Pojęcia z literatury, filozofii i epok literackich (Antyk, Średniowiecze, Renesans)

Fiszki pojęciowe z zakrasu epok literackich (Antyk, Średniowiecze, Renesans), nurtów filozoficznych, gatunków oraz motywów kulturowych.

Epos

Gatunek literacki przedstawiający społeczność na tle przełomowych wydarzeń (np. Iliada, Odyseja), w którym świat boski wpływa na wydarzenia i miesza się ze światem ludzkim.

Mit

Opowieść wyjaśniająca pochodzenie świata, bogów, ludzi oraz różnych zjawisk przyrodniczych i społecznych, stanowiąca element wierzeń religijnych utrwalony w kulturze.

Tragedia antyczna

Dramat przedstawiający konflikt prowadzący nieuchronnie do klęski bohatera, stosujący klasyczną zasadę trzech jedności (miejsca, czasu i akcji).

Tragizm

Sytuacja bez wyjścia, w której bohater stoi przed koniecznością dokonania wyboru między dwiema równorzędnymi racjami, z których każda decyzja przynosi negatywne skutki.

Fatum

Nieuchronne, z góry przeznaczone przeznaczenie ciążące nad bohaterem lub jego rodem.

Retoryka

Sztuka pięknego, poprawnego i przekonującego przemawiania.

Antropocentryzm

Pogląd filozoficzny stawiający człowieka w centrum uwagi i zainteresowania.

Stoicyzm

Nurt filozoficzny nakazujący zachowanie spokoju i równowagi duchowej wobec wydarzeń zewnętrznych, na które człowiek nie ma wpływu, oraz życie zgodne z rozumem i naturą.

Epikureizm

Filozofia zakładyjąca dążenie do szczęścia i spokoju ducha poprzez unikanie cierpienia oraz osiąganie wewnętrznej harmonii.

Cynizm

Nurt filozoficzny polegający na odrzuceniu dóbr materialnych, podważaniu powszechnych autorytetów oraz dążeniu do całkowitej niezależności człowieka.

Hedonizm

Postawa uznająca całkowite szczęście, przyjemność i rozkosz za najwyższe dobro i główny cel życia.

Mimesis

Zasada naśladowania rzeczywistości i życia przez sztukę.

Katharsis

Oczyszczenie emocjonalne, jakiego doświadcza widz poprzez przeżycie tragedii dramatycznej.

Hybris

Pycha i zgubna pewność siebie bohatera, prowadząca do przekroczenia granic wyznaczonych człowiekowi przez bogów lub przeznaczenie.

Archetyp

Pierwotny, wzorcowy motyw lub postać utrwalona w świadomości kulturowej.

Teocentryzm

Pogląd dominujący w średniowieczu, stawiający Boga w centrum kultury, zainteresowań i życia człowieka, gdzie celem egzystencji jest zbawienie.

Pareneza

Formowanie i propagowanie idealnych wzorców osobowych godnych naśladowania (np. świętego ascety, rycerza, władcy).

Memento mori

Hasło średniowieczne oznaczające „pamiętaj o śmierci”, przypominające o znikomości dóbr doczesnych i nieuchronnym końcu życia.

Ars morendi

Motyw „sztuki umierania”, czyli godnego i pobożnego przygotowania się do odejścia ze świata.

Danse macabre

Motyw „tańca śmierci” w sztuce i literaturze, ukazujący, że śmierć zrównuje wszystkich ludzi bez względu na ich stan i pozycję społeczną.

Renesans (Odrodzenie)

Epoka w kulturze europejskiej (XIV–XVI w.), charakteryzująca się powrotem do antycznych ideałów, rozwojem humanizmu oraz docenieniem rozumu i możliwości człowieka.

Humanizm renesansowy

Prąd umysłowy skupiony na potrzebach, edukacji i rozwoju człowieka, wyrażony zasadą Terencjusza: „Człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce”.

Reformacja

Ruch religijno-społeczny zapoczątkowany w 1517 r., mający na celu odnowę Kościoła chrześcijańskiego i prowadzący do jego rozłamu.

Dramat szekspirowski

Gatunek dramatyczny powstały w renesansie, odrzucający klasyczną antyczną zasadę trzech jedności.

Średniowiecze (ramy czasowe)

Epoka trwająca od 476 r. (upadek Cesarstwa Zachodnorzymskiego) do 1492 r. (odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba); w Polsce trwa od 966 r. (chrzest Polski).