Hanes UG Uned 2: Yr Almaen - Gweriniaeth Weimar a'i Sialensiau 1918-1923

Set gynhwysfawr o gardiau fflach geirfa sy'n manylu ar ddigwyddiadau, cysyniadau, a themâu hanesyddol allweddol Gweriniaeth Weimar rhwng 1918 a 1923.

Dolchstosstheori

Y gred a'r ddamcaniaeth a ddaeth yn boblogaidd ymhlith yr adain dde a'r fyddin na threchwyd milwyr yr Almaen ar faes y gad, ond iddynt gael eu 'trywanu yn y cefn' gan heddychwyr, sosialwyr, chomiwnyddion a'r boblogaeth sifil gartref.

Troseddwyr Tachwedd

Yr enw difrïol a roddwyd gan bleidiau a chefnogwyr yr adain dde i'r gwleidyddion, sosialwyr a heddychwyr a lofnododd Gadoediad Tachwedd 1918 a chytuno i delerau heddwch y Cynghreiriaid.

Cytundeb Ebert-Groener

Cytundeb rhwng yr Arlywydd Friedrich Ebert a'r Maeslywydd Wilhelm Groener lle addawodd y llywodraeth gynnal statws ac adnoddau'r fyddin, ac addawodd y fyddin ddiogelu'r Weriniaeth rhag gweithgareddau chwyldroadol comiwnyddol.

Y Spartacyddion

Grŵp comiwnyddol adain chwith radical o dan arweiniad Karl Liebknecht a Rosa Luxemburg a geisiodd ddymchwel y drefn ymerodrol a chyfalafol a sefydlu llywodraeth gomiwnyddol ym Merlin ym mis Ionawr 1919.

Y Freikorps

Unedau parafilwrol o gyn-filwyr adain dde a ddefnyddiwyd gan lywodraeth Friedrich Ebert i atal a chwalu gwrthryfeloedd comiwnyddol megis Gwrthryfel y Spartacyddion yn ystod 'Wythnos Waedlyd'.

Erthygl 48

Cymal yng Nghyfansoddiad Weimar a oedd yn caniatáu i'r Arlywydd gymryd pwerau brys a llywodraethu drwy ordinhad arlywyddol heb ganiatâd y Reichstag mewn cyfnod o argyfwng cenedlaethol.

Reichstag

Prif dŷ seneddol Gweriniaeth Weimar lle etholwyd aelodau bob 4 blynedd (1 sedd am bob 60,000 o bleidleisiau) i gyflwyno a chymeradwyo deddfau'r genedl.

Reichsrat

Ail dŷ seneddol Gweriniaeth Weimar a oedd yn cynrychioli taleithiau unigol yr Almaen, gyda'r awdurdod i gynghori neu ohirio deddfau a basiwyd gan y Reichstag.

Cymal 231 (Cymal Euogrwydd Rhyfel)

Cymal yn Nghytundeb Versailles a oedd yn gorfodi'r Almaen i dderbyn yr holl fai a chyfrifoldeb am ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf, gan osod sail gyfreithiol dros daliadau iawndal gorfodol.

Iawndal Cytundeb Versailles

Y taliadau ariannol a fynnwyd gan y Cynghreiriaid am ddifrod y rhyfel, a bennwyd yn 1921/1922 fel cyfanswm o £6.6 biliwn (132 biliwn marc aur).

Y Coridor Pwylaidd

Stribed o dir a drosglwyddwyd i Wlad Pwyl o dan delerau Cytundeb Versailles er mwyn rhoi mynediad iddi i'r Môr Baltig, gan ynysu Dwyrain Prwsia oddi wrth weddill yr Almaen.

Putsch Kapp

Ymgais arfog aflwyddiannus gan yr adain dde ym mis Mawrth 1920 dan arweiniad Wolfgang Kapp a Walther von Lüttwitz i gipio pŵer ym Merlin yn dilyn gorchmynion i ddadfyddino'r Freikorps; fe'i trechwyd gan streic gyffredinol.

Y Braw Gwyn

Y don o drais torfol a llofruddiaethau gwleidyddol a drefnwyd gan eithafwyr yr adain dde yn erbyn ffigurau gwleidyddol gweriniaethol a chwithig yn ystod blynyddoedd cynnar Gweriniaeth Weimar.

