1/38
Zestaw fiszek pojęciowych przygotowanych na podstawie wykładów z kognitywistyki, obejmujący zagadnienia obliczeniowej teorii umysłu, sztucznej inteligencji, percepcji wzrokowej, ewolucji umysłów, teorii umysłu oraz biologicznych i kulturowych koncepcji emocji.
Kognitywistyka
Interdyscyplinarna i multidyscyplinarna nauka o poznaniu, stanowiąca (wg Zimbardo) połączenie psychologii kognitywnej, sztucznej inteligencji i neuronauki. Jej przedmiotem badań są ludzkie zdolności psychiczne oraz leżące u ich podstaw zdarzenia i warunki konieczne do ich zachodzenia.
Psychologia ewolucyjna
Jeden z obszarów badań w psychologii (rozwijany m.in. przez Johna Tooby'ego i Lenę Cosmides) traktujący mózg jako organ ukształtowany na drodze ewolucji. Dąży do wyjaśnienia wzorców ludzkich zachowań ukształtowanych przez ewolucję i powstałych w celu stopniowego rozwiązywania problemów adaptacyjnych ludzi pierwotnych.
Odwrotna inżynieria badania umysłu
Podejście badawcze wywodzące się z myśli Karola Darwina, polegające na badaniu struktury danego obiektu lub narządu w celu odtworzenia funkcji i celu, do jakiego został on zaprojektowany przez dobór naturalny. Przy replikacji powstają losowe błędy i mutacje, a jeśli w ich wyniku promowane są cechy bardziej pożądane z perspektywy przetrwania gatunku, osobniki przekazują je dalej.
Komputacyjna (obliczeniowa) teoria umysłu
Teoria głosząca, że umysł jest złożonym systemem narządów komputacyjnych wytworzonych przez dobór naturalny w celu rozwiązywania problemów adaptacyjnych, z którymi mierzyli się nasi ewolucyjni przodkowie (np. manewrowanie obiektami, interakcje społeczne).
Zalety i wady komputerowej teorii umysłu
Komputery działają w trybie sekwencyjnym, mózgi we współbieżnym
Komputery są szybkie, mózgi wolne
Części komputerów są niezawodne, części składowe mózgów są podatne na zakłócenia, uszkodzenia
Komputery mają ograniczoną ilość połączeń, mózgi mają ich biliony
Komputery montuje się według planu technicznego, mózgi montują się same
Komputery mają obudowę, pliki, wygaszacz ekranu, mózgi nie
Modularność umysłu (w ujęciu psychologii ewolucyjnej)
Koncepcja, według której umysł składa się z wyspecjalizowanych modułów (organów poznawczych), z których każdy jest ewolucyjnie przystosowany do rozwiązywania problemów w jednej konkretnej dziedzinie interakcji ze światem. Podstawowe zasady ich działania są zapisane w programie genetycznym.

