (genie), collectiviteit?

de nieuwe gids

de beweging van 80

de Gids

oudste literair tijdschrift met grote reputatie

de blauwe beul

bijnaam van de Gids

grote literatuur en kritiek, veel recensies

Conrad Busken Huet (DNG)

verlaat de Gids als redacteur

kwaliteit daalt

E. J. Potgieter (DNG)

richt Nieuwe Gids op

Van Deyssel (DNG)

lid van de Nieuwe Gids

‘ een liefde’ = bevrediging van vrouw op ligstoel

Kloos (DNG)

lid van de Nieuwe Gids

drankproblemen

legende = oprichter van de Nieuwe Gids (€, nieuwe GEN, vernieuwde LIT)

“allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie”

Van Eeden (DNG)

lid van de Nieuwe Gids

‘de Kleine Johannes’ = bildungsroman en FILO roman over stadia in het leven in fictieve wereld

‘Van de koele meeren des doods’

Freud

seksualiteit is overal

waterlelies Monet

impressionisme = kunststroming

Perk (DNG)

‘Iris’ = gedicht over God & Schoonheid

zijn bundeling van POE = Manifest van de ‘80

Gorter (DNG)

‘Mei’ = allegorie jong meisje en Balder (SENSITIVISME)

‘Verzen’ = ervaring zoals filter, aandacht Licht

‘Pan’ = SOC revolutie en COMM

vindt veel woorden uit

Leopold II

Congo Vrijstaat, heart of darkness, bufferstaat

Zola

model van het NAT, positivisme, natuurWET, evolutieleer en erfelijkheid

Emants

‘Fanny’ = hysterie, FYS drukt PSYCH uit van de vrouw

Buysse

‘het gezin van Paemel’ = levensechte dialogen

‘het recht van de sterkste’

Steuvels

‘De Vlaschaard’

Heijermans

‘ op hoop van zegen’

temperamenten

tegen over elkaar gezet in NAT romans

Noodlot

LOT - determinisme - fatalisme

1) het onveranderlijke

2) het onpersoonlijke

3) het onbegrijpelijke

4) het onbestaande

metareflectie

over jezelf als persoon kunnen nadenken (Bertie doet dit veel, Frank niet)

fases van de ondergang

1) verblinding en zelfbegoocheling

2) twijfel en angst (Frank met een andere vrouw)

3) geesteziekte en bang van eigen psyche, SYMB natuur, confrontatie met werkelijkheid

Duivelse ROM

eros en thanatos

Louis Couperus

burgerij met Indische achtergrond, dandy en DECA,

‘Noodlot’, ‘Eline Vere’

NAT romans: ‘Stille kracht’ = personage Arthur Ducroo = kritiek op KOL systeem, ‘Boeken der kleine zielen’, ‘van ouden mensen de dingen die voorbijgaan’

HIST roman: ‘berg van licht’, ‘Iskander’ (ADG)

MYTH: ‘Babel’

SYMB sprookje: ‘Psyche’, ‘Fidessa’

poezennatuur

FDS dandy, behaagzuchtige vrouw, nachtelijke avonturen

byroniaanse kunstenaar

genialiteit en duistere melancholie

Bertie lijkt op duistere romantische Byroniaanse ziel

Noodlot x TRA

5 delen, noodlot, val hoofdpersonage, onzichtbare macht

mindscape

weerspiegeling van de PSYCH toestand

buitenwereld x binnenwereld

couperusbeschrijving

verfijnd, geraffineerd, zo mooi mogelijk, detail, morbide

x impressionisme; opeenstapeling van beschrijvingen

Gezelle (VNES)

= KATH en VL gezind

geen integratioinist, geen NED NDL voor NED VL

tegen ‘80 die VL samenwerking willen

Henry Van de Velde (VNES)

art nouveau architect in BXL

= totaalkunst

Charles Morice (VNES)

‘la LITT de tout à l’heure’ = manifest FR SYMB

inspiratie voor VNES

VNES open voor andere kunsten

Ensor - de maskers

Van Gogh

Tooroop - 3 bruiden, SYMB

VNES inspiratie uit

Redon - prince du rêve = SYMB

Khnopff = SYMB

Wagner - muziek

redactieleden 1e GEN

1) Van Langendonck

2) De Bom

3) Buysse

4) August Vermeylen

August Vermeylen

= oprichter van VNES

‘kritiek der VL B’ = de VL B moet schrijven over internationalisering

‘VL en EU beweging’ = kritiek op vorige kritiek (alleen maar +)

