Tıbbi Genetiğe Giriş: DNA ve RNA Moleküllerine Genel Bakış

Genetik

Genomun yapısını, işlevini, türler arasındaki benzerlik ve farklılıkları, canlıların çevreyle etkileşimlerini ve kalıtımlarını inceleyen dinamik bilim dalı.

Birim Faktör (Gen / Mendel, $1865$)

Gregor Johann Mendel tarafından bezelyeler üzerinde yapılan çalışmalarda ortaya konan, canlı özelliklerinin nesilden nesile aktarılmasını sağlayan temel kalıtım birimi.

Nüklein (Miescher, $1869$)

Friedrich Miescher'in Tübingen Üniversitesi'nde lökosit çekirdeklerinden izole ettiği, fosfor bakımından zengin ve proteinlerden farklı olan; günümüzde nükleik asit (DNA ve RNA) olarak adlandırılan ilk tanımlanmış molekül.

Gen-Kromozom Teorisi (Sutton ve Boveri, $1902$)

Walter Sutton'ın çekirgelerde mayoz bölünmedeki kromozom hareketlerinin Mendel yasalarıyla örtüştüğünü ve Theodor Boveri'nin deniz kestanelerinde sağlıklı embriyonik gelişim için tüm kromozomların eksiksiz bulunması gerektiğini göstermesiyle kurulan, genlerin kromozomlar üzerinde yer aldığını belirten teori.

Cinsiyete Bağlı Kalıtım ve Gen-Kromozom Teorisi (Morgan, $1910-1915$)

Thomas Hunt Morgan'ın Drosophila (sirke sineği) deneyleriyle genlerin kromozomlar üzerinde lineer sırada yer aldığını kanıtlayarak $1933$ Nobel Tıp Ödülü'nü kazandığı çalışma.

Transformasyon İlkesi (Griffith Deneyi, $1928$)

Streptococcus pneumoniae suşlarıyla yapılan ve ısıyla öldürülmüş kapsüllü (virülent) S tipi bakterilerin, canlı kapsülsüz (avirülent) R tipi bakterileri canlı ve öldürücü S tipine dönüştürdüğünü gösteren deney.

Transforme Eden İlke = DNA (Avery, MacLeod ve McCarty, $1944$)

S tipi bakterilerden izole edilen hücresel bileşenlerden protein ve RNA yıkıldığında transformasyonun devam ettiğini, ancak DNA yok edildiğinde transformasyonun gerçekleşmediğini göstererek kalıtsal materyalin DNA olduğunu moleküler düzeyde kanıtlayan çalışma.

Faj Deneyi (Hershey ve Chase, $1952$)

T2 bakteriyofajlarının DNA'sını $^{32}\text{P}$, protein kılıfını $^{35}\text{S}$ ile radyoaktif etiketleyerek bakteriye genetik talimatları aktaran molekülün DNA olduğunu kesinleştiren çalışma.

Chargaff Kuralları ($1950$)

Farklı türlerde DNA baz kompozisyonunun değiştiğini; ancak her türde adenin miktarının timine ($\text{A} = \text{T}$), guanin miktarının sitozine ($\text{G} = \text{C}$) eşit olduğunu ve pürin sayısının pirimidin sayısına eşit olduğunu ($\text{A}+\text{G} = \text{T}+\text{C}$) ortaya koyan kurallar bütünü.

Fotoğraf 51 (Franklin ve Wilkins, $1952$)

Rosalind Franklin tarafından X-ışını kırınımı yöntemiyle elde edilen ve DNA'nın helikal (sarmal) yapısı ile geometrisi hakkında kritik veriler sağlayan kırınım deseni.

DNA Çift Sarmal Modeli (Watson ve Crick, $1953$)

DNA'nın birbirine antiparalel uzanan iki sağ el sarmalından oluştuğunu, dışta hidrofilik şeker-fosfat omurgası, içte ise tamamlayıcı baz eşleşmesi bulunduğunu açıklayan ve $1962$ Nobel Tıp Ödülü'nü kazandıran yapısal model.

Semikonservatif Replikasyon (Meselson ve Stahl, $1958$)

Ağır ($^{15}\text{N}$) ve hafif ($^{14}\text{N}$) azot izotopları kullanılarak DNA replike olduğunda oluşan her yeni molekülün bir eski (kalıp) ve bir yeni sentezlenmiş iplikten meydana geldiğini kanıtlayan kopyalama modeli.

Restriksiyon Enzimleri

DNA'yı belirli nükleotid dizilerinden özgül olarak kesebilen ve rekombinant DNA teknolojisinde 'moleküler makas' olarak kullanılan enzimler.

DNA Ligaz

Kesilmiş veya ayrık DNA parçalarını fosfodiester bağı oluşturarak birleştiren rekombinant DNA aracı enzim.

Sanger Dizileme ($1977$)

DNA molekülündeki nükleotid bazlarının kesin sıralamasını belirlemeyi sağlayan ilk yaygın DNA dizileme yöntemi.

Polimeraz Zincir Reaksiyonu (PCR / Kary Mullis, $1983$)

Az miktardaki hedef DNA bölgesini laboratuvar ortamında enzimatik olarak milyonlarca kopya çoğaltabilen ve geliştiricisine $1993$ Nobel Kimya Ödülü kazandıran yöntem.

İnsan Genom Projesi (HGP, $1990-2003$)

İnsan genomundaki yaklaşık $3\text{ milyar}$ baz çiftinden oluşan referans dizinin büyük ölçüde ortaya çıkarılmasını sağlayan uluslararası bilimsel proje.

CRISPR-Cas ($2012+$)

Kılavuz RNA'nın (gRNA) hedef diziyi tanıması ve Cas proteininin o bölgede çift zincirli kesim yapması prensibine dayanan, fonksiyonel genomik ve gen tedavilerinde kullanılan hedefli genom düzenleme teknolojisi.

Nükleozid

Bir azotlu organik baz ile bir pentoz şekerinin (riboz veya deoksiriboz) glikozidik bağla birleşmesiyle oluşan birim yapı.

Nükleotid

Bir azotlu baz, bir pentoz şekeri ve bir veya daha fazla fosfat grubundan oluşan, nükleik asitlerin temel yapı birimi.

Pürin Bazları

DNA ve RNA'nın yapısında yer alan çift halkalı organik bazlar; Adenin ($\text{A}$) ve Guanin ($\text{G}$).

Pirimidin Bazları

Tek halkalı organik bazlar; DNA'da Timin ($$\text