Teoria Speciale e Relativitetit (Pasojat e TSR)

Fjalor termash dhe konceptesh thelbësore mbi Teorinë Speciale të Relativitetit të Ajnshtajnit, postulatet themelore, eksperimentin Michelson-Morley, si dhe pasojat si dilatacioni i kohës dhe kontraksioni i gjatësisë.

Teoria speciale e relativitetit

Teori e botuar nga Albert Ajnshtajni në vitin 1905, e cila zëvendësoi konceptet klasike të Njutonit për hapësirën dhe kohën dhe i harmonizoi ato me elektrodinamikën e Maxwell-it; trajton rastin e veçantë ku efektet e nxitimit dhe gravitetit injorohen.

Hipoteza e eterit

Hipotezë e lashtë sipas së cilës valët elektromagnetike dhe drita përhapeshin në një mjedis material të padukshëm që mbushte të gjithë hapësirën, në raport me të cilin mendohej se matej shpejtësia e dritës.

Eksperimenti i Michelson - Morley

Eksperiment i kryer në vitin 1887 me qëllim zbulimin e eterit përmes matjes së ndryshimit të shpejtësisë së dritës gjatë lëvizjes së Tokës; dështimi i tij për të vërejtur zhvendosje të vijave të interferencës vërtetoi se eteri nuk ekziston.

Interferometri i Majkelsonit

Pajisje optike e përbërë nga një burim drite, një pasqyrë gjysmëlëshuese, dy pasqyra reflektuese dhe një detektor, e cila ndan rrezen e dritës në dy krahë pingulë dhe formon një figurë interference pas bashkimit të tyre.

Postulati i parë i TSR (Relativiteti i lëvizjes)

Parim i fizikës sipas të cilit të gjitha dukuritë fizike zhvillohen në mënyrë identike në të gjitha sistemet inerciale me kushte fillestare të njëjta, duke e bërë të pamundur dallimin me eksperimente mekanike midis qetësisë dhe lëvizjes drejtvizore të njëtrajtshme.

Postulati i dytë i TSR (Shpejtësia konstante e dritës)

Parim sipas të cilit shpejtësia e dritës në vakum është invariante (e pandryshueshme) në të gjitha drejtimet dhe në të gjitha sistemet inerciale të referimit, pavarësisht nga lëvizja e burimit apo e vëzhguesit.

Njëkohësia klasike (Supozimi i Galileit)

Supozimi i transformimeve klasike të Galileit që pohon se kohëzgjatja e së njëjtës ngjarje e matur në dy sisteme inerciale të ndryshme është gjithmonë e barabartë ($\Delta t = \Delta t'$), parim ky që bie poshtë në TSR.

Ora e dritës

Model teorik i një ore ku një impuls drite reflektohet vajtje-ardhje ndërmjet dy pasqyrave paralele në distancë $d$, duke regjistruar kohën vetiake përmes shprehjes $t_0 = \frac{2d}{c}$.

Koha vetiake ($t_0$)

Intervali kohor i matur nga një vëzhgues dhe një orë që qëndrojnë në prehje në raport me vetë sistemin ku ndodh ngjarja fizike.

Dilatacioni i kohës

Pasojë e TSR sipas së cilës koha rrjedh më ngadalë në një sistem që lëviz me shpejtësi relativiste krahasuar me një sistem në prehje, e shprehur me formulën $t = \frac{t_0}{\sqrt{1 - \frac{v^2}{c^2}}}$.

Mi-mezonet ($\mu$-mezonet)

Grimca elementare me jetëgjatësi shumë të shkurtër në prehje ($\Delta t' = 2{,}2\,\mu\text{s}$), të cilat arrijnë të prekin sipërfaqen e Tokës nga lartësia $100\,\text{km}$ vetëm sepse koha e jetës së tyre zgjatet falë dilatacionit të kohës gjatë lëvizjes me shpejtësi relativiste.

Paradoksi i binjakëve

Eksperiment mendor relativist ku binjaku që udhëton në kozmos me shpejtësi të madhe plaket më ngadalë sesa binjaku që qëndron në Tokë, për shkak se të gjitha proceset fizike dhe biologjike ngadalësohen në sistemin në lëvizje.

Kontraksioni i gjatësisë

Efekt relativist sipas të cilit përmasa e një trupi shkurtohet përgjatë drejtimit të lëvizjes kur vëzhgohet nga një sistem në qetësi relative, i përcaktuar me formulën $l = l_0 \sqrt{1 - \frac{v^2}{c^2}}$.

Gjatësia vetiake ($l_0$)

Gjatësia e matur e një trupi në sistemin inercial të referimit në të cilin trupi ndodhet plotësisht në qetësi.