Aardrijkskunde Begrippen: Welvaart, Globalisering, Landbouw en Wateroverlast

Een complete verzameling van alle geografische begrippen uit de vier bronteksten over welvaart en welzijn, bevolkingsgroei, cultuur, globalisering, EU-landbouwbeleid en waterbeheer in Nederland.

analfabetisme

het niet kunnen lezen en schrijven

beroepsbevolking

deel van de bevolking dat tegen betaling een beroep uitoefent plus de werklozen: de beroepsbevolking wordt ingedeeld in de primaire, secundaire en tertiaire sector

bruto binnenlands product per hoofd (bbp/hoofd)

de waarde van alle goederen en diensten die door binnen- én buitenlandse ondernemingen en personen in een land in één jaar worden geproduceerd gedeeld door het aantal inwoners

bruto nationaal product per hoofd (bnp/hoofd)

de waarde van alle goederen en diensten die door alle staatsburgers van een land (dus ook door hen die woonachtig zijn in het buitenland) in één jaar worden geproduceerd gedeeld door het aantal inwoners

bruto regionaal product per hoofd (brp/hoofd)

het gemiddeld inkomen per hoofd binnen een regio

centrum - periferie - semiperiferie

een indeling van de wereld naar ontwikkelingsgraad

centrum-periferiemodel

een model dat de ongelijke relatie laat zien tussen het centrum en de periferie; dit is zowel binnen een land als tussen landen zichtbaar

de-industrialisatie

proces waarbij de industriële activiteiten in een gebied voor een belangrijk deel verdwijnen

dekolonisatie

proces waarbij de koloniën zelfstandig worden

exploitatiekolonie

een kolonie die gebruikt wordt als wingewest; de kolonie wordt door het moederland aan de ene kant gebruikt om grondstoffen te leveren en dient aan de andere kant als afzetmarkt voor industriële eindproducten; de kolonisten zijn hier vaak tijdelijk

industrialisatie

proces waarbij de industriële sector een steeds belangrijkere plaats in de samenleving inneemt

internationale arbeidsverdeling

de verdeling van de beroepsbevolking in de verschillende delen van de wereld

kolonialisme

het bezitten en uitbuiten van (overzeese) gebieden door de overheerser

koopkracht

de hoeveelheid goederen of diensten die je in een land voor één dollar kunt kopen

levensverwachting

het verwachte, gemiddeld aantal levensjaren vanaf de geboorte

regionale ongelijkheid

verschillen in welvaart en welzijn tussen gebieden

sociale ongelijkheid

verschillen in welvaart en ontwikkelingskansen tussen de verschillende groepen (klassen) van de bevolking

vestigingskolonie

een gebied waar kolonisten zich blijvend vestigen; zij richten de samenleving in naar het voorbeeld van hun moederland; de meeste vestigingskoloniën behoren nu tot de rijkere landen in de wereld

VN-ontwikkelingsindex

een methode om de mate van welzijn in een land te meten door te kijken naar de koopkracht, alfabetiseringsgraad en levensverwachting

welzijn

de levensomstandigheden in een land of gebied gemeten naar koopkracht, mate van alfabetisme en levensverwachting; de mate van welzijn van landen wordt aangegeven door de welzijnsindex of Human Development Index

wereldsysteem

de indeling van de wereld in centrum, semiperiferie en periferie

arbeidsmigratie

verhuizen naar een ander gebied of plaats om daar te gaan werken

bevolkingsdichtheid

gemiddeld aantal inwoners per km²

bevolkingsgroei

toename van de bevolking in een bepaalde periode

bevolkingsspreiding

de manier waarop de bevolking over een gebied is verdeeld

demografische druk

het niet-actieve deel van de bevolking (0-19 jaar en >65 jaar) uitgedrukt als percentage van de actieve bevolking (20-65 jaar)

demografisch transitiemodel

een model dat de gefaseerde overgang laat zien van een hoog geboorte- en sterftecijfer naar een laag geboorte- en sterftecijfer

leeftijdsopbouw

de verdeling van de bevolking over de verschillende leeftijdsklassen of cohorten, weergegeven in een bevolkingsgrafiek

