typy broni + dziwne słowa wojskowe

arkebuz

długa gładkolufowa broń strzelecka wyposażona w zamek kołowy, używana od XVI do XVII wieku. Powstała w końcu XV wieku jako lżejsza i poręczniejsza alternatywa dla prymitywnych hakownic i późniejszych ciężkich muszkietów

arkebuz

bagnet

rodzaj broni białej mocowanej u wylotu lufy broni strzeleckiej - po nałożeniu stanowi jej przedłużenie, umożliwiając efektywniejsze wykorzystanie jej w walce wręcz. W Polsce początkowo zwany był bajonetem

bagnet

berdysz

broń drzewcowa piechoty będąca ciężkim, szerokim toporem o zakrzywionym ostrzu i długim drzewcu mierzącym około 1,8 metra. W Rzeczypospolitej w 1674 roku król Jan III Sobieski wprowadził w wojsku polskim zmodyfikowaną wersję broni, używaną jako podpórka zamiast forkietu podczas strzelania z muszkietu i broń biała

berdysz

czekan

drzewcowa broń obuchowo-sieczna składająca się z długiego trzonka zakończonego siekierką, zwykle niewielkich rozmiarów, nieco podobna do ciupagi. Do XVIII wieku była w nie uzbrojona kawaleria polska. Wraz z nadziakami były chętnie noszone przez polską szlachtę - noszenie ich publicznie zostało zakazane na przełomie XVI/XVII w, m.in, w związku z zamachem na Zygmunta III

czekan

kartauna

ogólna nazwa odprzodowych dział artyleryjskich używanych od XVI do XVIII wieku. Były to działa o średniej długości lufy, mające mniejszy zasięg od kolubryny. Używano ich przeważnie do obrony fortec, często przeciwko piechocie ładowane były kartaczami. Cenione ze względu na małą ilość prochu, której wymagały.

kartauna

półkartauna

armata strzelająca 24funtowymi pociskami, o kalibrze 150 mm

ćwierćkartauna

armata strzelająca 12-funtowymi pociskami, o kalibrze 120 mm

garłacz, granatnik, blunderbuss

Rodzaj dawnej strzelby, używanej głównie w XVI–XVIII wieku i nieprzekraczającej zazwyczaj 50 cm długości. Przybierały formę zbliżoną zarówno do pistoletów jak i krótkich karabinków. Broń przeznaczona do walki na krótkim dystansie, zdolna do miotania ołowianych kul, siekańców lub grubego śrutu^. Powstały w XVI wieku jako broń przeznaczona pierwotnie dla marynarzy, z czasem zdobyły szerszą popularność w Europie, stały się głównie bronią jazdy i w tej roli rozpowszechniły się na Bliskim Wschodzie.

garłacz

karacena

polska zbroja łuskowa produkowana od XVI do XVIII wieku, popularna w okresie kultury sarmackiej, szczególnie w okresie panowania króla Jana III Sobieskiego. Zbroja składała się ze skórzanego kaftana pokrytego metalowymi płytkami w kształcie łusek nachodzących na siebie. Na zbroję narzucana była skóra lamparcia

karacena

kirys

zbroja ochraniająca korpus składająca się z dwóch części: ochraniającego pierś napierśnika i osłaniającego plecy naplecznika, połączonych za pomocą rzemieni i klamer w pasie, po bokach i na ramionach. Używany jako część zbroi husarii i kirasjerów

kirys

kolubryna

ogólna nazwa odprzodowych dział artyleryjskich używanych w XVI i XVII wieku. Ze względu na dużą donośność i skuteczność pocisku armaty o większym kalibrze stosowano do niszczenia fortyfikacji, o mniejszym – do rażenia siły żywej przeciwnika na dużych odległościach. Pojedyncze miały kaliber 150 mm

kolubryny

pospolite, ekstraordynaryjne

potoczne nazwy kolubryn o dłuższych lufach

bękarty, bastardy

potoczne nazwy kolubryn o krótszych lufach

koncerz

jednoręczna kolna broń biała wywodząca się od miecza, używana w XV-XVIII wieku przez kawalerię (husarię). Jej charakterystyczną cechą jest bardzo długa i wąska głownia.

