Motywy literackie i toposy w literaturze

Zestaw fiszek pojęciowych opracowanych na podstawie notatek z języka polskiego, obejmujących motywy cierpienia, marności, apokalipsy, poświęcenia, winy i kary, miłości oraz heroizmu w lekturach szkolnych.

Hiob

Bohater biblijnej „Księgi Hioba”, człowiek prawy i sprawiedliwy, którego dotyka niezawinione cierpienie będące próbą zesłaną za sprawą Szatana; mimo że nie rozumie swojego losu, ostatecznie odzyskuje zdrowie i majątek.

Doktor Rieux

Bohater powieści „Dżuma” Alberta Camusa, który z poświęceniem niesie pomoc mieszkańcom Oranu podczas epidemii, stawiając opór złu i cierpieniu, mimo że nie potrafi wyjaśnić sensu śmierci niewinnych ludzi.

Motyw marności (Księga Koheleta)

Pogląd wyrażony słowami „Marność nad marnościami i wszystko marność”, głoszący przemijalność dóbr materialnych, wiedzy i sławy; autor nakazuje doceniać teraźniejszość, codzienną pracę, jedzenie oraz relacje z innymi ludźmi.

„Oda do młodości” (Adam Mickiewicz)

Utwór, w którym podmiot liryczny podkreśla siłę wspólnoty i młodzieńczej energii, zdolnej przełamywać ograniczenia jednostki, przezwyciężać marazm oraz aktywnie zmieniać świat.

„Apokalipsa św. Jana”

Biblijna wizja końca świata przedstawiająca walkę dobra ze złem, sąd ostateczny oraz zesłane plagi, po których następuje odnowienie świata i nastanie wiecznego pokoju.

Czterej Jeźdźcy Apokalipsy, pieczęcie i trąby

Symbole zagłady i katastrofy obecne w „Apokalipsie św. Jana”, oznaczające chaos, nieszczęścia, głód oraz śmierć dotykające ludzkość przed sądem ostatecznym.

Nowe Jeruzalem

Obraz z „Apokalipsy św. Jana” symbolizujący odnowiony świat i stan wiecznego szczęścia u boku Boga, w którym nie istnieje cierpienie ani śmierć.

Prometeusz

Tytan z „Mitologii” Jana Parandowskiego, który z bezinteresownej miłości do ludzi wykradł bogom ogień; za swój czyn został skazany przez Zeusa na wieczną mękę przykucia do skały i wyjadanie odrastającej wątroby przez orła.

Akcja pod Arsenałem

Wydarzenie opisane w „Kamieniach na szaniec” Aleksandra Kamińskiego, podczas którego przyjaciele odbijają skatowanego przez gestapo Rudego, stanowiące przykład najwyższego poświęcenia, odwagi i braterstwa.

Syzyf

Król Koryntu z „Mitologii” Jana Parandowskiego, który wielokrotnie oszukiwał bogów i uciekał przed śmiercią, za co został ukarany wiecznym wtaczaniem na górę głazu, spadającego tuż przed samym szczytem.

Balladyna

Tytułowa bohaterka dramatu Juliusza Słowackiego, która zabija siostrę Alinę, by zdobyć władzę i poślubić Kirkora; popełnia kolejne zbrodnie, by ukryć prawdę, i ostatecznie ginie rażona piorunem jako kara za popełnione winy.

Mit o Orfeuszu i Eurydyce

Mityczna opowieść ilustrująca motyw miłości silniejszej niż śmierć; Orfeusz schodzi do podziemi po zmarłą żonę, jednak przez brak cierpliwości i spojrzenie za siebie traci Eurydykę na zawsze.

„Romeo i Julia” (William Szekspir)

Dramat ukazujący potęgę miłości przekraczającej rodowe waśnie, w którym tragiczne nieporozumienie i brak porozumienia prowadzą do samobójczej śmierci obojga zakochanych.

Heroizm (według „Iliady” Homera)

Postawa moralna polegająca na wierności zasadom, honorze i podejmowaniu walki z losem lub przeważającym przeciwnikiem w obronie ojczyzny, nawet przy świadomości nieuchronnej śmierci.

Hektor

Główny obrońca Troi z „Iliady” Homera, który mimo świadomości wiszącej nad nim śmierci staje do pojedynku z Achillesem i ginie, wykazując się męstwem oraz wiernością własnym wartościom.

Alek, Rudy i Zośka

Młodzi bohaterowie „Kamieni na szaniec” Aleksandra Kamińskiego, którzy w czasie okupacji podejmują walkę konspiracyjną, sabotaż i dywersję, poświęcając własne życie dla ojczyzny i przyjaźni.

Konflikt praw boskich i ludzkich („Antygona” Sofoklesa)

Spór moralny między prawem boskim nakazującym pochówek brata (reprezentowanym przez Antygonę) a bezwzględnym zakazem i prawem stanowionym przez władcę (uosabianym przez Kreona).