Fiszki Geologiczne – Rozpoznawanie Skał na Kolokwium

Zestaw fiszek pojęciowych obejmujący systematykę 22 skał na kolokwium z geologii, ich struktury, tekstury, skład mineralny, lokalizacje występowania w Polsce oraz zastosowanie.

Zasada opisu skał jawnokrystalicznych

Wymóg obowiązkowego podania i dopowiedzenia stopnia ziarnistości skały: grubo-, średnio- lub drobnoziarnista.

Zasada podawania lokalizacji próbek

Reguła odpowiedzi, zgodnie z którą w przypadku występowania skały w Małopolsce należy podać konkretną nazwę miejscowości, natomiast w pozostałych przypadkach domyślną lokalizacją jest Dolny Śląsk.

Diageneza

Proces przekształcania luźnych osadów w formę zbitą (np. przejście piasku w piaskowiec).

Kryterium rozróżniania iłu i margla

Identyfikacja za pomocą próby kwasowej: obie skały wyglądają identycznie, ale margiel burzy z $\text{HCl}$, ponieważ zawiera kalcyt.

Kryterium odróżniania marmuru od wapienia

Różnica w budowie krystalicznej: marmur charakteryzuje się strukturą krystaloblastyczną (średnioblastyczną), natomiast wapienie posiadają strukturę skrytokrystaliczną lub organogeniczną.

Granit

Magmowa skała głębinowa o strukturze jawnokrystalicznej (grubo-, średnio- lub drobnoziarnistej) i teksturze nieuporządkowanej, zbitej. Skład mineralny: biotyt, muskowit, kwarc, ortoklaz (widoczny różowy ortoklaz, jasny kwarc i czarne kropki biotytu). Występuje na Dolnym Śląsku (Strzegom, Strzelin) oraz w Tatrach; stosowany na płytki, blaty i nagrobki.

Sjenit (Syenit)

Magmowa skała głębinowa o strukturze jawnokrystalicznej i teksturze nieuporządkowanej, zbitej. Złożona głównie z ortoklazu i biotytu — cechuje się podobieństwem do granitu, lecz zupełnym brakiem kwarcu. Występuje na Dolnym Śląsku (Przedborowa, Kośmin); stosowana w kamieniarstwie i do produkcji schodów.

Dioryt

Magmowa skała głębinowa o strukturze jawnokrystalicznej, drobnoziarnistej i teksturze nieuporządkowanej, zbitej. Składa się z amfiboli, piroksenów i biotytu, tworząc drobną czarno-białą mozaikę określaną jako „pieprz z solą”. Występowanie: Dolny Śląsk; zastosowanie: kamieniarstwo, budownictwo.

Gabro

Magmowa skała głębinowa o strukturze jawnokrystalicznej (grubo- albo średnioziarnistej) i teksturze zbitej, nieuporządkowanej. Ciemna skała złożona z plagioklazu, piroksenu oraz oliwinu nadającego jej lekko zielonkawy odcień. Występuje na Dolnym Śląsku (Nowa Ruda, Słupiec); stosowana na rzeźby, kostkę brukową i w kamieniarstwie.

Porfir

Magmowa skała wylewna / żyłowa o strukturze porfirowej i teksturze zbitej, nieuporządkowanej. Posiada czerwonawe lub brunatne ciasto skalne z dużymi fenokryształami; skład mineralny stanowią ortoklaz i biotyt. Występuje na Dolnym Śląsku (okolice Wałbrzycha) oraz w Krzesz-Zalas; używana na brukowiec i kostkę drogową.

Andezyt

Kwasoodporna magmowa skała wylewna o strukturze porfirowej i teksturze zbitej, nieuporządkowanej, tworząca szare tło z igiełkami amfiboli i plagioklazów. Skład: amfibole, plagioklazy. Występuje w Pieninach (Góra Wżar, Malinowa) oraz na Dolnym Śląsku; stosowana jako materiał kwasoodporny, kostka i brukowiec.

Bazalt

Magmowa skała wylewna o strukturze skrytokrystalicznej i teksturze zbitej, charakteryzująca się czarną barwą i bardzo zbitą masą litą (łatwa do pomylenia z diabazem). Skład mineralny: pirokseny, plagioklazy. Występuje na Dolnym Śląsku (Bukowa Góra); używana jako tłuczeń drogowy i kolejowy oraz leizna do asfaltu.

Diabaz

Ciemna, skrytokrystaliczna magmowa skała wylewna / żyłowa o teksturze zbitej, bardzo podobna do bazaltu. Skład mineralny: pirokseny, plagioklazy. Występowanie: Dolny Śląsk (Słupiec) oraz Małopolska (Niedźwiedzia Góra koło Krakowa); zastosowanie: tłuczeń, kamień łamany.

Melafir

Magmowa skała wylewna o strukturze skrytokrystalicznej oraz nieuporządkowanej teksturze porowatej lub migdałowcowej (z jasnymi migdałami w tle). Składa się z piroksenów i plagioklazu. Występowanie: Dolny Śląsk (Rybnica Leśna) oraz okolice Krakowa (Regulice); stosowana na kamień podkładowy, tłuczeń, kliniec i grys.

