BBY153 Bilgi Kaynakları: Temel Kavramlar, Sınıflandırma ve Veri Tabanları

BBY153 Bilgi Kaynakları dersi kapsamında bilgi, belge, kayıt ortamları, birincil ve ikincil bilgi kaynakları, kataloglama standartları, kontrollü sözlükler, bibliyografik veri tabanları ve bibliyometrik ölçümlere dair kavramları içeren terim kartları.

Bilgi

Bireyi bilgilendiren, bir konuyu anlamayı ya da karar vermeyi sağlayan, sözlü, yazılı veya görsel formatta bulunabilen ve ham veriden işlenmiş olmasıyla ayrılan olgudur.

Bilgi Kaynağı

Bilgiye ulaşmak ve bir gereksinimi karşılamak amacıyla başvurulan her türlü kayıtlı ortam, nesne, araç ya da sistemdir.

Veri (Data)

DIKW piramidinin en alt basamağında yer alan, henüz işlenmemiş, yorumlanmamış ham gerçekler ve sayılardır (Örnek: "$22^∘\text{C}$").

Bilgi (Information)

DIKW piramidinde verinin işlenmiş ve bağlama oturtulmuş hâlidir (Örnek: "Bugün hava $22^∘\text{C}$, dün $18^∘\text{C'ydi}$").

Bilgi (Knowledge)

DIKW piramidinde bilginin zihinde yorumlanması, analiz edilmesi ve diğer bilgilerle ilişkilendirilmesi aşamasıdır (Örnek: "Sıcaklık artıyor, mevsim geçişi başladı").

Bilgelik (Wisdom)

DIKW piramidinin zirvesinde bulunan; deneyim, kavrayış ve etik değerlerle birleşerek doğru kararlar verdirebilen üst düzey anlayıştır (Örnek: "Bu hafta ince giyinmeyeceğim").

Belge

Bilginin fiziksel ya da dijital bir taşıyıcı üzerine sabitlenmiş, kaydedilmiş, saklanabilir ve tekrar erişilebilir durumdaki somut hâlidir.

Kaynak

Amaca yönelik bir etkinliği veya gereksinimi destekleme potansiyeli ve değeri olan her türlü kişi, kurum, web hizmeti ya da belgedir.

Koleksiyon

Rastgele bir yığın olmayıp, belirli bir amaç, kapsam ve seçim politikası doğrultusunda bir araya getirilmiş seçilmiş kaynaklar bütünüdür.

Kodeks (Codex)

Antik Roma döneminin sonlarına doğru rulo papirüslerin yerini alan, sayfaların üst üste konularak ciltlenmesiyle oluşan ve günümüz kitap biçiminin temelini oluşturan yapıdır.

Johannes Gutenberg Matbaası

$15$. yüzyılda hareketli harflerle geliştirilen, bilginin ilk kez seri, ucuz ve standart çoğaltılmasını sağlayarak okuryazarlığın ve bilimsel devrimin hızlanmasına yol açan baskı teknolojisidir.

Bilgi Okuryazarlığı

Bilgiye ne zaman ihtiyaç duyulduğunu fark etme, doğru bilgi kaynaklarını seçme, bilgiyi bulma, eleştirel olarak değerlendirme ve etik biçimde kullanabilme becerisidir.

Süreli Yayınlar

Önceden belirlenmiş bir bitiş tarihi olmaksızın, belirli aralıklarla (günlük, haftalık, aylık, altı aylık vb.) düzenli ve sürekli olarak yayımlanan kaynaklardır (Örnek: Bilimsel dergiler, gazeteler).

Süreli Olmayan Yayınlar

Tek bir seferde tamamlanmış ve bütün olarak basılan, belirli bir yayım periyodu veya devam eden cilt numaralandırması bulunmayan kaynaklardır (Örnek: Kitaplar, tezler, tek seferlik raporlar).

ISSN (International Standard Serial Number)

Süreli yayınları (dergi, gazete vb.) uluslararası düzeyde benzersiz biçimde tanımlayan $8$ haneli standart numara sistemidir.

ISBN (International Standard Book Number)

Bir kitabın belirli bir baskısını, formatını ve yayıncısını benzersiz biçimde tanımlayan $13$ haneli standart numara sistemidir.

