Organisme tot Weefsel (OW) - Begrippen en Histologie

Een uitgebreide set begrippen en definities gebaseerd op het vak Organisme tot Weefsel (OW), inclusief microscopie, histologie van basisweefsels, embryologie, orgaansystemen en anatomie van thorax, abdomen en urogenitaalstelsel.

Medianus

Anatomische term voor een ligging exact in het midden (tussen links en rechts).

Hematoxyline & Eosine (H&E-kleuring)

De meest gebruikte histologische routinekleuring; positief geladen hematoxyline kleurt basofiele structuren (zoals DNA en celkernen) donkerblauw, terwijl negatief geladen eosine acidofiele structuren (zoals het cytoplasma en eiwitten) roze of paars kleurt.

Azan-kleuring

Histologische kleuring specifiek voor bindweefsel die de extracellulaire matrix, met name collageenvezels, helderblauw kleurt.

PAS-H-kleuring (Periodic Acid-Schiff)

Kleuringsmethode die suikers en glycoproteïnen aantoont en mucus (slijm) in klierweefsel intens magenta kleurt.

Resolutie

De kleinste afstand waarop twee afzonderlijke objecten nog als gescheiden entiteiten kunnen worden waargenomen; afhankelijk van de golflengte van de gebruikte straling.

Totipotent

Het vermogen van een embryonale cel om alle verschillende celtypen van het organisme te vormen, inclusief de extra-embryonale weefsels.

Morfogenese

Het ontwikkelingsproces waarbij cellen en weefsels zich organiseren en verplaatsen om de uiteindelijke vorm en ruimtelijke structuur van het lichaam te creëren.

Inner cell mass (embryoblast)

De centrale groep cellen in de blastocyst die pluripotente eigenschappen bezit en waaruit de drie definitieve kiemlagen, de foetus en de kiemcellen ontstaan.

Gastrulatie

De fase in de embryonale ontwikkeling waarin cellen van de epiblast naar binnen migreren en differentiëren tot de drie kiembladen: ectoderm, mesoderm en endoderm.

Somiet

Blokvormig segment van het paraxiale mesoderm dat aan weerszijden van de notochord ontstaat en zich splitst in sklerotoom (wervels/ribben), myotoom (rompspieren) en dermatoom (lederhuid).

Tight Junction (Zona occludens)

Meest apicaal gelegen hechtingsstructuur tussen epitheelcellen die twee celmembranen dicht tegen elkaar snoert en diffusie via de paracellulaire route voorkomt.

Desmosoom (Macula adherens)

Puntsgewijze mechanische hechtstructuur die naburige epitheelcellen stevig verbindt via transmembraancadherines die intracellulair verankerd zijn aan keratine intermediaire filamenten.

Hemidesmosoom

Verankeringsstructuur aan de basale zijde van een epitheelcel die het celmembraan via het eiwit integrine hecht aan het onderliggende basaalmembraan.

Basaalmembraan

Een extracellulaire matrixlaag bestaande uit de lamina basalis en lamina reticularis die als houvast, barrière en filter dient tussen het epitheel en het onderliggende bindweefsel.

Overgangsepitheel (Urotheel)

Gespecialiseerd meerlagig epitheel in de afvoerende urinewegen met oppervlakkige paraplucellen die van vorm kunnen veranderen al naargelang de vullingsgraad en rek van het orgaan.

Merocriene (eccriene) secretie

Vorm van exocriene kliersecretie waarbij het product via exocytose van membraanblaasjes wordt vrijgegeven zonder verlies van cytoplasma of celmembraan.

Apocriene secretie

Afgiftemechanisme van kliercellen waarbij een deel van het apicale cytoplasma en plasmamembraan meegaat en wordt afgesnoerd met het secreet.

Holocriene secretie

Vorm van secretie waarbij de gehele kliercel zich met secreet vult, afsterft en degradeert om zelf het secretieproduct te worden (zoals in talgklieren).

Primaire hersenblaasjes

De drie vroege embryonale uitstulpingen aan het craniale einde van de neurale buis: prosencephalon, mesencephalon en rhombencephalon.

Hox-genen

Cluster van transcriptiefactorgenen die de positionele informatie en patroonvorming langs de cranio-caudale lichaamsas sturen.

Neurale lijstcellen

Multipotente ectodermale cellen die loslaten bij de sluiting van de neurale buis en migreren om onder andere perifere zenuwen, Schwann-cellen, melanocyten, bijniermerg en aangezichtsskelet te vormen.

Fibroblast

Residente bindweefselcel van mesenchymale oorsprong die de organische componenten van de extracellulaire matrix, waaronder collageenvezels, elastische vezels en GAGs, synthetiseert.

Reticulaire vezels

Fijne vertakte vezels opgebouwd uit collageen type III die met zilverkleuring zichtbaar worden en een netwerk vormen in organen zoals beenmerg, milt en lever.