Zadanie selekcyjnego Wasona (z perspektywy psychologii ewolucjnej interpretacja Griggsa i Coxa)
Zadanie psychologiczne wykazujące, że ludzie słabo radzą sobie z abstrakcyjną implikacją logiczną (np. karty z literami i cyframi), natomiast rozwiązują je bez trudu, gdy problem dotyczy ważnych reguł społecznych (np. weryfikacja wieku osób pijących alkohol). Według tego podejścia, umysł nie stanowi uniwersalnej aparatury obliczeniowej, ale zespół modułów powstałych w celu rozwiązywania konkretnych problemów adaptacyjnych.
Błąd naturalistyczny (błąd formalny)
Błędne utożsamianie tego, co występuje w naturze, z tym, co jest moralnie lub etycznie słuszne (np. usprawiedliwianie agresji i przestępstw rzekomą wrodzoną naturą człowieka).
Maszyna Turinga
Abstrakcyjny matematyczny model urządzenia mechanicznego przetwarzającego ciągi symboli. Składa się z: nieskończonej taśmy (rejestru) podzielonej na klatki, głowicy (jednostki wykonawczej odczytującej i zapisującej symbole) oraz tabeli stanów (zespołu sterowania określającego wykonywane operacje).
Uniwersalna Maszyna Turinga
Wariant Maszyny Turinga, który może symulować zachowanie dowolnej innej Maszyny Turinga.
Obliczalność (w duchu tezy Churcha-Turinga)
Koncepcja definiująca problem jako rozwiązywalny wtedy, gdy istnieje skuteczny algorytm umożliwiający jego rozstrzygnięcie w skończonym czasie. Wszystko, co jest obliczalne w tym sensie, da się zrealizować na Maszynie Turinga.
Eksperyment myślowy „Chiński pokój” (John Searle)
Argument przeciwko teorii mocnej sztucznej inteligencji: osoba zamknięta w pokoju manipuluje chińskimi znakami wyłącznie w oparciu o syntaktyczne reguły z podręcznika, sprawiając wrażenie płynnej znajomości języka na zewnątrz. Pokazuje to, że czysta syntaktyka (przetwarzanie symboli) nie prowadzi do semantyki (prawdziwego rozumienia znaczenia). Symulowanie rozumu przez komputer nie jest równoznaczne z posiadaniem prawdziwego rozumu.
Słabe SI
Tworzy narzędzia wspomagające badania lub rozwiązujące wąskie problemy bez aspiracji do bycia prawdziwym umysłem.
Mocne SI
System, który nie tylko symuluje procesy poznawcze, ale także rozumie.
Uczenie maszynowe (Machine Learning)
Podzbiór sztucznej inteligencji wykorzystujący techniki i algorytmy uczące się z danych, które umożliwiają systemom korzystanie z informacji ze środowiska w celu automatycznego usprawniania wykonywania określonych zadań.
Intencjonalność
Cecha stanów mentalnych (takich jak myśli, pragnienia, przekonania), za sprawą której są one skierowane ku czemuś, odnoszą się do czegoś lub dotyczą konkretnych obiektów i stanów rzeczy w świecie. Wg Johna Searle'a jest to warunek konieczny posiadania prawdziwego umysłu.

Oryginalne założenia testu Turinga
Gra naśladowania oparta na badaniu statystycznym prowadzonym w języku naturalnym przez zdalną komunikację tekstową. Sędzia (niebędący informatykiem) zadaje pytania człowiekowi oraz maszynie, próbując poprawnie ustalić ich tożsamość; maszyna zdaje test, gdy skutecznie naśladuje odpowiedzi człowieka.
Argument Lady Lovelace (zarzut wobec maszyn)
Historyczny zarzut sformułowany przez Adę Lovelace głoszący, że maszyna nie potrafi stworzyć niczego prawdziwie nowego ani podjąć samodzielnej inicjatywy, a jedynie wykonuje instrukcje człowieka (z czym Turing polemizował, wskazując na możliwość uczenia maszyn).

Widzenie centralne vs widzenie obwodowe
Zestawienie cech siatkówki: widzenie centralne opiera się wyłącznie na czopkach o małej konwergencji (1:1), co daje wysoką ostrość widzenia szczegółów i barw przy dobrym świetle; widzenie obwodowe bazuje na pręcikach o dużej konwergencji do komórek zwojowych, co zapewnia wysoką czułość na słabe oświetlenie i ruch kosztem ostrości i barw.
Pole recepcyjne komórki zwojowej siatkówki
Obszar siatkówki, którego stymulacja światłem wpływa na zmianę częstotliwości wyładowań danej komórki zwojowej. Posiada koncentryczną, antagonistyczną strukturę (typu on-center/off-surround lub off-center/on-surround), która służy do detekcji krawędzi i nagłych różnic luminancji.

