Środowisko przyrodnicze Polski

Obszar Polski

• 0,2% lądu

• 9 wielkość w Europie

• Powierzchnia administracyjna = 313 933 km2, całkowita = 322 716 km2

Położenie matematyczno-geograficzne:

współrzędne geograficzne skrajnych punktów terytorium

Położenie matematyczno-geograficzne Polski

Jastrzębia Góra N, szczyt Opołonek S (rozciągłość południkowa 5 50’)

• w przesilenie letnie na N najdłuższy dzień, zimowe na N noc godzinę dłuższa niż S

• Na S większy kąt wysokości Słońca nad horyzontem

zakole Odry W, zakole Bugu E (równoleżnikowa 10 2’)

• różnice czasowe - na E wschód, zachód Słońca 40 min wcześniej

• większość terytorium czas środkowoeuropejski

Położenie fizycznogeograficzne Polski

półkule N i E

• wpływ umiarkowanych szerokości na klimat

• klimat umiarkowany ciepły z dużymi różnicami pór roku

• charakterystyczna przejściowość klimatu

umiarkowane szerokości geograficzne

środkowa Europa, głównie pas Niżu Środkowoeuropejskiego (część - Niż Polski)

• nizinna rzeźba terenu sprzyja rolnictwu, budowie szlaków transportowych

styk struktur geologicznych 

• zróżnicowana budowa - różnorodne surowce mineralne  

teren od S wybrzeży Bałtyku do Karpat, Sudetów

• dostęp do Morza - gospodarka morska 

• morze, tereny płaskie, pagórkowate, góry - wiele form turystyki

• góry barierą dla mas powietrza z S Europy

Położenie geopolityczne Polski

między krajami W i E Europy

rozwój społeczno-gospodarczy - UE (2004) 

• dostęp do rynków państw członkowskich, funduszy unijnych, swobodne podróże

strategiczne bezpieczeństwo - NATO (1999)

• gwarancja wsparcia sojuszników w razie wojny, zobowiązanie wydatków na zbrojenia, uczestnictwa w misjach wojskowych

Granice Polski

• całkowita długość = 3572 km, morska = 501 km

• większość naturalnych wzdłuż rzek, grzbietów górskich 

• 7 sąsiadów (kiedyś 3)

Regiony fizycznogeograficzne

Obszary o podobnych cechach środowiska i jednorodnym pochodzeniu. Podział uwzględnia komponenty środowiska przyrodniczego - budowę geologiczną, rzeźbę terenu, warunki klimatyczne, wodne, gleby, rośliny, zwierzęta, krajobrazy 

Jaki jest podział regionów fizycznogeograficznych

Hierarchiczny = regiony wyższej rangi zawierają w sobie niższe

Jakie są regiony fizycznogeograficzne

• obszary

• podobszary/megaregiony

• prowincje

• podprowincje

• makroregiony

• mezoregiony

Jednostki tektoniczne Europy na których jest Polska

prekambryjska platforma wschodnioeuropejska

• starszy fundament krystaliczny ze skał magmowych, metamorficznych 

• młodszej pokrywy ze skał osadowych 

• wyróżnia się jednostki obniżenia, wyniesienia 

platforma paleozoicznej Europy E i Środkowej 

• Sudety z blokiem przedsudeckim, Góry Świętokrzyskie

• platforma paleozoiczna od Sudetów do platformy wschodnioeuropejskiej

obszar fałdowań alpejskich Europy S

• Karpaty

• zapadlisko przedkarpackie 

• powstanie związane z kolizją afrykańskiej i euroazjatyckiej płyty

Na co ma wpływ budowa geologiczna ?

Obecny krajobraz

wydarzenia z ery paleozoicznej

• wielokrotna transgresja = wkroczenie morza

• w zbiornikach rozwój form życia koralowców, gąbek, trylobitów (skamieniałości przewodnie)

• na dnie mórz gromadzą się osady, powstają skały - wapienie, piaskowce, łupki

• orogenezy z działalnością wulkaniczną

• orogeneza kaledońska - częściowe sfałdowanie i wypiętrzenie Gór Świętokrzyskich, Sudetów