‘ wandelende jood’ = Bildungsroman, Herodes jood doder Jezus

redactieleden 2e GEN (vanaf 1896)

1) Stijn Streuvels

2) Karel van de Woestijne

3) Herman Teirlinck

Stijn Streuvels (VNES)

VL boerenleven, kijkt uit groot raam op velden - inspiratie

‘De Vlaschaard’ = generatieconflict

‘het leven en de dood in Ast’ = gelijkheid voor de dood, hoogovens, uil en muizen

‘teleurgang van de Waterhoek’ = INDU VL, conservatieve en progressieve voor de bouw van de brug = TECH

—> Permeke = Streuvels maar in de kunst

Karel van de Woestijne (VNES)

= DECA, FDS, levensmoeheid,

‘modderen man’ = vastgeplakt aan de grond en zinnelijkheid

‘God aan zee’

‘de boer die sterft’ = beseft dat hij doodgaat en nooit zijn zin heeft gehad, maar 5 zintuigen bewijzen hem het omgekeerde

‘wijding aan mijn vader’ = rustige doodsverlangen en weerspiegeling zichzelf als zijn eigen vader

Herman Teirlinck

= BXL aristo

‘Zon’

‘ mijnheer JB Serjans zoon’

‘het ivoren aapje"‘ = beschrijving leven BXL

impressionisme - laat expressionisme - vitalistisch

SYMB poëtica

• mystiek gedachten

• beperkingen van de wet, verlangen naar het metafysische

• symbool x BET = arbitrair

• onwaarneembare uitbeelden via waarneembare symbolen

• afstand van EMO POE

  • dichter staat niet centraal (>< ‘80)

• poésie pure en autonome LIT

Jean Morréas

= FR SYMB

chercher idée (onwaarneembare) en forme sensible (waarneembare)

FR SYMBen

• Rimbaud

• Verlaine

• Mallarmé

• Valéris

Verwey

‘de crocus’ = legt uit wat dichten is via een krokus

!: niet echt SYMB want een metafoor

SYMB NED POE

• van Eyck

• Boutens

• Roland Holst

Leopold

‘ de Regen’ = kijkt vooruit door vensterglas, druppel = heelal

• apokoinou: einde eerste zin = begin zin 2

Dèr Mouw

‘in de hoogte’ = discours LITT over TECH veranderingen

• uit bundel Brahman = hindoeïsme x KATH (heilige 3)

SYMB PRO

Van Eeden - ‘kleine Johannes’

Couperus - ‘psyche’ ‘van de onzalige erfenis’ = geest en gemoedstoestand in huis

Swarth - ‘sprookjes’

Vermeylen - ‘wandelende jood’ = SYMB & NAT

kenmerken

• raadselachtige en bovennatuurlijke ruimtes

• mythische en veelzeggende personages - EMO

• toevalligheden

• onnatuurlijke dialogen

Maeterlinck

SYMB toneel

• gem kunst

• totaalkunst, bombastisch

• gestilleerde omgeving

• niet nabootsen omgeving

Heijermans

‘ op hoop van zegen’

‘vorstendroom’

NEOROM

tussen SYMB en REA PRO

• verbeelding mooier leven = ontvluchten dagelijks leven

• schoonheid, mysterie

Van Schendel

‘drogon’

‘een zwerver verliefd’

activisme en collaboratie

• Mans

• Burssens

• Timmermans

• Ostaijen

Marinetti

‘futuristisch manifest’ = verheerlijkt huwelijk

TECH verheerlijken van WOI, tabula rasa, desillusie van kinderen door loopgraven en kou

SOC REV RUS

Spartakusbund: Luxemburg en Liebknecht

extreem R partijen

Zwart Front - Meijer

NSB - Mussert

Verdinaso - Severen

REX - Degrelle

Eddy du Perron

‘land van herkomst’ = intellectueel vraagt zich of hoe je je moet gedragen met de opkomst van radicalisering

herkomst van NDL - IND, denkt dekkoloniaal

‘manuscrit trouvé dans une poche’ = afstand schrijver en stuk

‘bij gebrek aan ernst’ = terugkijk naar jeugd

Ter Braak

‘ POL zonder partij’ = meedoen aan een POL debat zonder een partij te kiezen

NDL IND bezet door JAP = fascistisch

onafhankelijk: Sukarno = 1e president

Nesico

moderne tijd ook voor de vrouwen, kiesrecht (poster Molkenboer)