Hakemlik Süreci (Peer Review)

Bir bilimsel yayının kalitesini, özgünlüğünü ve yöntem geçerliliğini güvence altına almak için editör yönetiminde bağımsız alan uzmanları (hakemler) tarafından denetlenmesi sürecidir.

Açık Erişim (Open Access)

Akademik literatürün finansal, yasal veya teknik engeller olmaksızın internet üzerinden ücretsiz olarak okunabilmesi, indirilebilmesi ve dağıtılabilmesidir (Örnek: DergiPark, DOAJ).

Birincil Bilgi Kaynağı

Bir olayın, dönemin ya da araştırmanın doğrudan tanığı olan, araya başka bir yorumcu girmemiş, ilk elden ve özgün bilgiler sunan kaynaklardır (Örnek: Arşiv belgeleri, mektuplar, ham deney verileri, özgün araştırma makaleleri).

İkincil Bilgi Kaynağı (Danışma Kaynağı)

Birincil kaynakları çözümleyen, sentezleyen, özetleyen ya da doğrudan birincil bilgi kaynaklarına erişimi ve yönlendirmeyi sağlayan araçlardır (Örnek: Kataloglar, dizinler, ansiklopediler, bibliyografyalar).

Sözlü Tarih

Tarihsel olayları birebir yaşamış kişilerin tanıklıklarının sesli veya görüntülü mülakatlar yoluyla kaydedilip çözümlenmesiyle oluşan birincil kaynak türüdür.

Katalog

Belirli bir koleksiyonda (kütüphane, müze vb.) yer alan kaynakları tanımlayan, fiziksel veya elektronik yerlerini bildiren ve koleksiyon erişimini sağlayan düzenli ikincil bilgi kaynağıdır.

Kart Katalog

Kütüphanelerdeki kaynakların yazar, eser adı ve konu başlığına göre çekmeceli dolaplarda alfabetik kartlar halinde dizildiği geleneksel fiziksel katalog türüdür.

OPAC (Online Public Access Catalog)

Kütüphane koleksiyonundaki basılı ve elektronik kaynakların künye, yer numarası ve ödünç durumlarının internet üzerinden aranmasını sağlayan çevrimiçi katalog sistemidir.

Toplu Katalog

Birden çok kütüphanenin katalog kayıtlarını tek bir arayüzde bir araya getirerek bir kaynağın hangi kütüphanelerde bulunduğunu gösteren sistemdir (Örnek: TO-KAT, WorldCat).

MARC (Machine Readable Cataloging)

Katalog kayıtlarının bilgisayarlarca okunabilir, işlenebilir ve kurumlar arası transfer edilebilir olması amacıyla geliştirilmiş standart sayısal alan etiketli kodlama formatıdır.

Dizin (İndeks / Fihrist)

Bir kitabın, derginin veya koleksiyonun içerdiği konu, kişi, yer gibi bilgi parçacıklarına hızla ulaşmayı sağlayan alfabetik erişim listesidir.

Atıf Dizini (Citation Index)

Bilimsel yayınların birbirine yaptığı referansları kaydederek, belirli bir yayının sonradan hangi çalışmalar tarafından kaynak gösterildiğini izlemeye yarayan dizin türüdür.

Kontrollü Sözlük

Dizinleme ve aramada eş anlamlılık, çok anlamlılık ve dil farklarının yarattığı karmaşayı önlemek amacıyla oluşturulmuş, standartlaştırılmış terimler dağarcığıdır.

Taksonomi

Kavramları en genelden en özele doğru yalnızca hiyerarşik (üst-alt sınıf) bir ağaç yapısı düzeninde sınıflandıran kontrollü sözlük modelidir.

Thesaurus (Kavramlar Dizini / Tesaurus)

Bir alana özgü terimlerin hiyerarşik (BT, NT), eş anlamlılık (USE, UF) ve ilişkisel (RT) bağlarını ayrıntılı ağ yapısıyla ortaya koyan kontrollü sözlük türüdür.

MeSH (Medical Subject Headings)

Tıp ve sağlık bilimleri alanındaki literatürü indekslemek ve kataloglamak için kullanılan, hiyerarşik yapıya sahip standart konu başlıkları sistemidir.

LCSH (Library of Congress Subject Headings)

Kongre Kütüphanesi tarafından geliştirilen ve dünya genelinde kütüphane kataloglama süreçlerinde en yaygın kullanılan kontrollü konu başlıkları listesidir.