• orogeneza hercyńska = ponowne 

• karbon (koniec) - rozwój roślinności na lądzie gorąco, wilgotno 

• węgiel kamienny ze szczątków drzewiastych paproci, skrzypów, widłaków

• potem klimat suchy, gorący - sól kamienna w wysychających morzach 

wydarzenia z ery mezozoicznej

• największe transgresje 

  • pozostały wapienie, dolomity budują Wyżynę Krakowsko-Częstochowską, części Pienin, Tatr

• dalszy rozwój roślin, zwierząt - dinozaury, amonity (skamieniałości przewodnie)

• koniec - początek orogenezy alpejskiej

Wydarzenia z ery kenozoicznej

• orogeneza alpejska - powstanie Karpat, odmłodzenie/spękania i uskoki tektoniczne Sudetów

• intensywna działalność wulkaniczna w Sudetach, przedpolu 

• zalanie wodami morskimi zapadliska przedkarpackiego - złoża soli kamiennej, siarki rodzimej

• powstanie, zanik zbiorników śródlądowych w centrum Polski - bogaty węgiel brunatny

• wkroczenie lądolodu skandynawskiego - rzeźba polodowcowa

• powstanie Morza Bałtyckiego

jak długa jest przeszłość geologiczna

4,6 mld lat

Co to era?

Czas milionów lat, podzielona na okresy

Czym są surowce mineralne?

Bogactwa nieodnawialne, których zasoby się wyczerpują

Dlaczego nie wydobywa się niektórych surowców mineralnych?

• są zagrożone

• nieopłacalne więc się zakończyło, nie zaczęło

Podział surowców mineralnych

• energetyczne

• metaliczne

• chemiczne

• skalne

surowce energetyczne

węgiel kamienny, brunatny, ropa naftowa, gaz ziemny

surowce metaliczne

rudy miedzi, żelaza, cynku i ołowiu, srebro, złoto

surowce chemiczne

sól kamienna, sole potasowe, siarka, fosforyty

surowce skalne

piaski i żwiry, gliny i iły, wapienie i dolomity, gips, kreda, marmury, granity

Rozmieszczenie surowców mineralnych

najwięcej złóż surowców w S, SW 

• wynika z przeszłości geologicznej, paleozoiczne ruchy górotwórcze 

najpowszechniejsze - skalne 

• żwiry, piaski, iły, gliny w całym kraju, głównie osady morenowe i rzeczne 

• wapienie, dolomity, gipsy - wyżyny

• granit, bazalt, marmur - Dolny Śląsk

Występowanie węgla kamiennego

W Śląska, Sudety (Wałbrzych), W Lubelska

Występowanie węgla brunatnego

Bełchatów, Konin, Bogatynia, Pojezierze Wielkopolskie, N Śląska

występowanie ropy naftowej

Pogórze Karpackie, Kamień Pomorski, Gorzów Wlkpl, szelf bałtycki na N od Rozewia

Występowanie gazu ziemnego

Pojezierze Wlkpl, N Południowowielkopolska, Pogórze Karpackie

Występowanie rud miedzi

N Śląska, Polkowice, Lublin

Występowanie soli kamiennej

Bochnia, Wieliczka, Kłodawa, Inowrocław

występowanie siarki

Osiek, Tarnobrzeg, Staszów, Lubaczów

Co ma największe znaczenie gospodarcze

węgiel brunatny, kamienny, rudy miedzi

wykorzystanie gospodarcze surowców energetycznych

• węgle - produkcja energii cieplnej, elektrycznej

• spalanie gazu - cieplna, paliwa, nawozy mineralne

• ropa - paliwa, składniki chemiczne

Wykorzystanie gospodarcze surowców chemicznych

• sól kamienna - lecznictwo uzdrowiskowe, przemysł chemiczny, spożywczy (soda, chlor, kwas solny, sól kuchenna i drogowa)

• ropa - oleje, smary, asfalt

• gaz - włókna sztuczne, amoniak, nawozy

• przetwarzanie - tworzywa sztuczne, art przemysłu farmaceutycznego, kosmetycznego, gumowego 

• siarka - kwas siarkowy, guma, zapałki, barwniki

wykorzystanie gospodarcze surowców metalicznych

• rudy miedzi - czysta miedź, wyroby sprzedawane za granicę, elektrotechnika, elektronika (kable), podczas obróbki inne metale = molibden, nikiel, ołów, złoto, srebro