Elastische vezels

Bindweefselvezels bestaande uit het eiwit elastine met crosslinks van desmosine en isodesmosine, die zorgen voor reversibele rekbaarheid en weefselelasticiteit.

Osteon (Systeem van Havers)

De functionele cilinderstructuur van compact botweefsel, bestaande uit concentrische circulaire lamellen van gemineraliseerde matrix rondom een centraal kanaal van Havers.

Enchondrale botvorming

Indirecte vorm van botontwikkeling waarbij botweefsel wordt gevormd ter vervanging van een vooraf aangelegd model van hyalien kraakbeen.

Cheiloschisis

Hazelip; een ontwikkelingsstoornis van het aangezicht ontstaan door het onvolledig fuseren van de prominentia maxillaris met de prominentia nasalis medialis.

Palatoschisis

Gespleten gehemelte; aangeboren misvorming veroorzaakt door het niet fuseren van de embryonale processi palatini in de middellijn.

Eerste kieuwboog

Embryonale faryngeale boog die wordt geïnnerveerd door de nervus trigeminus (N. V) en leidt tot vorming van de boven- en onderkaak, kauwspieren, hamer (malleus) en aambeeld (incus).

Septum transversum

Mesodermale plaat die aanvankelijk craniaal van het hart ligt, naar caudaal verschuift en de ventrale scheiding vormt tussen borst- en buikholte (later centrum tendineum van het diafragma).

Nervus phrenicus

De middenrifzenuw afkomstig uit de caudale cervicale ruggenmergsegmenten ($C_5-C_7$) die motorische aansturing biedt aan het diafragma.

Cupula pleurae

De koepelvormige craniale uitstulping van de pleuraholte die voorbij de eerste rib reikt en hierdoor kwetsbaar is voor traumata aan de halsbasis.

Allantoïs

Extra-embryonaal vlies ontstaan als een endodermale uitstulping van de achterdarm dat dient voor de opvang van foetale urine en de navelstrengvaten bevat.

Foramen ovale

Embryonale shuntopening in het septum secundum tussen de rechter- en linkerboezem die zuurstofrijk bloed van de placenta direct naar de linkerharthelft geleidt.

Ductus arteriosus (van Botalli)

Embryonaal vat afkomstig van de 6e kieuwboogarterie dat de truncus pulmonalis verbindt met de aorta, waardoor foetaal bloed de nog functieloze longcirculatie passeert.

Ductus venosus

Foetale vaatshunt die zuurstofrijk bloed vanuit de vena umbilicalis rechtstreeks afvoert naar de vena cava caudalis om de leverpassage te omzeilen.

Sarcomeer

De basale repetitieve contractiele eenheid van een spierfibril, gelegen tussen twee opeenvolgende Z-lijnen, opgebouwd uit actine- en myosinefilamenten.

Glansstreep (Discus intercalaris)

Gespecialiseerde dwarse verbindingszone tussen afzonderlijke hartspiercellen die desmosomen voor treksterkte en gap junctions voor snelle elektrische impulsoverdracht bevat.

Epineurium

De buitenste bindweefselmantel die een volledige perifere zenuw en zijn voedende bloedvaten omsluit en beschermt.

Pronephros

De vroegste, mees craniale nieraanleg in het intermediaire mesoderm ter hoogte van de hals die bij zoogdieren niet functioneel is en snel verdwijnt.

Metanephros

De definitieve nier van hogere gewervelden, ontstaan in het bekkengebied door wederzijdse inductie tussen de ureterknop en het metanefrogene blasteem.

Ductus mesonephricus (Gang van Wolff)

Embryonale afvoergang van de oernier die onder invloed van testosteron bij het mannelijke embryo differentieert tot de epididymis en ductus deferens.

Ductus paramesonephricus (Gang van Müller)

Embryonale structuur die bij afwezigheid van AMH bij vrouwelijke dieren uitgroeit tot de eileiders (tubae uterinae), baarmoeder (uterus) en het voorste deel van de vagina.

Trigonum vesicae

Het driehoekige gebied op de dorsale binnenzijde van de urineblaas, begrensd door de twee inmondingen van de ureters en de uitmonding naar de urethra.

Gubernaculum testis

Embryonale bindweefselstreng die de indaling van de testis (descensus testis) vanuit de buikholte door het lieskanaal naar het scrotum begeleidt.

Corpus cavernosum

Dorsaal gelegen zwellichaam in de penis dat zich bij erectie vult met bloed; omgeven door een dikke bindweefselkapsel genaamd tunica albuginea.

Recapitulatie

Het biologische principe dat de embryonale ontwikkeling van een individu (ontogenese) een snelle en verkorte weerspiegeling toont van de evolutionaire geschiedenis van de soort (fylogenese).