Freud

• mens = gelaagd wezen met bewust/onbewust gedrag

• 1: id = onbewuste driften

• 2: ego = tussen de twee

• 3: super-ego = geweten

>< de kerk: lichaam x geest

Marsman

‘ sprong in het duister’ = wat REA is voor kunstenaars

FUTURISME

Marinetti

‘manifesten’

‘mots en liberté’ = zijn kunstwerken worden niet gerespecteerd, gaat over naar de woorden

Boccioni

‘elasticity’ = paard, beweging, snelheid

KUBISME

Picasso

‘demoiselles d’Avignon” = essentie zoektics door afnemen opp

Appolinaire

‘petite auto’ = calligramme

CONSTRUCTIVISME (NEOCUBISME)

Mondriaan

‘victory boogie woogie’

Bonset

essentie van de taal = alleen letters blijven over, uitleg onderaan hoe je het moet lezen

EXPRESSIONISME

Gogh

= voorganger, essentie opzoeken in brieven naar broer

die Brücke (groep EXPR in NDL)

Heckel

‘de windmolen te Dangast’

Der Blaue Reiter

Marck

Turm der Blauen pferd’

Cantré, Verhaeren, Claudel

1) HUM EXPR

gemeenschapskunst, kunstenaar als ziener die goede weg stuurt

2) ORG EXPR

het leven op zich, kunst heeft geen verband met de REA

Ostaijen, Marsman, Nijhoff

DADAISME

Dada = groep mensen in Zurich, kindergebrabbel

Doesburg ‘wat is dada’

Ball, Arp, Tzara

Duchamp ‘fontain’

SURREALISME

= uit dada, verstand opzij zetten en zo logica vinden

écriture automatique

NIEUWE ZAKELIJKHEID

functioneel, magisch REA: combinatie werkelijkheid x droom

Bordewijk, Daisne, Lango, Delvaux

1e GEN HUM EXPR

Ostaijen, Burssens, Moens, Gijsen

Moens

POE: dichter = priester, hoopvol

‘celbrieven’ = dagboek, richting aanwijzen, vind dat hij onrechtvaardig vastzit om dat zijn missie is als priester om de richting juist aan te duiden

Bonset (pseudoniem)

= Doensburg

Marsman

= vitalist

‘Vlam’ = so synthese mogelijk

‘Hiddensoe’

‘tempel en kruis’ = metafoor kruis CHR en wijsntokken

Slauerhoff

‘serenade’= heimwee, nostalgische ik-figuur

‘verboden rijk’ = verlangt naar het hierna, vindt het niet

Nijhoff

‘de verbrande lamp’ = bijkomend bovennatuurlijke dimensie

hoofd - weerspiegeling - omgevallen kaars - maan

‘het uur’ = vizioenen van bewoners wat ze hadden willen zijn, over het menselijke tekort

Ostaijen

‘sienjaal’ uit ‘Avondlied’ & ‘Music-Halle’= HUM EXPR

= juiste richting aanduiden, avondspits in stad tijdens WOI

‘abattoir van de illusies’ = vouwen trekken naar de stad voor ECO en dromen worden geslacht

“dies irae, dies illa” = eerste verzen dodenvonnis, laatste oordeel

‘bezette stad’ = ORG EXPR

‘feesten van angst en pijn’ = ervaring oorlog in stedelijke context = ORG EXPR

‘1e boek van Schmoll’ = oefenboek voor leren instrument = ORG EXPR

• dada, nihil

• fantomas = sympathieke slechterik

‘melopee’ = boot die richting monding naar de zee gaat, EXI = richting de dood

Teirlinck

EXPR toneel

gemeenschapskunt, totaal theater

‘ik dien’

‘vertraagde film’ = moder en baby, brug, in water, allegorien, spreken over + herinneringen en worden gered; moraal = geluk bestaat alleen uit illusies

Gerard Walschap

• meerdere stromingen

• KATH opgegroeid

• mislukking toen hij geen priester was geworden: motief verloren zoon en >< REL autoriteit

WOII: verzet tegen repressie van de Witten

‘Zwart en wit’, ‘vaarwel dan’, ‘salut en merci’

• debuut in HUM EXPR, tijdschrift de Gids

‘Waldo’ = motief van de wandelende jood (Vermeylen)

‘Adelaide' = SOC geestelijk leven >< lusten

‘Eric’ = zoon, ‘Carla’ = dochter

‘celibaat’, ‘sibylle’ = verlies geloof en respect kerk

‘mens van goede wil’ = CHR elementen naar de achtergrond

‘Houtekiet’ = vitalisme, friften

‘Denise en Consul’ = vitalisme, huiselijke liefde ‘oproep in CONG’ = proKOL

Voorpostgevechten (Walschap)