• rudy cynku - ochrona stali przed korozją, wytwarzanie mosiądzu

• rudy ołowiu - płyty akumulatorowe, pociski

wykorzystanie gospodarcze surowców skalnych

• granity, piaskowce, wapienie, łupki, marmury - budowa domów, wystrój wnętrz, architektura ogrodowa

• dolomity, bazalty, granity - materiał drogowy

• żwir, piasek - beton

• piasek - szkło

• gliny, iły - ceramika budowlana, kleje, zaprawy

• glinka porcelanowa - kolor, łatwa obróbka

co wpływało na ukształtowanie powierzchni

• wynika z przeszłości geologicznej

• S uformowały ruchy górotwórcze

• N i Środek ukształtowały zlodowacenia - efekt różne formy rzeźby polodowcowej

Cechy ukształtowania terenu

• przewaga nizin

• nachylenie powierzchni w NW

• pasowy układ rzeźby terenu

najwyższy punkt

Rysy w Tatrach = 2499

najniższy punkt

Żuławy Wiślane

na co ma wpływ nachylenie powierzchni

na układ sieci rzecznej, kierunek płynięcia rzek

Z czym ma związek pasowy układ rzeźby terenu

przeszłością geologiczną - na N zlodowacenia, na S ruchy górotwórcze

pasy rzeźby terenu

• pobrzeża

• pojezierza

• niziny

• wyżyny

• kotliny

• góry

Pas pobrzeży

• Szczecinskie, Koszalinskie, Gdańskie 

• Nadmorskie Równiny o małych wysokościach bezwzględnych (do 50)

• Wzdłuż Bałtyku 

• Kiły, mierzeje, wydmy, obszary depresyjne (Żuławy Wiślane)

Pas pojezierzy

• Mazurskie, Pomorskie, Wielkopolskie 

• Różne formy rzeźby polodowcowej 

• Pagórkowate tereny 

• wzgórza morenowe (Wieżyca, Dylewska Góra), rynny, jeziora 

• Krajobraz młodoglacjalny

Pas Nizin

• Śląska, Poludniowowielkopolska, Mazowiecka, Północnopodlaska 

• 50 - 300 m

• Równiny, doliny rzeczne 

• Rzadkie niewysokie wzniesienia

Pas wyżyn

• Śląska, Krakowsko-Częstochowska, Kielecka, Lubelska, Roztocze 

• 200 - 515

• Urozmaicona rzeźba, złożona budowa geologiczna

• KC - krajobraz krasowy z formami wapiennymi (skałki, jaskinie) 

• L - głębokie wąwozy lessowe

Pas Kotlin

• Oświęcimska, Krakowska, Sandomierska

• wyraźne obniżenie między wyżynami N a Karpatami na S 

• 150 - 300

• Obszary równinne, faliste, wysoczyzny poprzecinane dolinami rzek spływających z wyżyn i Karpat

Pas gór

• Karpaty, Sudety

• Bardzo zróżnicowana rzeźba terenu, pasma górskie 

• Najwyższe pasmo Karpat - Tatry, szczyt Rysy 

  • wysokogórska rzeźba terenu, duże wysokości względne, ostre grzbiety górskie, strome stoki 

• Sudety - Śnieżka w Karkonoszach (1603) 

  • płaskie powierzchnie szczytowe, śródgórskie Kotliny

jaki jest klimat Polski

umiarkowany ciepły przejściowy

Co kształtuje klimat

ścierają się wpływy morskiego z Atlantyku, W i kontynentalnego z E, Azji

przejściowość klimatu

różny czas trwania termicznych pór roku między W a E Polski

termiczne pory roku

• przedwiośnie (0-5), wiosna (5-15), lato (powyżej 15), jesień (5-15), przedzimie (0-5), zima (poniżej 0)

• Przedwiośnie i zimie dłuższe na E

Dlaczego są zmienne warunki pogodowe

przez różne napływające masy powietrza

I podział czynników klimatycznych

Strefowe - dopływ energii słonecznej, astrefowe

Meteorologiczne czynniki wpływu na klimat

rozkład głównych ośrodków barycznych 

• cały rok Niż Islandzki, Wyż Azorski 

• mniejszy wpływ - Wyż Azjatycki (zima), niż znad Azji (lato) 

