inleiding protohistorie

definitie protohistorie

De overgangsperiode van de prehistorie naar de oudheid/geschiedenis, waarbij de betreffende beschavingen zelf nog niet over een schrift beschikken, maar wel beschreven worden door buurvolkeren die wel al over een schrift beschikken.

nieuwe elementen in de metaaltijden

introductie van metalen en technologie

gevorderde landbouw

uitgesproken sociale stratificatie / differentiatie

grotere mobiliteit

hoog tempo van veranderingen

regionale verschillen

bisschop Usscher

de wereld werd geschapen op vrijdag 28 oktober 4004vC

Boucher de Perthes

militair / archeoloog

ontdekte vuurstenen werktuigen in Saint-Acheul bij de Sommevallei

Lamarck

natuurwetenschapper uit de 18e eeuw, ontdekte dat soorten evolueren door het overerven van bepaalde kenmerken

Curvier

wetenschapper uit de 18e-19e eeuw, catastrofen theorie → evolutie door rampen, ook aardlagen waren een gevolg van rampen (goddelijke interventie)

Darwin

bioloog uit de 19e eeuw, uitvinder van de evolutietheorie

herkomst term prehistorie

sinds de 19e eeuw, ervoor was er de antédiluvien theorie, pre-flood

Thomsen

wetenschapper en conservator van het museum in Kopenhagen uit de 19e eeuw, legde de basis voor het drieperiodensysteem → steentijd, bronstijd & ijzertijd

hij zag dit als de ‘heidense periodes?’

Montelius

19e eeuwse archeoloog uit Stockholm, hij was de grondlegger van de typologie en werkte de indeling van de Scandinavische bronstijd uit in 6 delen

indeling van de geschiedenis

volgens tekst → voor / na het schrift

daarna volgens technologische evolutie : steentijd, bronstijd, ijzertijd

of volgens economische evolutie: verzamelaars, jagers-verzamelaars, voedselproducenten

Reinecke

duitse archeoloog in Beieren uit de 20e eeuw. Deelde de Zuid-Duitse bronstijd en vroege ijzertijd in 6 fasen in

Bronzezeit A →vroege brons

Bronzezeit B → midden brons

Bronzezeit D, Hallstatt A/B → late brons

Hallstatt C/D → vroege ijzer

LaTène A/D → late ijzer

deze werd verder uitgewerkt door Duitse archeoloog Müller-Karpe voor de periodes Hallstatt A tot D

Déchelette

19e eeuwse archeoloog, werkte de chronologie van de brons en ijzertijd uit voor frankrijk

Bronze ancien → vroege brons

“ moyen → midden brons

“ récent/final → late brons

Hallstatt ancien → vroege ijzer

“ moyen

“ récent

La Tène ancien → late ijzer

“ moyen

“ final

werd verder uitgewerkt door Hatt 20e eeuwse archeoloog

er ontstond wel verwarring omdat hier ook hallstatt en la tène worden gebruikt

site Hallstatt

dorp uit de vroege ijzertijd, in Oostenrijk

fameus grafveld en een gemeenschap van zoutmijnen

site La Tène

houten ponton bij het meer van La Tène, werd gebruitk voor offers / deposities

absolute chronologieën

C14

dendrochronologie

C14

sinds ‘50

wel bemoeilijkt door de calibratiecurve rond 2500-2400 BP → verstorende knik door grotere zonneactiviteit die invloed had op het klimaat → Hallstatt-plateau

rond 200 → doorbraak , kunnen het ook gebruiken voor verbrand bot → als het helemaal wit verbrand is (anders mogelijke contaminatie) → cruciaal voor dateren van crematiegraven zonder bijgiften

dendrochronologie

jaarringen in bomen bepaald door het klimaat → lange sequenties per regio

vooral gebruikt bij bronstijd paaldorpen in zw, D, fr & it ( en deense boomstamgraven)

hout moet wel goed geconserveerd zijn

best toepasbaar op eik

in belgie is er geen goede sequentie voor de brons en ijzertijd

kopertijd

regionaal vers dateringen

ca 2500-2000 (soms vroeger)