Zlepieniec

Osadowa skała okruchowa o strukturze wyłącznie gruboziarnistej i teksturze bezładnej, zbitej, złożona z dużych, zaokrąglonych otoczaków spojonych lepiszczem (kwarc ze żwiru, okruchy skalne, spoiwo). Występowanie: Karpaty, Góry Świętokrzyskie, Dolny Śląsk; zastosowanie: kamieniarstwo, budownictwo, kruszywo drogowe.

Zlepieniec Zygmuntowski

Specyficzna odmiana zlepieńca, która charakteryzuje się tym, że jest w całości zbudowana ze skał wapiennych.

Piaskowiec

Osadowa skała okruchowa o strukturze średnioziarnistej i teksturze nieuporządkowanej, zbitej, zbudowana z widocznych ziaren piasku barwy żółtej, czerwonej lub szarej. Skład: kwarc, spoiwo oraz minerały żelaza w odmianie czerwonej. Występuje w Karpatach, na Dolnym Śląsku i w Górach Świętokrzyskich; stosowana na pomniki, szyby i w kamieniarstwie.

Less

Osadowa skała okruchowa o strukturze drobnoziarnistej i teksturze nieuporządkowanej, porowatej, będąca żółtawym, miękkim i silnie porowatym pyłem kwarcowym. Występuje na Wyżynie Lubelskiej i w Sandomierzu; posiada znaczenie przyrodnicze, krajobrazowe oraz budowlane.

Mułowiec

Osadowa skała okruchowa o strukturze drobnoziarnistej i teksturze uporządkowanej, zbitej, charakteryzująca się widoczną laminacją. Skład mineralny tworzą spoiwo i pył kwarcowy. Występowanie: Góry Świętokrzyskie, Karpaty, Dolny Śląsk; zastosowanie: budownictwo i budowa dróg.

Ił

Niezdiagenezowana, miękka osadowa skała okruchowa o strukturze bardzo drobnoziarnistej i bezładnej, porowatej teksturze, złożona z minerałów ilastych. Występuje w całej Polsce (najliczniej w Karpatach); służy do wyrobu porcelany, garncarstwa, płytek ceramicznych i dachówek.

Margiel

Osadowa skała mieszana (przejściowa pomiędzy iłem a wapieniem) o strukturze bardzo drobnoziarnistej i porowatej, bezładnej teksturze, złożona z minerałów ilastych oraz kalcytu (burzy z kwasem). Występuje na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, w Górach, na Wyżynie Lubelskiej i Dolnym Śląsku; jej wyłącznym zastosowaniem jest produkcja cementu.

Wapień

Jasna osadowa skała chemiczna lub organogeniczna o strukturze jawnokrystalicznej, skrytokrystalicznej lub organogenicznej (z muszelkami) oraz teksturze bezładnej (porowatej lub zbitej). Składa się z kalcytu i szczątków organizmów żywych. Występowanie: Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, Góry, Wyżyna Lubelska, Dolny Śląsk; zastosowanie: rzeźbiarstwo, farmacja, przemysł, kamieniarstwo.

Dolomit

Zwięzła osadowa skała chemiczna o strukturze skrytokrystalicznej i teksturze bezładnej, porowatej lub zbitej, zbudowana w całości z minerału dolomitu. Występowanie: Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, Góry, Wyżyna Lubelska, Dolny Śląsk; zastosowanie: przemysł, budowa dróg.

Gips

Bardzo miękka (bardzo łatwa do zarysowania) osadowa skała chemiczna o strukturze skrytokrystalicznej, jawnokrystalicznej lub organogenicznej i teksturze uporządkowanej (niekiedy porowatej), tworzona przez pojedyncze, błyszczące kryształy minerału gipsu. Występuje na Dolnym Śląsku (Dolina Nidy); stosowana w medycynie i budownictwie.

Halit (Sól kamienna)

Osadowa skała chemiczna (sól) o strukturze jawnokrystalicznej i teksturze zbitej, bezładnej (rzadziej uporządkowanej). Rozpoznawana po słonym smaku oraz białych lub przezroczystych kostkach halitu ($\text{NaCl}$). Występowanie: Wieliczka, Bochnia, Kłodawa, Inowrocław; zastosowanie: przemysł spożywczy, drogownictwo, kosmetologia.

Gnejs

Skała metamorficzna o strukturze krystaloblastycznej, drobnoblastycznej i teksturze zbitej, uporządkowanej (pasowej/laminowanej: oczkowej, gnejsowej) lub nieuporządkowanej. Skład mineralny: kwarc, ortoklaz, łyszczyki (biotyt, muskowit). Występowanie: Dolny Śląsk; zastosowanie: krawężniki, płytki, kamieniarstwo, kostka brukowa.

Łupek metamorficzny

Skała metamorficzna o strukturze krystaloblastycznej i wyraźnej teksturze łupkowej (płytkowej), występująca na Dolnym Śląsku i stosowana na papę nawierzchniową. Dzieli się na odmiany: biotytowy (czarny, złożony z biotytu), muskowitowy (srebrny, z muskowitu) oraz łyszczykowy (pośredni, zawierający biotyt, muskowit i czasem chloryt).

Marmur

Skała metamorficzna o strukturze krystaloblastycznej (średnioblastycznej) i teksturze zbitej, bezładnej lub uporządkowanej, stanowiąca średnioblastyczną mozaikę kalcytu lub dolomitu z żyłkami. Występowanie: Dolny Śląsk, Tatry; zastosowanie: rzeźby, kamieniarstwo, produkcja wapna.