koncerz

kopia

broń drzewcowa wywodząca się z włóczni, którą konny wojownik umieszczał pod pachą i atakował przeciwnika, szarżując na niego galopem. Niezbędne dla rozwoju tej techniki walki było upowszechnienie się strzemion i siodeł z wysokimi łękami. Stała się tradycyjną bronią europejskich rycerzy.

kopia

krócica

staropolskie potoczne określenie małego pistoletu przeznaczonego do samoobrony. Wyposażane były w zamki skałkowe lub kapiszonowe oraz bardzo krótkie lufy zapewniające minimalną donośność (długość lotu pocisku)

krócice

hakownica

jeden z najstarszych typów ręcznej broni palnej, używanej do obrony miast i zamków od XIV do XVI w. Cechą charakterystyczną jest hak znajdujący się w okolicy wylotu lufy, skierowany pod kątem prostym w dół, który służył do amortyzowania odrzutu przez zahaczenie go o mur/płot

hakownica

misiurka

hełm pochodzenia wschodniego, złożony z dzwonu w formie metalowej płaskiej miski z doczepionym do niego długim kapturem kolczym. Był popularną formą hełmu w Imperium Osmańskim i w krajach znajdujących się pod jego panowaniem. Na Kaukazie używano ich aż do II połowy XIX w. W Polsce używany głównie przez jazdę kozacką, pancernych i petyhorców od XVI do połowy XVIII wieku.

misiurka

muszkiet

długa gładkolufowa broń strzelecka zwykle wyposażona w zamek lontowy i wymagająca podparcia lufy na forkiecie, używana od XVI do XVII wieku

muszkiet

oktawa, półfalkon, sokolik

inne nazwy kolubryny

puffer (pistolet skałkowy)

typ pistoletu kawaleryjskiego używanego w XVI w. - pistolet małego kalibru z kołowym zamkiem. Chwyt pistoletowy był prosty lub lekko odchylony ku dołowi - Charakterystyczne było zakończenie chwytu w postaci dużej, kulistej głowicy. Jeździec miał na wyposażeniu dwa pistolety, stąd zawsze wytwarzane były w parach (lewy i prawy). Używała ich m.in. rajtaria

puffer

puklerz

rodzaj małej okrągłej tarczy używanej w Europie od XII do XVIII wieku - charakteryzował się niewielkimi rozmiarami i krągłym wybrzuszonym kształtem z wystającym pośrodku guzem (boucle). Zazwyczaj wykonywany był całkowicie z metalu. Podczas wojen XVII-wiecznych wyposażano w nie podoficerów piechoty z pierwszego szeregu, uzbrojonych jedynie w rapier i chronionych ponadto półpancerzem i głębokim hełmem

puklerz

puszka

określenie wczesnej średniowiecznej broni palnej, używanej w Europie od końca XIV do XV wieku. W historycznych źródłach pisanych pojęcie to miało niesprecyzowane znaczenie, dlatego jego interpretacja zależy od użytego kontekstu - może odnosić się zarówno do dział, jak i broni ręcznej, a w niektórych przypadkach również zwykłych pojemników.

puszka

rapier

jednoręczna, sieczno-kolna lub kolna broń biała o długiej, prostej obosiecznej głowni. Charakterystyczną cechą jest występowanie w nim podkrzyża oraz rozbudowana oprawa rękojeści, wyposażona w liczne osłony.