natuurlijke bevolkingsgroei

de groei of afname van een bevolking door geboorte en sterfte

pullfactor

reden om je in een gebied te vestigen

pushfactor

reden om uit een gebied te vertrekken

sociale bevolkingsgroei

de groei of afname van een bevolking door migratie

verstedelijking

groei van de stedelijke bevolking ten opzichte van de plattelandsbevolking

verstedelijkingsgraad

het aandeel van de bevolking dat in steden woont

verstedelijkingstempo

de snelheid waarmee de verstedelijkingsgraad in een land per jaar stijgt

culturele diffusie

de verspreiding van een cultuurelement vaak vanuit een kerngebied

cultuurelement

een kenmerk waaraan je een cultuur kunt herkennen, bijvoorbeeld taal, godsdienst en gewoonten

cultuurgebied

gebied waarin culturen voorkomen die sterk op elkaar lijken

concurrentie

de strijd tussen bedrijven onderling om een sterke positie op een markt te krijgen

exportsubsidie

een toeslag om producten op de wereldmarkt goedkoper te kunnen exporteren

Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB)

beleid omm voldoende en goed voedsel tegen redelijke prijzen voor boer en consument te produceren

inkomenssubsidie

een toeslag per hectare voor boeren die duurzaam en verantwoord werken

productiekosten

de kosten voor grond, arbeid en kapitaal

productiesubsidie

een toeslag op de marktprijs voor bepaalde producten als vlees, tarwe, wijn en melk met als doel de productie ervan te vergroten

protectie

importheffingen

schaalvergroting

proces waarbij er steeds minder, maar wel grotere bedrijven zijn

vrijhandel

handel waarbij zo min mogelijk handelsbelemmeringen, zoals invoerrechten en importquota, bestaan

zelfvoorzieningsgraad

de verhouding tussen productie en consumptie (een zelfvoorzieningsgraad van 200 procent betekent dat er twee keer zoveel geproduceerd wordt dan geconsumeerd)

bedrijfsbeëindiging

boeren stoppen met hun bedrijf

biologische landbouw

landbouw die zonder chemische bestrijdingsmiddelen en kunstmest werkt, diervriendelijker en arbeidsintensiever is

diversificatie

manier waarbij de boer naast de landbouw ook geld aan toerisme, recreatie en zorg, of natuur verdient (de boer heeft nevenactiviteiten)

intensivering

manier waarbij de boer probeert een groter opbrengst per hectare, per dier en per arbeider te behalen – vaak met schaalvergroting als gevolg

landschappelijke kwaliteit

de aantrekkelijkheid van het landschap

specialisatie

werkwijze waarbij de boer zich richt op enkele producten, veelal kennisintensieve teelten zoals in de tuinbouw, of op biologische productie

verduurzaming

proces van meer milieu- en diervriendelijke productie, waarbij aan bepaalde kwaliteitseisen voldaan wordt

agri-business

grootwinkelbedrijven of supermarkten die wereldwijd zo goedkoop mogelijk inkopen en de gehele agrarische productieketen, inclusief transport, handel en verkoop beheersen

grondgebonden landbouw

landbouw waarbij koeien in de wei grazen en het veevoer op het bedrijf zelf geproduceerd wordt

productiviteit

de opbrengst per dier of hectare

structuur

gemiddelde grootte van een boerenbedrijf

containerisatie

ontwikkeling waarbij goederen op grote schaal in containers met een standaard afmeting worden vervoerd

dimensie

invalshoek vanwaaruit je naar een (geografische) situatie of ontwikkeling kijkt, bijvoorbeeld economisch, geografisch, politiek, demografisch of sociaal-cultureel

globalisering

proces waarbij de verwevenheid tussen gebieden en samenlevingen op aarde toeneemt; economische globalisering of internationalisering en sociaal-culturele globalisering zijn hier twee belangrijke aspecten van

informatie- en communicatietechnologie (ICT)

alle technieken die het mogelijk maken informatie van het ene punt naar het andere punt te verspreiden

multinationale onderneming (mno)

groot bedrijf met vestigingen in meerdere landen

tijd-ruimtecompressie

proces waarbij de relatieve afstand tussen plaatsen door de moderne transport- en informatietechnologie afneemt