Przepływ mas powietrza 

• przez różnicę ciśnienia między ośrodkami 

• różnią się temperaturą, wilgotnością - częste zmiany pogody

Masy powietrza

• polarne morskie

• zwrotnikowe morskie

• zwrotnikowe kontynentalne

• polarne kontynentalne

• arktyczne

polarne morskie

• ocieplenie, odwilż, deszcz ze śniegiem - zima

• Ochłodzenie, zachmurzenie, deszcz - lato

zwrotnikowe morskie

• ciepłe, wilgotne 

• Wzrost temperatury, burze

zwrotnikowe kontynentalne

• cieple, suche, słoneczne 

• Złota jesień

polarne kontynentalne

• Mróz, słońce - zima 

• Upały, susze - lato

arktyczne

• ochłodzenie, przymrozki - wiosna 

• Silny Mróz, obfity śnieg - zima

czynniki niemeteorologiczne wpływu na klimat

• szerokość geograficzna

• położenie geograficzne

• ukształtowanie powierzchni

• pokrycie terenu

pokrycie terenu na mniejszych obszarach

lasy utrudniają dopływ słońca, zwiększają wilgotność

zróżnicowanie opadów atmosferycznych

średnia roczna suma = 600 mm

wysokie Karpaty, wybrzeża Bałtyku, pojezierza, wyżyny

najniższe = Pojezierze Wielkopolskie, N Mazowiecka

• częściowo związane z położeniem w cieniu opadowym pojezierzy - wzniesienia zatrzymują wilgoć mas powietrza z Atlantyku, Bałtyku

zmiany klimatu

• wzrost średniej temperatury miesięcznej, rocznej 

• krótszy okres utrzymywania się pokrywy śnieżnej w zimie, bezśnieżne zimy 

• coraz częstsze susze prawie każdego roku 

• częstsze ekstremalne zjawiska pogodowe (ulewne deszcze z powodziami, silne burze, wiatry)

• Wpływ na gospodarkę, rolnictwo, codzienne życie

Zróżnicowanie okresu wegetacyjnego

• najdłuższy (225) W

• głównie 210 - 20

• NE krótszy poniżej 200

• najkrótszy w górach - Kasprowy Wierch - 88, Śnieżka 110

znaczenie dla uprawy roślin, przekłada się na wielkość produkcji roślinnej

• długi - N Śląska, Szczecińska = buraki cukrowe, pszenica

• najmniej wymagający owies = krótki okres, znosi obfite opady, słaba gleba (E, Karpaty)

zróżnicowanie temperatury

Średnia roczna temperatura 7 NE - 10 W

• wzrasta z NE w kierunku SW przez ścieranie się mas z Atlantyku i Azji

• rozkład zakłócają góry (najzimniej) - temp obniża się z wysokością (średnia roczna nie przekracza 5)

najcieplejszy lipiec, najchłodniejszy styczeń 

średnia roczna amplituda niższa na W (19)

• bardziej morski klimat 

• na E 22

elementy zróżnicowania przestrzennego klimatu

• temperatura

• okres wegetacyjny

• opady atmosferyczne

ukształtowanie powierzchni

łańcuchy górskie = bariera przepływu

• równoleżnikowe - ułatwia rzepów z W na E

ekspozycja stoków = więcej pada na dowietrznych niż zawietrznych 

• szczególnie na pojezierzach, N stoki wystawione na masy z Atlantyku - wyższe niż obszary za pojezierzami (cień opadowy)

położenie geograficzne

• względem rozległych obszarów lądów, mórz 

• kontynentalny = duże amplitudy dobowe, roczne temperatury 

  • małe sumy opadów atmosferycznych (większe letnie)

  • wyraźne cechy na E

• morski = małe amplitudy dobowe, roczne 

  • duże opady cały rok 

  • wpływy wyraźne w NW, wzdłuż wybrzeża

szerokość geograficzna

• kąt wysokości słońca nad horyzontem, długość dnia 

• Przekłada się na ilość energii słonecznej docierającej do powierzchni

bilans wodny

zestawienie danych przychodów, ubytków wody i retencji w określonym czasie

bilans wodny w Polsce

• przychód = 192 km3 (głównie) opady atmosferyczne 93, wody z zagranicy 

• rozchody = 192 km3 - parowanie, zużycie gospodarcze, odpływ powierzchniowy, podziemny

• retencja - gruntowa, powierzchniowa

wskaźnik dostępności wody

ilość wody dostępnej na 1 mieszkańca na rok

wskaźnik dostępności wody w Polsce

• do porównywania zasobów wodnych możliwych do wykorzystania

• Polska - 1700 m3, Europa - 4600 m3 (Polska w końcówce)

