Aardrijkskunde: Landschappen, Verwering, Erosie en Gebergtevorming

Een complete set begrippenkaarten over landschapsvorming, gebergtevorming, verwering, erosie, sedimentatie en de geologie van Nederland op basis van het BuitenNLand lesmateriaal.

Pangea

Het supercontinent dat ongeveer 250 miljoen jaar geleden alle continenten verenigde en later is opengebroken in grotere en kleinere aardplaten.

Platentektoniek

Het bewegen van de grotere en kleinere aardplaten waaruit de aardkorst bestaat.

Jong gebergte

Een gebergte met hoge, scherpe toppen en diepe dalen dat ruim 50 miljoen jaar geleden is ontstaan, zoals de Himalaya.

Oud gebergte

Een gebergte met afgesleten, afgeronde toppen en een gering hoogteverschil dat meer dan 400 miljoen jaar geleden is ontstaan, zoals de Schotse Hooglanden.

Hooggebergte

Een berglandschap hoger dan $1500\,m$ boven zeeniveau, gekenmerkt door steile hellingen, scherpe toppen en diepe dalen.

Middelgebergte

Een gebergtegebied tussen $500\,m$ en $1500\,m$ boven zeeniveau met afgesleten en afgeronde toppen.

Heuvelland

Een landschap met bergen of heuvels tussen $200\,m$ en $500\,m$ boven zeeniveau.

Laagland

Een vlak landschap dat lager ligt dan $200\,m$ boven zeeniveau.

Sedimentgesteente

Gesteente dat ontstaat doordat lagen afgezet sediment (zoals zand, klei of schelpen) onder hoge druk worden samengeperst, zoals zandsteen, schalie of kalksteen.

Stollingsgesteente

Gesteente dat ontstaat wanneer vloeibaar magma onder het aardoppervlak of bij een vulkaan afkoelt en stolt, zoals graniet.

Graniet

Een bikkelhard, onregelmatig gevlekt stollingsgesteente zonder fossielen dat ontstaat uit vloeibaar magma dat diep onder de grond stolt.

Reliëf

De hoogteverschillen in een landschap.

Verwering

Het uit elkaar vallen of veranderen van gesteente op de plaats waar het ligt onder invloed van het weer en planten.

Mechanische verwering

Vorm van verwering waarbij gesteente afbreekt en in kleinere stukken uiteenvalt, zonder dat de chemische samenstelling verandert.

Vorstverwering

Een vorm van mechanische verwering waarbij water in scheuren van een rots bevriest, uitzet en de rots open duwt.

Plantendruk

Een vorm van mechanische verwering waarbij plantenwortels in scheuren groeien en een rots langzaam uit elkaar drukken.

Chemische verwering

Vorm van verwering waarbij gesteente verandert van samenstelling of oplost door reacties met water en zuurstof, wat sneller verloopt in een warm en vochtig klimaat.

Kalksteen

Een sedimentgesteente dat ontstaat door het samenpersen van de kalkhoudende resten van zeediertjes op de bodem van een ondiepe zee.

Massabeweging

Het onder invloed van de zwaartekracht langs een helling naar beneden vallen, rollen, glijden of stromen van los gesteente of grond.

Erosie

De uitschurende werking van stromend water, wind of ijs én het tegelijkertijd afvoeren van het verweerde materiaal.

Gletsjer

Een grote ijsmassa in een gebergte die ontstaat uit opgewerkte sneeuwlagen en door zijn eigen gewicht langzaam naar beneden stroomt.

V-dal

Een smal dal met steile hellingen in een V-vorm, gevormd door de uitschurende werking en snelle stroming van een rivier in de bovenloop.

U-dal

Een breed dal met een vlakke dalbodem en steile dalwanden in een U-vorm, uitgesleten door een gletsjer.

Sedimentatie

Het neerleggen of afzetten van meegenomen materiaal (zoals grind, zand en klei) wanneer de stroomsnelheid van water, wind of ijs afneemt.

Delta

Een nieuw stuk land bij een riviermonding, ontstaans uit dikke, opgehoopte lagen afgezet sediment.

Korrelgrootte

De indeling van sedimentdeeltjes van grof naar fijn: keien ($>64\,mm$), grind ($2-64\,mm$), zand ($0,063-2\,mm$), silt ($0,002-0,063\,mm$) en klei ($<0,002\,mm$).

Hoog-Nederland

Het oostelijke en zuidelijke deel van Nederland dat hoger ligt dan $1\,m$ boven N.A.P. en vooral is gevormd door rivierafzettingen en ijstijden.

Laag-Nederland

Het westelijke en noordelijke deel van Nederland dat lager ligt dan $1\,m$ boven N.A.P. en vooral is ontstaan door de invloed van de zee en moerassen.

Stuwwal

Een heuvel die is ontstaan doordat oprukkend landijs zand- en grondlagen voor zich uit en opzij heeft geduwd.

Zwerfstenen

Grote rotsblokken die tijdens de een na laatste ijstijd door het scandinavische landijs naar Nederland zijn meegevoerd.

Keileem

Een mengsel van leem, zand, grind en stenen dat door de ijskap is achtergelaten als een slecht doorlaatbare ondergrondlaag.

Dekzand

Fijn zand dat gedurende de laatste ijstijd door de wind over grote delen van Noord- en Midden-Nederland is afgezet.

Löss

Zeer fijne stofdeeltjes die tijdens de laatste ijstijd vanuit de droogliggende Noordzee door de wind zijn afgezet op de heuvels in Zuid-Limburg.

Veen

Een grondsoort die bestaat uit dode, niet-verteerde plantenresten die zijn opgehoopt in een natte, moerassige omgeving.

Terp

Een kunstmatige woonheuvel die door bewoners werd opgeworpen om droog te wonen bij overstromingen vanuit zee.

Polder

Een met dijken omringd gebied waarbinnen de waterstand kunstmatig geregeld wordt met behulp van molens of gemalen.

Droogmakerij

Een polder die is ontstaan door het droogmalen van een meer of een zeearm.

Kwelders

Buitendijkse begroeide landstroken langs de kust die alleen bij extra hoge vloed overstromen en door sedimentatie steeds verder worden opgehoogd.