Bibliyografya

Belirli bir konuda, yazarda, coğrafyada ya da dönemde yayımlanmış kaynakların temel künye bilgilerini düzenli bir sırayla listeleyen ikincil kaynaktır (Örnek: Türkiye Bibliyografyası).

Kaynakça (References)

Bir bilimsel çalışmanın metin kısmında doğrudan atıf yapılmış olan kaynakların çalışmanın sonunda belirli bir atıf stiliyle (APA, MLA vb.) listelendiği bölümdür.

Öz (Abstract)

Bir bilimsel çalışmanın problemini, amacını, yöntemini, bulgularını ve sonuçlarını ana hatlarıyla yansıtan, genellikle $150$-$300$ kelimelik kısa tanıtım metnidir.

Yapısal Öz (Structured Abstract)

Araştırmanın içeriğini tek bir blok metin yerine 'Amaç', 'Yöntem', 'Bulgular', 'Sonuç' gibi açık başlıklar altında organize eden özet formatıdır.

IMRAD Yapısı

Bilimsel makale yazımında standart kabul edilen Introduction (Giriş), Methods (Yöntem), Results (Bulgular) ve Discussion (Tartışma) bölümlerinden oluşan yapıdır.

Veri Tabanı (Database)

Elektronik ortamda depolanan, bilgisayar aracılığıyla sistematik olarak taranabilen, filtrelenebilen ve yönetilebilen düzenlenmiş veri ve kaynak koleksiyonudur.

Bibliyografik Veri Tabanı

Yayınların künye bilgilerini, özetlerini ve anahtar kelimelerini içeren; tam metin sunmayıp literatür taraması ve haritalama amacıyla kullanılan sistemdir (Örnek: LISA, ERIC).

LISA (Library and Information Science Abstracts)

Kütüphanecilik, arşivcilik, bilgi yönetimi ve dijital kütüphaneler alanındaki makalelerin özetlerini ve künyelerini dizinleyen bibliyografik veri tabanıdır.

LISTA (Library, Information Science & Technology Abstracts)

Kütüphane biliminin yanı sıra bilgi teknolojileri, yapay zekâ, veri yönetimi ve bilgi okuryazarlığı konularını da kapsayan geniş kapsamlı bibliyografik veri tabanıdır.

Ulrich's Periodicals Directory

Dünya genelindeki süreli yayınların yayın sıklığı, hakemlik durumu, yayıncısı, dili, konusu ve ISSN bilgisi gibi kurumsal özelliklerini raporlayan dergi rehberidir.

Atıf (Citation)

Bir araştırmacının kendi çalışmasını hazırlarken yararlandığı önceki eserleri akademik etik kurallarına uygun biçimde referans göstererek belirtmesidir.

Bibliyografik Atıf Veri Tabanı

Yayınların künye ve özetlerinin ötesinde, eserler arasındaki atıf ilişkilerini, atıf sayılarını ve etki düzeylerini takip etme imkânı sunan veri tabanı türüdür (Örnek: Web of Science, Scopus).

Etki Faktörü (Impact Factor)

Bir akademik dergide son iki yılda yayımlanan makalelerin ilgili yılda aldığı ortalama atıf sayısını ifade eden ve derginin prestijini ölçen göstergedir.

h-index

Bir bilim insanının en az $n$ kez atıf almış en az $n$ adet yayını olduğunu gösteren, hem üretkenliği hem de atıf etkisini tek bir sayıda birleştiren bibliyometrik ölçüttür.

Web of Science (WoS)

Clarivate Analytics tarafından sağlanan; SCI, SSCI, AHCI gibi temel indeksleri bünyesinde barındıran en köklü bibliyografik atıf veri tabanıdır.

Scopus

Elsevier tarafından üretilen; dergiler, kitaplar ve konferans bildirilerini kapsayan, yazar profilleri ve h-index verileri sunan kapsamlı bibliyografik atıf veri tabanıdır.

Journal Citation Reports (JCR)

Web of Science verilerine dayanarak dergilerin etki faktörlerini, çeyreklik (Quartile) dilimlerini ve atıf istatistiklerini raporlayan Clarivate analiz aracıdır.

InCites

Web of Science Core Collection verilerini kullanarak üniversitelerin ve araştırma kurumlarının bilimsel üretkenliğini, etkisini ve iş birliklerini ölçen değerlendirme aracıdır.