transporttechnologie

technische voorzieningen die samenhangen met vervoeren van goederen en mensen

handelsbelemmeringen

door de overheid opgelegde maatregelen die handel tussen landen moeilijker maakt

offshoring

het verplaatsen van werkzaamheden van een bedrijf naar een ander land

productieketen

de route die een product aflegt van idee of grondstof tot dienst of eindproduct

vrijemarkteconomie

economisch systeem waarbij bedrijven bepalen wat waar geproduceerd wordt; de prijs komt tot stand door vraag en aanbod en de rol van de overheid is gering

Wereldhandelsorganisatie (WTO)

overlegorgaan waarin ruim 160 landen handelsverdragen sluiten, met als doel liberalisering van de wereldhandel (WTO = World Trade Organisation)

lingua franca

de voertaal in een gebied waar meerdere talen gesproken worden; op wereldschaal is dat het Engels

migratienetwerk

netwerk van familie en kennissen waar migranten gebruik van maken in het kader van ketting- of volgmigratie

selectieve migratie

migratie van een groep mensen die zich kenmerkt op basis van bijvoorbeeld geslacht, leeftijd, opleidingsniveau

transnationaal netwerk

netwerk tussen twee landen op economisch, politiek en sociaal-cultureel gebied

amerikanisering

de wereldwijde verbreiding van de Amerikaanse (westerse) cultuur

culturele identiteit

kenmerken die typerend zijn voor een persoon, groep of gebied (streektaal, cultuur, landschap)

geografische ligging

positie van een gebied of land ten opzichte van andere gebieden of landen

wereldstad

een grote stad die voor (een deel van) de wereld belangrijk is als economisch, politiek en cultureel centrum

afwenteling in ruimte en tijd

wanneer de negatieve gevolgen van vooruitgang in het ene gebied wordt af- en doorgeschoven naar andere gebieden en naar toekomstige generaties

global shift

een (mogelijke) verschuiving van het economische en politieke zwaartepunt in de wereld, bijvoorbeeld van de landen rond de Atlantische Oceaan naar gebieden rond de Grote Oceaan

mondiaal netwerk

wereldwijde verbinding tussen gebieden en landen op economisch, politiek en sociaal-cultureel terrein

nieuwe internationale arbeidsverdeling

de manier waarop tegenwoordig de agrarische, industriële en dienstverlenende activiteiten in het wereldsysteem verdeeld zijn

reshoring

het terughalen van bedrijfsactiviteiten uit het buitenland

ruilvoet

de verhouding tussen de prijzen van de export en de import; als de exportgoederen hoogwaardiger worden, stijgt de prijs en verbetert de ruilvoet

benedenloop

het laatste deel van de rivier, tot de monding

bovenloop

het bovenste gedeelte van de rivier, vanaf de bron

debiet

de hoeveelheid rivierwater die een bepaald punt passeert, uitgedrukt in kubieke meter per seconde

klimaatverandering

de verandering van het klimaat over een langere tijd

lengteprofiel

de doorsnede van een rivier vanaf de bron tot de monding, bestaande uit boven-, midden- en benedenloop

middenloop

het middelste gedeelte van de rivier dat zich tussen de bovenloop en benedenloop bevindt

onregelmatiger neerslagregiem

de schommelingen in de hoeveelheid regen die er in een jaar valt, worden groter

piekafvoer

hoge afvoer van de rivier op een bepaald moment

regiem

de schommelingen in de hoeveelheid water die een rivier per jaar afvoert

stroomgebied

gebied waarbinnen al het regen- en smeltwater via een hoofdrivier naar zee stroomt

stroomstelsel

een rivier met al zijn zijrivieren

temperatuurstijging

wereldwijde stijging van de gemiddelde temperatuur

verhang

het verval per kilometer, uitgerekend door het hoogteverschil tussen twee plaatsen van de rivier te delen door de afstand in kilometers tussen die twee plaatsen

verval

het hoogteverschil tussen twee punten langs de rivier

waterafvoer

de hoeveelheid water die langs een bepaald punt stroomt, uitgedrukt in kubieke meters per seconde