1/44
Looks like no tags are added yet.
Ramy czasowe dwudziestolecia międzywojennego
Okres od odzyskania niepodległości przez Polskę w 1918 roku do wybuchu II wojny światowej w 1939 roku.
Wielki kryzys (1929)
Globalne załamanie gospodarcze zapoczątkowane krachem na giełdzie nowojorskiej, uznawane za kluczowe wydarzenie ekonomiczne epoki.
Edmund Husserl
Filozof i twórca fenomenologii, postulujący poznawanie rzeczy bezpośrednio takimi, jakimi się jawią, z odrzuceniem uprzednich założeń i schematów.
William James
Przedstawiciel pragmatyzmu uznający, że wartość i prawdziwość idei zależą wyłącznie od jej praktycznych skutków oraz użyteczności w działaniu.
Iwan Pawłow
Fizjolog i prekursor behawioryzmu; na bazie eksperymentu z psem badał odruchy warunkowe, definiując zachowanie jednostki jako zespół instynktów i wyuczonych reakcji.
Zygmunt Freud
Twórca psychoanalizy kładący nacisk na rolę podświadomości i popędów w zachowaniu człowieka; autor metafory psychiki jako góry lodowej.
Carl Gustav Jung
Psychiatra i uczeń Freuda; twórca koncepcji podświadomości zbiorowej oraz archetypów odziedziczonych po przodkach.
Ernst Kretschmer
Psychiatra, który powiązał cechy osobowości i podatność na zaburzenia psychiczne z budową anatomiczną ciała (typy: astenik, pyknik, atletyk).
Henri Bergson
Twórca intuicjonizmu, głoszący wyższość intuicji i bezpośredniego przeżycia nad poznaniem racjonalnym oraz statycznym intelektem.
Dadaizm
Awangardowy nurt ukształtowany m.in. przez Tristana Tzarę, oparty na kulcie absurdu, bezsensu, przypadku i totalnym buncie przeciw tradycyjnym kanonom sztuki.
Futuryzm
Ruch awangardowy (m.in. Filippo Marinetti) gloryfikujący technikę, szybkość, maszynę, industrializm, agresję oraz odrzucający muzea i tradycję.
Ekspresjonizm
Nurt w literaturze i sztuce dążący do gwałtownego wyrazu skrajnych stanów emocjonalnych za pomocą deformacji rzeczywistości, krzyku i nastroju grozy.
Kubizm
Kierunek w plastyce (m.in. Pablo Picasso i jego Panny z Awinionu) geometryzujący formy i ukazujący przedmioty symultanicznie z wielu perspektyw.
Surrealizm
Kierunek artystyczny (m.in. André Breton, Salvador Dalí) inspirujący się podświadomością, logiką marzenia sennego i nieskrępowaną grą skojarzeń.
Erich Maria Remarque
Autor antywojennej powieści Na Zachodzie bez zmian, ukazującej dramat tzw. straconego pokolenia, które zostało zniszczone psychicznie i fizycznie przez I wojnę światową.
Franz Kafka
Autor Procesu, przedstawiający zagubionego człowieka (Józefa K.) zmagającego się z absurdalnym, opresyjnym i bezdusznym aparatem biurokracji.
Julian Tuwim
Współzałożyciel Skamandra wprowadzający do liryki język potoczny, dynamizm, witalizm, tematykę codziennego życia miejskiego i kult zwykłego człowieka.
Skamander
Warszawska grupa poetycka (Tuwim, Słonimski, Wierzyński, Lechoń, Iwaszkiewicz) postulująca obecność poety w tłumie, więź ze współczesnością i rezygnację z misji narodowej.
Maria Pawlikowska-Jasnorzewska
Polska poetka nazywana „polską Safoną”, mistrzyni kunsztownej miniatury poetyckiej i liryki miłosnej łączącej zwięzłość z głęboką refleksją.
Tadeusz Peiper
Główny teoretyk Awangardy Krakowskiej, twórca koncepcji poezji zdyscyplinowanej oraz słynnego hasła programowego „miasto, masa, maszyna”.
Julian Przyboś
Czołowy poeta Awangardy Krakowskiej, realizujący model poety-konstruktora oraz stosujący gęstą, spiętrzoną metaforę i rygor formalny.
Józef Czechowicz
Wiodący twórca Drugiej Awangardy (autor wiersza żal), którego lirykę cechował katastrofizm, oniryzm oraz przeczucie nadchodzącej zagłady kultury.
Czesław Miłosz (w dwudziestoleciu)
Współtwórca wileńskiej grupy poetyckiej Żagary, reprezentant nurtu katastroficznego epoki, późniejszy laureat literackiej Nagrody Nobla.