Broń wyewoluowała od miecza na początku renesansu jako broń noszona „na co dzień” przez mieszczan i był najpopularniejszą bronią Europy Zachodniej od XVI do XVII w. W Polsce był używany głównie przez wojska autoramentu cudzoziemskiego (arkebuzerów, rajtarów, dragonów i muszkieterów).

rapier

rohatyna

odmiana włóczni z hakiem przy grocie, zazwyczaj nie przekraczała długości trzech metrów. Bardzo często nie nadawała się do cięć, lecz jedynie do pchnięć.

Używana była od czasów średniowiecza do początków XVIII wieku zarówno przez kawalerię, jak i piechotę. Szczególną popularnością cieszyła się na Rusi i w Polsce jako broń bojowa i myśliwska na dużego zwierza.

rohatyna

pałasz

jednoręczna sieczno-kolna broń biała, z prostą jedno- lub obosieczną głownią - szerszą popularność zdobyły w XVII w. stopniowo wypierając rapiery i szpady.

Od XVIII w. znajdowały się na wyposażeniu dragonów i kirasjerów, następnie zyskując popularność również w innych formacjach kawaleryjskich oraz w piechocie. W Polsce były popularną bronią już od XVI w. ustępując jednak znacznie powszechniejszej szabli. Znalazły się również na wyposażeniu husarii, gdzie używano ich niekiedy zamiennie z szablą, jednak przede wszystkim jako zamiennik długich koncerzy

pałasz

tasak, półszabla

sieczna broń biała o stosunkowo krótkiej, masywnej głowni. W średniowieczu była to broń typowo plebejska, która później weszła na stałe do uzbrojenia wojskowego (głównie formacji piechoty). Używane też przez saperów, głównie do prac obozowych

tasak

nadziak, obuszek

broń obuchowo-kolna przypominająca z wyglądu młotek o drewnianym lub stalowym stylisku i stalowej głowicy z jednej strony tępej (prostokątnej, kwadratowej lub w formie głowicy buzdygana) lub siekierki, a z drugiej zaopatrzonej w ostry, często zakrzywiony kolec. Broń ta służyła do rozbijania lub przebijania zbroi i hełmu przeciwnika. Używana od XV do XVII wieku, wchodziła w skład wyposażenia husarii. Broń popularna wśród polskiej szlachty, która stosowała je do krwawego rozstrzygania sporów, szczególnie podczas sejmików.

nadziak

obuch

broń biała z zawiniętym w dół dziobem i młotkiem po jego przeciwległej stronie. Stosowany od XVI do XVIII wieku przez szlachtę polską, zwykle miał drzewce długości 80–100 cm i był noszony w formie laski. Była to broń często używana w pojedynkach i burdach. Miał być bezpieczniejszy od nadziaka, z którego powstał, ale różnica nie była wielka, stąd obowiązywał zakaz wnoszenia tego typu broni na sejmiki, a także do niektórych kościołów.

obuch

halabarda

dwuręczna broń drzewcowa, kużywana w wieku XIV-XV. Mierzy 1,5-1,8 m i składa się z drzewca z głownią łączącą w sobie elementy trzech broni: topora z jednej strony, haka z drugiej i włóczni pośrodku (w postaci długiego grotu). Dzięki temu była uniwersalna - była użyteczna przeciw kawalerzystom, pozwalając żołnierzowi ściągnąć jeźdźca z wierzchowca. Od XVI w. używana przez straż pałacową i miejską. Używano jej głównie, aby pokonać pikinierów albo rycerzy walczących mieczem, gdyż długość tej broni zapewniała żołnierzom dużą przewagę.

halabardy

buzdygan

jednoręczna broń obuchowa pochodzenia wschodniego, składająca się ze styliska zakończonego głowicą wyposażoną w szereg wypustek - tzw. piór. W wersji paradnej pióra bywały zaokrąglone, obite srebrną lub złotą blachą, niekiedy wysadzane klejnotami. W Polsce od XVI do XVIII wieku stanowił oznakę władzy oficerskiej w kawalerii narodowego autoramentu (wśród rotmistrzów, pułkowników, poruczników i chorążych).