= synthese kritische stukken

• de vijanden

  • Walschap tegen vertegenwoordiger graag REA regionalisten

  • tegen vormobsessie, l’art pour l’art

• de voorbeelden

  • dynamische stijl, verwerpen overbodige, verhaal > vorm

• de inhoud

  • humanitair, expressionistisch, toegankelijkheid, vitalistisch, geloof in WET en TECH

• vorm van de roman

  • tonen, levensdrift, chrono, aantonen menselijke, stijl = COMM functie

situering H

• aflevering in de Gids

• schakelroman in leven Walschap: reflectie menselijke beschaving/alternatieve mythe ontstaan menselijke beschaving

het personage H

• geen PSYCH evolutie

• oermens en duivel

• eros en thanatos

• liefde: van dierlijk en polygaam naar platonisch en geestelijk door zwangerschap Lien

• dood: van biologisch naar ontstaan geestelijk door wil contact te houden met Iph (transcendentie)

• God: evolutie naar een CHR figuur

• nomadisch en sedentair: van een zwerver naar een beschaving/sedentair (toch nomade toen het hem te veel werd)

vrouwen in H

• algemeen: bijgeloof, transcendentie, vruchtbaarheid

• Iphigénie: verval en regeneratie

• Lien: geen stammoeder, institutionalisering

• Liza: kerk en trouwen, wil H voor zichzelf

==> gradatie ervaren en graad transcendente

bezitter in H

• buiten Deps

  • vader, zoon, rentmeester, rijken en clerus: vrezen Deps

  • FR = eigen taal van de macht

• in Deps

  • Baert = medestichter/Johannes de Doper figuur

de clerus in H

• buiten Deps

  • pastoor van ongenaden: vreest Deps

  • wij / zij discours

• in Deps

  • Apostles: gek onder de gekken, leest niet, dwingt REL niet op

naam Deps

= uit Hespe = zijbil

1) VoorGES: wildernis en dieren

2) begin gem: meer mensen, vrijheid in heidense plek

3) bloeifase: introductie handel, stenen brug, normaal dorp

4) tijd verteller: nu = banaal drop

vitalisme

• geen ethische vorm met SOC voorschriften

• ontdekking dat er iets meer is veroorzaakt onrust

• Iph = geestelijk VIT: mensen moet hart volgen,durven leven

taal, vertelling en stijl in H

• wij verteller, alwetende verteller: kent gedachten van Houtekiet, mat beweert dat hij hem nooit heeft gekend

• epische stijl

  • chrono

  • daden > gedachten

  • exclamatio

  • mondeling en dialectische stijl

  • mengeling van verschillende soorten rede in schrijfstijl

Ferdinand Bordewijk

• advocaat en leerkracht

• fantastische vertellingen

• in periode 20-30 = modernisme en kunstvernieuwing

• ‘blokken’

• ‘knorrende beesten’= mens x machine

• thematiek: vader en zoon

  • eigen vader leefde apart, stak stokken voor zijn studies van rechten

• kunstopvatting: N-Z en EXPR

• liberalisering na WOI

• vriendelijke scholen maar scholenprobleem

N-Z en EXPR

• objectiviteit

• weinig filosofie

• sobere en zakelijke stijl

• uitvergroten werkelijkheid

• satire en grotesk

Bint x POL

fascisme

• hel = SS, eliteklas

• Bint = hitler

• perectie zorgt voor destructie

kenmerken tucht

1) hierarchie en oorlog

• conflict = verticale structuur

• Bint en LIB tijdsgeest = horizontale structuur

2) individu en groep

• onderwerpen van het individu in de groep

3) denken en doen

• tucht is niet denken maar handelen

4) man en vrouw

• de vrouw krijgt positieve beschrijving maar is negatief door haar aantrekkingskracht

5) tucht en eigen tijd

• FUT: verwerping van musea

6) tucht en taal

• taal is niet esthetisch maar functioneel voor bevelen

REL beeldtaal in Bint

• Hel

  • beschrijving onderwereld (schilderij Bosch)

  • opvoeding = tucht, 1 groep = 1 wil

  • mensen worden venten na vakantie

• fietstocht met 12 (=apostelen)

stijl N-Z

• ellipsen

• korte zinnen

• neologismen

• grotesk en uitvergroten van kenmerken

• grens dier - mens - object is vaag

• de mens krijgt 1 trek

• oog = motief en machtsmiddel

• vorm en inhoud = 1

• gewapend beton