Geography - chapter IV

echo wyżu demograficznego

okresowy wzrost liczby urodzeń będący następstwem wchodzenia w wiek rozrodczy roczników wyżu demograficznego

echo niżu demograficznego

okresowy spadek liczby urodzeń będący następstwem wyjścia z wieku rozrodczego

zachowania prokreacyjne

skłonność danego społeczeństwa do posiadania określonej liczby dzieci

współczynnik dzietności

liczba urodzonych dzieci przypadających na jedną kobietę w wieku rozrodczym (15-49 lat)

prosta zastępowalność pokoleń

stan w którym współczynnik dzietności wynosi co najmniej 2,15 i umożliwia pełne zastępowanie rodziców, dziećmi

starzenie się społeczeństwa

proces polegający na wzroście udziału osób, które ukończyły 65 lat, w ogólnej liczbie społeczeństwa

mediana wieku statystycznego

granica wieku, którą polowa ludności danego obszaru już przekroczyła, a której druga połowa jeszcze nie osiągnęła

współczynnik feminizacji

liczba kobiet przypadającą na 100 mężczyzn

współczynnik maskunalizacji

liczba mężczyzn przypadającą na 100 kobiet

wskaźnik gęstości zaludnienia

stosunki liczby mieszkańców do obszaru

depopulacja

znaczny spadek liczby ludności na określonym obszarze wywołany ujemnym przyrostem naturalnym, ujemnym saldem migracji lub wystąpieniem obu tych zjawisk

współczynnik urodzeń

liczba urodzeń żywych w przeliczeniu na tysiąc

współczynnik zgonów

liczba zgonów w przeliczonych na tysiąc

wyż demograficzny

wzrost liczby ludności na danym obszarze

osoby bierne zawodowo

osoby, które ukończyły 15 lat i utrzymują się ze źródeł niezarobkowych np: uczniowie i studenci, niepracujący emeryci, osoby niepracujące zw. zdrowotnych lub rodzinnych

poziom życia ludności

stopień zaspokojenia materialnych i niematerialnych potrzeb mieszkańców danego kraju lub regionu

ubóstwo

sytuacja, w której zw. na niedostatek środków finansowych nie można zaspokoić podstawowych potrzeb

minimum egzystencji

wielkość środków na jedną osobę pozwalająca nabyć koszyk towarów i usług niezbędnych do podtrzymywania funkcji życiowych

minimum socjalne

wielkość dochodów, która uprawnia do uzyskiwania świadczenia pracy społecznej

urbanizacja

procentowy udział mieszkańców miast w ogólnej liczbie ludności danego obszaru

przyrost naturalny

suma przyrostu naturalnego i salda migracji. Przedstawia zmiany w liczbie mieszkańców danego obszaru w określonym czasie

współczynnik aktywności zawodowej

udział aktywnych zawodowo w ogólnej liczbie ludności w wieku 15 lat i więcej

saldo migracji

emigracja - imigracja

Ile tysięcy ludzi mieszkało w Polsce w 2019 r?

38 383 tys (6 miejsce w UE i 37 na świecie)

Do czego należała Polska w latach 50 XX wieku?

Do państw o największej dynamice przyrostu liczby ludności w Europie. Wskaźnik ten obniżał się w kolejnych latach

Czym może być spowodowana depopulacja?

Ujemnym saldem migracji, ubytkiem naturalnym ludności lub i tym i tym

Gdzie występował największy spadek liczby ludności w latach 2000-2019?

W województwach - opolskim, łódzkim, świętokrzyskim. W dużych miastach - Wałbrzych, Łódź i Częstochowa

Do czego może doprowadzić depopulacja w Polsce?

mniejsza atrakcyjność Polski jako miejsce inwestycji, mniejsze dochody samorządów lokalnych, niedobory na rynku pracy (mniej osób w wieku produkcyjnym)

Jaki był skutek kompensacji liczby ludności?