buzdygan

buława

jednoręczna broń obuchowa, składająca się ze styliska zakończonego kulistą lub gruszkowatą głowicą. Oprócz funkcji bojowej służyła także jako znak dostojeństwa wojskowego. W Polsce znak urzędu hetmana w XVI–XVIII wieku

buława

pika, spisa

dawna długa broń drzewcowa piechoty, w postaci zakończonego niewielkim grotem drzewca o długości do 5,5-6 metrów, stosowana przeciw szykom pieszym i kawalerii. Używana od początku XV do początku XVIII w. Po wynalezieniu muszkietu uzbrojona w nie piechota stała się osłoną dla formacji piechoty wyposażonej w broń palną. W XVIII w zwiększony zasięg i skuteczność ognia muszkietów z zamkiem skałkowym oraz artylerii (wraz z wprowadzeniem na wyposażenie piechoty bagnetów) spowodowały, że broń straciła swoją użyteczność i zniknęła z pól bitewnych. Używana też przez jazdę kozacką

pika

szpada

kolna broń biała, powstała w XVII wieku na zachodzie Europy, ewoluując z rapiera jako broń mniejsza, lżejsza i poręczniejsza. Od XVIII wieku traktowana jako broń przyboczna i część ubioru szlachcica (podobnie jak szabla w Polsce), w RP rzadko używana

szpada

kord

sieczna broń biała popularna wśród uboższych warstw społecznych w średniowieczu i nowożytności. Pierwotnie rodzaj długiego noża lub puginału, który wyewoluował do formy pokrewnej szabli lub tasakowi.

kord

rząd koński

całość przedmiotów, których przeznaczeniem jest umożliwienie jeźdźcowi wygodnego i stabilnego siedzenia na koniu oraz sprawnego nim kierowania - składa się z uzdy, siodła i dodatkowego sprzętu końskiego

szabla

jednoręczna sieczna broń biała, wyróżniająca się długą, jednosieczną i zakrzywioną głownią. Przeznaczona jest głównie do zadawania cięć (w mniejszym stopniu również do pchnięć). Najstarszy typ pojawił się w okresie Rzeczypospolitej Obojga Narodów za panowania Stefana Batorego i szybko zyskał popularność wśród szlachty

szabla

rusznica

jeden z pierwszych typów prymitywnej ręcznej broni palnej nieposiadającej zamka, znanej w Europie od XIV w. Odpalenie ładunku miotającego odbywało się poprzez ręczne przyłożenie lontu lub tlącej się hubki do podsypanej prochem panewki. Strzelano trzymając drewniane łoże pod pachą niekiedy dodatkowo podpierając broń na forkiecie (dokładne celowanie nie było możliwe). Lżejszą jej wersją był petrynał z którego strzelano opierając kolbę o napierśnik zbroi, natomiast cięższą wersją używaną do strzelania z umocnień była hakownica. W XVI w. zaczęły wychodzić z użycia, zastępowane nowocześniejszymi muszkietami.

Pojawiły się w wojsku I Rzeczypospolitej za czasów panowania Zygmunta Starego, stanowiąc często spotykaną broń wśród wojsk obrony potocznej

samopał

staropolskie potoczne określenie długiej ręcznej broni palnej, używanej od XVI do XVII wieku na Ukrainie i w Rosji. Termin ten odnosił się do zróżnicowanych konstrukcji broni strzeleckiej.