Organisation Konsul

Grŵp terfysgol cudd o'r adain dde a recriwtiwyd o gyn-aelodau'r Freikorps, a oedd yn gyfrifol am lofruddio Matthias Erzberger yn 1921 a Walther Rathenau yn 1922.

Rotfrontkämpferbund

Mudiad parafilwrol a byddin breifat a sefydlwyd gan y Blaid Gomiwnyddol (KPD) i ymladd yn erbyn grwpiau parafilwrol yr adain dde ac i amddiffyn gweithwyr ar y strydoedd.

Deutsche Arbeiterpartei (DAP)

Plaid adain dde a sefydlwyd ym München ym mis Medi 1919 gan Anton Drexler, a ailenwyd yn ddiweddarach yn NSDAP wedi i Adolf Hitler ddod i'r amlwg fel ei phrif areithiwr ac arweinydd.

Rhaglen 25-Pwynt yr NSDAP

Rhaglen wleidyddol a ddyfeisiwyd yn 1920 gan Anton Drexler ac Adolf Hitler a fynnodd ddileu Cytundeb Versailles, creu Almaen Fwy, gwrthod dinasyddiaeth i Iddewon, a chyflwyno diwygiadau cymdeithasol.

Mudiad Völkisch

Mudiad diwylliannol a gwleidyddol a hyrwyddai genedlaetholdeb ethnig, gwrth-Semitieth a ffordd draddodiadol o fyw, gan ddylanwadu'n fawr ar ddatblygiad ideoleg Natsïaeth.

Sturmabteilung (SA)

Byddin baramilwrol y Blaid Natsïaidd (y Crysau Brown) a ffurfiwyd yn 1921 i amddiffyn ralïau'r blaid, ymosod ar wrthwynebwyr gwleidyddol, a lledaenu propaganda drwy ddefnyddio trais.

Völkischer Beobachter

Papur newydd a brynwyd gan yr NSDAP ym mis Rhagfyr 1920 a wasanaethodd fel prif gyfrwng propaganda swyddogol y Blaid Natsïaidd.

Polisi Cyflawniad

Polisi a fabwysiadwyd gan lywodraeth Weimar i geisio cydymffurfio â gofynion Cytundeb Versailles er mwyn dangos i'r Cynghreiriaid pa mor afrealistig ac amhosibl oedd y baich ariannol.

Cytundeb Rapallo (1922)

Cytundeb diplomyddol rhwng yr Almaen a Rwsia a lofnodwyd gan Walther Rathenau, lle cytunodd y ddwy wlad i ganslo hawliadau ariannol a thiriogaethol yn erbyn ei gilydd ac adfer cysylltiadau.

Meddiannu'r Ruhr (1923)

Goresgyniad calon ddiwydiannol yr Almaen gan 60,000 o filwyr Ffrainc a Gwlad Belg ym mis Ionawr 1923, mewn ymateb i fethiant yr Almaen i ddarparu taliadau iawndal mewn glo a phren.

Gorchwyddiant (1923)

Cwymp trychinebus yng ngwerth y marc Almaenig a achoswyd gan benderfyniad y llywodraeth i argraffu symiau enfawr o arian papur i gefnogi gweithwyr y Ruhr a oedd ar streic.

Putsch München (1923)

Ymgais chwyldroadol aflwyddiannus gan Adolf Hitler, yr SA, a'r Maeslywydd Ludendorff ar 8–9 Tachwedd 1923 i gipio rheolaeth ym Mafaria cyn cynnal gorymdaith i Berlin i ddymchwel Gweriniaeth Weimar.

Miwtini Kiel

Gwrthryfel gan forwyr llynges yr Almaen ar 3 Tachwedd 1918 a wrthododd ymosod ar lynges Prydain, gan sbarduno terfysgoedd ar draws dinasoedd yr Almaen a gorfodi'r Kaiser i ymddiswyddo.

Y 'Tri Mawr' (Cytundeb Versailles)

Prif arweinwyr y Cynghreiriaid a luniodd delerau Cytundeb Versailles: David Lloyd George (Prydain), Georges Clemenceau (Ffrainc), a Woodrow Wilson (UDA).