Nastąpiła po II wojnie światowej, czego skutkiem był bardzo wysoki przyrost naturalny (1950-1955 - największy wyż demograficzny)

Jakie wartości przyjmuje współczynnik przyrostu naturalnego?

ujemne (w 2019 wyniósł -0,9‰)

Współczynnik przyrostu naturalnego w Polsce jest zróżnicowany przestrzennie:

ujemne wartości - polska środkowa i wschodnia; dodatnie wartości - północ (pomorskie), Południowo-Wschodnia część (podkarpackie i małopolskie)

Współczynnik dzietności w Polsce:

utrzymuje się na niskim poziomie, nie zapewnia prostej zastępowalności pokoleń; na obszarach wiejskich jest wyższy niż w miastach, jednak różnice są niewielkie

Zmiany zachowań prokreacyjnych wynikają z:

upowszechnienia się konsumpcyjnego stylu życia, wydłużeniu się czasu edukacji, wyrównania szans kobiet i mężczyzn na rynku pracy, zmniejszenia się liczby zawieranych małżeństw i wzrost liczby rozwodów, trudnej sytuacji materialnej wielu młodych osób

Polityka prorodzinna

wydłużenie urlopu macierzyńskiego, wprowadzenie urlopu ojcowskiego, wprowadzenie nowych form opieki nad małymi dziećmi, zwiększenie wsparcia finansowego dla rodzin z dziećmi przez przyznawanie ulg podatkowych, zasiłków itp

Polskie społeczeństwo starzeje się

w strukturze wieku maleje udział dzieci (0-14), a rośnie udział osób w starszym wieku (powyżej 65 lat)

Wskaźnik starości demograficznej

udział osób w wieku 65 lat i więcej w ogólnej liczbie mieszkańców danego obszaru (najwyższe wartości - wschodnia i środkowa Polska \[najmniejszy przyrost naturalny i największy odpływ ludności\])

Kto ma większy udział w strukturze społeczeństwa?

Kobiety, ponieważ współczynnik feminizacji w 2019r wyniósł 107 (100 kobiet na 100 mężczyzn). Najwyższy współczynnik feminizacji jest w dużych miastach z ofertami prac dla kobiet

Na co wpłyną współczesne przemiany demograficzne w Polsce?

rynek pracy, edukacje na wszystkich poziomach, finanse publiczne, służbę zdrowia

Ile wyniósł wskaźnik gęstości zaludnienia?

w 2019 r. 123 os./km2 (najwyższe wartości w miastach i ich okolicach; niższe w północno wschodniej i północno-zachodniej części Polski)

Czynniki wpływające na rozmieszenie ludności w Polsce

czynniki przyrodnicze (np. warunki klimatyczne), społeczno-ekonomiczne (np. rozwój przemysłu i miast), historyczno-polityczne (np. zmiany granic państwa)

Nierównomierne rozmieszczenia ludności

Duża gęstość zaludnienia może: ułatwić osiąganie wzrostu gospodarczego, powodować nadmierna antropopresję, sprzyjać rozwojowi chorób cywilizacyjnych

Mała gęstość zaludnienia może: skutkować depopulacją i regresem gospodarczym obszarów z niskim poziomem rozwoju, utrudniać dostęp do dóbr i usług, sprzyjać rozwojowi turystyki

Przyczyny migracji wewnętrznych

chęć poprawy warunków mieszkaniowych, sprawy rodzinne, względy zawodowe, względy edukacyjne

Współczynnik spada migracji wewnętrznych

dodatni - w woj. o wyższym poziome rozwoju gospodarczego (mazowieckie, małopolskie, wielkopolskie, dolnośląskie, pomorskie)

ujemny - pozostałe województwa

Przyczyny migracji zagranicznych polaków

względy polityczne (np. represje), przymusowe przesiedlenia po zakończeniu II ww, ekonomiczne

Najnowsza fala migracji zagranicznych Polaków

związana z przystąpieniem Polski do UE, Polacy emigrują do Niemiec, Holandii, Irlandii, UK

Imigracja do Polski

zwiększa się od lat 90 XX, osiedlają się Polacy wracający z emigracji, a także mieszkańcy Ukrainy