szyszak

Hełm zbudowany z kopulastego dzwonu, otoku, daszka z nosalem, policzków i nakarczka. Używany był na ziemiach polskich przez wojska narodowego autoramentu, w szczególności husarię. W średniowieczu składający się tylko z dzwonu i nazywany szłomem

szyszak

pappenheimer

późna forma szyszaka, popularna w oddziałach jazdy w XVII w

pappenheimer

szturmak

renesansowy hełm najczęściej o konstrukcji otwartej, charakteryzował się półokrągłym dzwonem z grzebieniem, ruchomymi lub stałymi policzkami oraz daszkiem osłaniającym oczy, przez który niekiedy przechodził nosal. Używany był w piechocie (landsknechci, pikinierzy), jeździe (arkebuzerzy, rajtarzy, kirasjerzy i czasem dragoni) oraz w służbie morskiej do połowy XVII w. W Polsce takich hełmów używała m.in. husaria

szturmak

płatnerz

rzemieślnik wykonujący zbroje płytowe dla ludzi i koni, oraz elementy towarzyszące zbroi, jak np. przyłbice, rękawice, szyszaki, a także kolczugi

puszkarz

rzemieślnik wyrabiający armaty, działa

hajdamacy

uczestnicy zbrojnych napadów rozbójniczych na terytorium Ukrainy Prawobrzeżnej w składzie Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVIII wieku. Wywodzili się ze zbiegłych ukraińskich chłopów, zubożałych mieszczan i Kozaków zaporoskich. Żyli z rozboju

buńczuk

Rodzaj znaku z powiewających kiściami końskich ogonów.

Stanowił symbol władzy w armii mongolskiej i tureckiej, oraz wojskach tatarskich i kozackich.

buńczuk

ryngraf

Część zbroi wywodząca się z obojczyka noszonego pod szyją, często zdobione rysunkami o tematyce religijnej lub heraldycznej, a w późniejszym okresie godłami państwowymi. Od XVI w. był stopniowo zmniejszany i z czasem stosowany samodzielnie. W ostatecznej formie wykształcił się w XVII w. lub XVIII w. jako wojskowa dystynkcja (odznaka) bądź ozdoba o charakterze militarnym zatracając znaczenie ochronne

ryngraf

furaż

obrok, pasza dla koni wojskowych

dżygit

kaukaski jeździec konny, góral, czasem wojownik lub rozbójnik, świetnie panujący nad koniem. Ze względu na ich umiejętności jeździeckie nazywano tak Kozaków.

pinasa, pinka

żaglowiec szeroko rozpowszechniony we flotach europejskich w XVI-XVIII wieku - statek handlowy przystosowany do walki we flocie wojennej.

pinka

czambuł

specjalnie wydzielony oddział Tatarów, którego zadaniem było – w oderwaniu od sił głównych – atakowanie nieprzyjaciela w głębi terytorium celem zdezorganizowania zaplecza i odwrócenia uwagi od działań własnych sił głównych, a także zagarnięcia zdobyczy, przede wszystkim jasyru.

harc

walka pojedynczych żołnierzy przed walną bitwą

bułat

rodzaj szabli orientalnej z głownią o charakterystycznym szerokim piórze, rozszerzającym się ku sztychowi. Wykonywane głównie z bardzo dobrej jakości stali damasceńskiej. Używana w Polsce oraz na Bliskim Wschodzie m.in. przez janczarów.

bułat

czata

zwiad wojskowy/warta

ekwipaż

polowe wyposażenie oficera

kontrmarsz

taktyka polegająca na salwowym oddawaniu strzałów przez kolejne szeregi strzelców, zgrupowanych w ciasnym szyku. Najczęściej pierwszy szereg występował przed formację na ok. 10 kroków na przód, oddawał salwę a następnie powracał przez załamanie między szeregami na tył formacji w celu naładowania broni. W tym czasie ogień oddawał już następny szereg, a po nim następny analogicznie wycofując się na tył itd. Pozwalał na zachowanie ciągłości ognia.

karakol

taktyka walki jazdy stosowana od drugiej połowy XVI do połowy XVII wieku, polegająca na cyklicznym ostrzeliwaniu przeciwnika bronią strzelecką przez kolejne szeregi kawalerzystów. Odpowiednik kontrmarszu stosowanego w piechocie.