bronstijd

verdeeld in vroeg, midden en laat

regionaal vers dateringen

ca 2000 vc

centraal en oost EU → 1400-1200/1100

ijzertijd

is fases Hallstatt en La Tène

soms in vroeg, midden en laat

overal rond 800-750 vc → klimaatsveranderingen

begin romeinse tijd

varieert per gebied

bij on s 58-52 vc

NL → 12 vc

Scandinavië en NW-Duitsland niet → pre-romeinse & romeinse ijzertijd

chronologie van de protohistorie

steunt op artefacten → bronzen en aardewerk → typochronologieën

zelden lange sequenties/stratigrafieën → behalve oost EU

nadruk op grafcontexten

nadruk exacte chronologieën

klimaat & milieu

subatlanticum → kouder & natter → even sterkere zonneachtiviteit

eind ijzertijd begint het romeins optimum

fauna → rund, schaap & varken belangrijk, paard en kip zijn nieuw

afname van jacht en visvangst

groei in demografie met piek bij romeinen → impact op landschap, meer open

meer heide door combo eolische activiteit en landbouw

goud

gemakkelijk te bewerken → snelle opgang

koper

vroeg bewerkt, goed bewerkbaar

oxideert goed

ersten in variaties → onzuiverheden (tin / lood → brons , maar ook arseen → giftige dampen )

brons

gemakkelijk bewerkbaar

niet overal koperertsen : nadeel

kopertechnologie

uit mijnbouw

op dorpsniveau simpele dingen , maar ook specialisten

→ mijnen in Rudna Glava, Ai Bunar, Great Orme, Mount Gabriel

Rudna Glava ( Servië)

kopermijnen → 30 schachten

van de Vincacultuur

is het seizoensgebonden?

bronstechnologie

legering van koper en tin (10-15%)

ontdekt door onzuivere koperertsen

in Anatolië ca 2500 vc → 2e helft 3e mill

voordelen → smelt eerder, giet beter , beter warm te behameren

betere producten

brons gieten

• enkelvoudige gietvormen

• dubbelvoudige gietvormen

• verloren-was-techniek

  • plaatbrons → na metaaltijden

eind neolithicum → 3500-2000 vc

opduiken 1ste metalen

‘kopertijd’ / chalcolithicum

grotere en intensere uitwisselingsnetwerken

hoger tempo van veranderingen

regionale diversiteit

sterke sociale stratificatie

krijgersideaal

grotere mobiliteit / transport

Varna, Bulgarije, 4e mill vc

rijk grafveld → elitevorming → lokale controle van koperbronnen

→ socio-econ macht

grafveld → inhumatie + goud → kralen van hoofddeksel, scepter, diertjes,

cenofaten : lijken op mensleijke gelaat, maar geen menselijke resten erbij → symbolisch graf

Ötzi

toevalsvondst in ‘90

saharawind deed gletsjer smelten → dachten eerste lijk uit WOI, middeleeuwen ?

had bronzen bijl

grief lag verspreid door werking van de gletjser

data → ca 3370-3100 vc

man van ca 45 jaar

arsenicumsporen in het haar → bronsbewerking

Lyme ziekte → bosomgeving

Beau op nagels → stress

verweerde gewrichten, ontbrekende ribben

lactose intollerant

maaginhoud → berggeit & hert

DNA → eerst link Corsica & sardinie ( contaminatie) later link anatolische boeren → cell genomics 2023

was kaal

61 genezende tattoo’s

dood door snijwonden in hand, pijlpunt in schouder en hoofdletsel

kledij

Los Millares 3500-2250

kopertijdcultuur in Z-Spanje

bovendorp, dorp met 2 fasen & voordorp

op vruchtbaar gebied → complexe maatschappij met koper in dagelijkse leven

toegangspoort → defensief of uiting van status

reeks torens

ovens → dagelijks & koperbewerking

materiële cultuur → aardewerk, stenen werktuigen, schelpen, ivoor ( uit N-Afrika)

handelsnetwerken via N-Afrika → import

funerair → dolmen/grafheuvels → collectief

Klokbekercultuur 2500-2000 vc

1ste koper in NW Eu

onderdeel van bekercultuur

grafgebruik & aardewerk

ver verspreid → vers concentraties

funerair → selectie, inhumatie in hurkhouuding, specifieke bijgiften, grafheuvel, klokbekers met gefermenteerde drank (alcohol)

Amesbury Archer

rijkste bekende klokbekergraf

bij stonhenge

2300vc

35-45jaar

bijgiften → gouden sieraden (basketrings) 5 klokbekers, koperen mes, polsbeschermers, vuurstenen pijlpunten, tand vna wild zwijn

→ herkomst → isotopenanalyse → O & Sr op tand → uit centraal Eu