Przyrost naturalny

tak jak saldo migracji, kształtują przyrost rzeczywisty ludności. W Polsce jednak jest ujemny od wielu lat, co oznacza, że liczba ludności zmniejsza się

Mniejszość narodowa

obywatele naszego kraju, mający odmienną kulturę, inny język i identyfikują się z innym narodem mającym współcześnie państwo

Mniejszości narodowe w Polsce

Niemcy, Białorusini, Ukraińcy, Rosjanie, Litwini, Żydzi, Ormianie, Czesi i Słowianie

Mniejszości etniczne

utożsamiają się z innym narodem nie posiadającym własnego państwa współcześnie. W Polsce znajdują się: Romowie, Łemkowie, Tatarzy i Karaimi

Grupa etniczna

część narodu obejmującą ludność, która wie o swojej odrębności (zwyczaje, gwara, ubiór, budownictwo i rękodzieło) \[Ślązacy, Kaszubi, Górale Podhalańscy, Kurpiowi\]

Zdolność do aktywności zawodowej dzielimy na wiek:

\-przedprodukcyjny (mniej niż 18)

* produkcyjny (kobiety 18-59, mężczyźni 18-64)
* poprodukcyjny (wiek emerytalny)

Poziom aktywności zawodowej ludności mierzymy za pomocą:

* współczynnika aktywności zawodowej
* wskaźnika zatrudnienia
* współczynnika (stopy) bezrobocia

Struktura zatrudnienia

zróżnicowana regionalnie:

\-rolnictwo (duży udział we wschodnich województwach),

* przemysł (duży udział w dużych zakładach przemysłowych np. na śląsku)
* usługi (największy odsetek pracujących w województwach z największymi miastami)

Bezrobocie

zjawisko, gdy brakuje miejsc pracy dla osób, które chcą tą prace podjąć (najwyższe notowane w warmińsko-mazurskim, świętokrzyskim; najniższe w wielkopolskim, śląskim i małopolskim)

Poziom życia

najwyższy - województwa z dużymi ośrodkami miejskimi

niższy - województwa słabiej rozwinięte gospodarczo

Ubóstwo

kiedy poziom życia jest bardzo niski i nie są zaspokajane podstawowe potrzeby człowieka (jego przyczyn to - bezrobocie, niski poziom wykształcenia, wzrost cen, wielodzietność, zły stan zdrowia)

Kogo można wybrać w wolnych wyborach?

Prezydenta RP, członków parlamentu, członków organów samorządu terytorialnego i posłów do Parlamentu Europejskiego

Jakie są główne przyczyny zróżnicowania preferencji wyborczych Polaków?

gospodarcze i społeczne różnice miedzy dużymi miastami a wsiami; historyczne ukształtowanie regionów i ich różnice kulturowe

Kogo popierają mieszkańcy dużych miast?

opcję liberalną, centrową i lewicową

Kogo popierają mieszkańcy małych miast i wsi?

opcję prawicową i ludową

Ile wyniósł wskaźnik urbanizacji w Polsce w 2019r?

60%, najwyższą wartość osiągnął w śląskim, dolnośląskim i zachodniopomorskim. Najniższą - w podkarpackim, świętokrzyskim i lubelskim

Co to miano genius loci?

niepowtarzalny klimat panujący w mieście lub jego fragmencie. wiąże się z układem przestrzennym, architekturą, krajobrazem i tym co nieuchwytne czyli np atmosfera

Z czego powstaniem wiąże się zjawisko gettoizacji przestrzeni miejskiej?

gett dobrobytu (zamknięte osiedla dla osób zamożnych)

gett biedy (zamieszkiwane przez osoby w gorszej sytuacji materialnej lub społecznej)

Jakie przemiany zachodzą na obszarach miejskich?

demograficzne (struktura wieku i płci), społeczne (struktura zatrudnienia mieszkańców wsi), funkcjonalne (coraz częściej wsi nie pełnią tylko funkcji rolniczych), przestrzenne (zmiany w sposobie użytkowania terenu)