Jak są rozmieszczone zasoby wodne

nierównomiernie

rozmieszczenie obszarów wodnych w Polsce

obszary nadwyżek, niedoborów (znaczna powierzchnia)

• dla rolnictwa = Poj Wlkpl, przemysłu i gospodarki komunalnej = W Śląska

Przyczyny zagrożenia niedoborem wody

• mała średnia roczna suma opadów atmosferycznych 

• coraz częstsze bezśnieżne zimy

• wzrost zapotrzebowania na wodę

• nieracjonalna gospodarka wodna (marnowanie, zanieczyszczenie)

Niekorzystny wpływ małych zasobów wodnych na środowisko

• funkcjonowaniu roślin i zwierząt zagrażają długie susze 

• straty w uprawach rolnych, większe koszty produkcji żywności, mniejsza dostępność na rynku

• zagrożenie przemysłu, gospodarki - miejsca koncentracji przemysłu, dużo ludności 

  • razem z małymi opadami, długa suszą - trudny dostęp 

  • głównie środek 

• wzrost kosztów produkcji energii elektrycznej 

Cechy sieci rzecznej

• prawie cała w zlewisku Bałtyku

• dorzecza Wisły, Odry

• dobrze rozwinięta

• nisko położone działy wodne

• asymetria dorzeczy

• największe przepływy na Wiśle (Tczew), Odrze (Zalew Szczeciński)

• wysokie przepływy zależą od pory roku

Rzeka główna

 rzeka uchodząca bezpośrednio do morza lub jeziora

dopływ

rzeka wpadająca do rzeki głównej lub jeziora, dzieląca się na dopływy lewostronne i prawostronne

dorzecze

obszar, z którego wody spływają do jednej rzeki głównej (wraz z jej dopływami)

zlewisko

obszar, z którego wody spływają do jednego morza lub oceanu, może obejmować wiele dorzeczy

dopływy Wisły

San, Narew

Dopływy Odry

Nysa Kłodzka, Nysa Łużycka

Dopływy Warty

Noteć, Prosna

Ile jezior w Polsce?

7100, łączna powierzchnia powyżej 1 ha, niespełna 1% obszaru

Rozmieszczenie jezior

nierównomiernie rozmieszczone - większość na N 

• związane z ostatnimi zlodowaceniami 

• pas pojezierny: Pojezierze Pomorskie (48%), Mazurskie, Wielkopolskie

•  Mazurskie - duże; największe Śniardwy, najgłębsze Hańcza

z czym są związane typy genetyczne jezior?

Ze sposobem powstania misy jeziornej

Typy genetyczne jezior - polodowcowe

• morenowe

• rynnowe

• cyrkowe/karowe

jeziora morenowe

• w obniżeniach terenu

  • między wzniesieniami moren czołowych

  • zagłębienia moren gennych 

• duża powierzchnia

• urozmaicona linia brzegowa

• liczne zatoki, półwyspy

• Śniardwy, Mamry, Niegocin

jeziora rynnowe

• skutek erozyjnej działalności wód polodowcowych 

• wąskie, wydłużone

• duże spadki dna, głębokie 

• Hańcza, Gopło, Jeziorak, Raduńskie Dolne

jeziora cyrkowe/karowe

• wypełnienie wodą górskich cyrków (kotłów) lodowcowych

• owalne, duży spadek, głębokie

• Czarny Staw pod Rysami, Czarny Staw Gąsienicowy w Tatrach

jeziora przybrzeżne

• wypełnienie wodą gruntową przybrzeżnych zagłębień, odcięcie przez piaszczyste mierzeje 

• duża powierzchnia, mała głębokość

• Łebsko, Jamno

jeziora deltowe

• wypełnienie wodą małych zagłębień w deltach rzecznych 

• płytkie, niskie bagniste brzegi

• Druzno (Wisła), Dąbie (Odra)

sztuczne zbiorniki wodne/zbiorniki antropogeniczne

powstały na skutek działalności człowieka

rodzaje zbiorników antropogenicznych

zaporowe, poeksploatacyjne

zbiorniki zaporowe

• skutek budowy zapory w dolinie rzecznej 

• na Wiśle, we Włocławku