Bruno Jasieński
Pisarz i współtwórca polskiego futuryzmu, autor manifestów poetyckich, jednodniówek oraz prowokacyjnego tomu But w butonierce.
Stefan Żeromski (Przedwiośnie)
Twórca powieści polityczno-społecznej analizującej pierwsze lata niepodległości i zestawiającej trzy odmienne wizje odbudowy kraju.
Witold Gombrowicz (Ferdydurke)
Pisarz demaskujący w swojej debiutanckiej powieści wszechobecność Formy, sztuczność relacji międzyludzkich oraz nieuchronność „upupienia” i przyprawiania „gęby”.
Bruno Schulz
Autor Sklepów cynamonowych, posługujący się bogatą prozą poetycką, oniryzmem oraz kreujący prywatną mitologię prowincjonalnego miasteczka.
Zofia Nałkowska (Granica)
Autorka powieści psychologiczno-społecznej badającej mechanizmy przekraczania barier moralnych, społecznych i poznawczych na przykładzie losów Zenona Ziembiewicza.
Maria Dąbrowska
Autorka wielotomowej sagi Noce i dnie, stanowiącej realistyczną epopeję ukazującą losy zubożałej rodziny ziemiańskiej na przełomie epok.
Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy)
Twórca teorii Czystej Formy w sztuce i teatrze oraz dramatu Szewcy, w którym zawarł katastroficzną przestrogę przed totalitaryzmami i upadkiem cywilizacji.
Karol Szymanowski
Najwybitniejszy polski kompozytor dwudziestolecia międzywojennego, autor m.in. baletu Harnasie oraz opery Król Roger.
Powieść psychologiczna
Gatunek powieściowy skupiający się na wewnętrznym świecie bohatera, motywacjach jego postępowań oraz wnikliwej analizie stanów emocjonalnych (np. Granica).
Everyman
Bohater uniwersalny reprezentujący każdego przeciętnego człowieka, pozbawiony cech jednostkowych czy heroicznych.
Ekonomia języka
Postulat Awangardy Krakowskiej zakładający przekazywanie maksimum sensu za pomocą minimalnej liczby słów.
Ekwiwalenty uczuć
Zabieg poetycki postulowany przez Tadeusza Peipera, polegający na zastępowaniu bezpośrednich nazw emocji autonomicznymi metaforami i obrazami (np. cytryna jako „żółte oko uśmiechu”).
Katastrofizm
Nurt filozoficzny i literacki wyrażający pesymistyczne przeczucie nieuchronnego upadku kultury, ładu moralnego i zagłady cywilizacji.
Proza poetycka
Tekst pisany prozą charakteryzujący się cechami wiersza: bogatą metaforyką, zrytmizowaniem, nasyceniem środkami stylistycznymi i subiektywizmem (np. u Schulza).
Mityzacja
Przekształcanie motywów codziennych, biograficznych lub historycznych w uniwersalny wymiar mitu, archetypu i baśni.
Oniryzm
Zasada konstrukcji świata przedstawionego na wzór marzenia sennego, cechująca się brakiem logiki przyczynowo-skutkowej, płynnością czasu i fantastyką.
Inwersja czasowa
Zabieg kompozycyjny naruszający chronologię wydarzeń, np. poprzez ujawnienie finału historii już w początkowych partiach utworu (zastosowany w Granicy).
Forma (w ujęciu Gombrowicza)
Narzucane człowiekowi przez społeczeństwo schematy, maski i konwencje zachowań, które deformują autentyczność jednostki i determinują jej relacje z innymi.
Pupa, łydka, gęba
Kluczowe symbole w Ferdydurke oznaczające odpowiednio: narzucanie infantylizmu, kult biologicznej młodości/nowoczesności oraz sztuczną rolę społeczną (maskę).
Szklane domy
Utopijny mit o nowoczesnej, czystej, zelektryfikowanej i sprawiedliwej Polsce, przekazany Cezaremu Baryce przez jego ojca Seweryna w Przedwiośniu.
Trzy drogi rozwoju Polski (Przedwiośnie)
Zestawienie wizji: utopijno-cywilizacyjnej (Szklane Domy Seweryna), ewolucyjnych reform państwowych (Szymon Gajowiec) oraz gwałtownego przewrotu komunistycznego (Antoni Lulek).
Cztery granice w powieści Nałkowskiej
Wielowymiarowy układ barier w Granicy: moralna (kompromisy Zenona), odporności psychicznej i cierpienia (Justyna), społeczna (kamienica Kolichowskiej) oraz filozoficzna (granice samopoznania).