Wieża generowania i testowania Daniela Dennetta
Czterostopniowy model ewolucyjnego rozwoju dyspozycji poznawczych i głodu epistemicznego, klasyfikujący organizmy pod względem głębokości i bezpieczeństwa testowania zachowań: istoty darwinowskie, skinnerowskie, popperowskie i gregoriańskie.
Istoty darwinowskie
Pierwszy poziom wieży Dennetta: organizmy o sztywnym, niezmiennym w trakcie życia behawiorze. Nowe zachowania powstają wyłącznie w drodze losowych mutacji genetycznych, a ich selekcja odbywa się bezpośrednio przez śmierć nieprzystosowanych osobników.
Istoty skinnerowskie
Drugi poziom wieży Dennetta: organizmy wykazujące plastyczność fenotypową, uczące się bezpośrednio w toku życia metodą prób i błędów (warunkowanie instrumentalne wg paradygmatu ABC). Zachowania skuteczne podlegają wzmocnieniu, a nieskuteczne – wygaszeniu.
Istoty popperowskie
Trzeci poziom wieży Dennetta: istoty dysponujące wewnętrznym modelem świata (filtrem poznawczym), który pozwala na preseleksję zachowań i symulację ich skutków na zasadzie „co by było, gdyby”, dzięki czemu „hipotezy umierają za nich”.
Istoty gregoriańskie
Najwyższy poziom wieży Dennetta (nazwany na cześć Richarda Gregory'ego): istoty potrafiące konstruować i wykorzystywać narzędzia w środowisku zewnętrznym – zarówno fizyczne, jak i umysłowe (słowa, język, symbole) – co pozwala na przekazywanie wiedzy kulturowej i wzajemne kształcenie.
Zmysł kworum (quorum sensing)
Zjawisko komunikacji i koordynacji zachowań międzykomórkowych (np. u bakterii takich jak Escherichia coli), polegające na regulacji produkcji określonych substancji w zależności od zagęszczenia komórek w otoczeniu poprzez detekcję wydzielanych cząsteczek sygnałowych.
Sztuczna inteligencja (SI)
Dziedzina nauki zajmująca się badaniem mechanizmów ludzkiej inteligencji oraz modelowaniem i konstruowaniem systemów wspomagających lub zastępujących inteligentne działania człowieka.
Percepcja
Aktywny proces poznawczy polegający na konstrukcji przydatnego, wewnętrznego opisu otaczającego świata na podstawie danych sensorycznych.
Widzenie centralne a widzenie obwodowe
Porównanie dwóch podsystemów wzrokowych: widzenie centralne wykorzystuje wyłącznie czopki o niskiej konwergencji (jeden czopek na komórkę zwojową), zapewniając wysoką ostrość szczegółów i widzenie barwne; widzenie obwodowe bazuje na pręcikach o wysokiej konwergencji, gwarantując wysoką czułość w słabym świetle, lecz słabą ostrość i brak barw.

Czopki
Światłoczułe fotoreceptory siatkówki skoncentrowane w dołku środkowym, odpowiedzialne za ostre widzenie szczegółów oraz widzenie barwne w warunkach dobrego oświetlenia.
Pręciki
Światłoczułe fotoreceptory siatkówki o dużej wrażliwości na natężenie światła, zlokalizowane głównie na obwodzie siatkówki, odpowiedzialne za widzenie w warunkach słabego oświetlenia, detekcję ruchu i kształtów.
Model widzenia Davida Marra
Hierarchiczny, oddolny (bottom-up) model przetwarzania wzrokowego opisujący kolejne etapy tworzenia reprezentacji: dwuwymiarowy obraz siatkówkowy, szkic pierwotny, szkic 2½D oraz niezależną od punktu widzenia modelową reprezentację 3D.

Szkic pierwotny prosty
Pierwszy etap reprezentacji w modelu Marra oparty na wykrywaniu nieciągłości jasności (przejść przez zero); odpowiada za detekcję krawędzi, kresek, plamek i podstawowych elementów geometrycznych obrazu.
Szkic pierwotny pełny
Etap w modelu Marra polegający na geometrycznym grupowaniu wyodrębnionych wcześniej krawędzi i konturów w większe struktury oraz wyodrębnianiu zorganizowanych powierzchni w obrębie dwuwymiarowej przestrzeni.
Szkic 2,5D
Etap reprezentacji wzrokowej w modelu Marra rekonstruujący orientację powierzchni i głębię przestrzenną na podstawie jedno- i dwuocznych wskazówek, pozostający w egocentrycznym układzie współrzędnych (z perspektywy obserwatora).
Modelowa reprezentacja 3D
Końcowy etap widzenia w modelu Marra; allocentryczna reprezentacja kształtu trójwymiarowego obiektu, niezależna od punktu widzenia obserwatora i zorganizowana wokół osiowych układów współrzędnych.
Pola recepcyjne komórek zwojowych
Obszary siatkówki, których naświetlenie modyfikuje częstotliwość wyładowań komórki zwojowej. Dzielą się na włączeniowe (reagujące pobudzeniem na wzrost oświetlenia) i wyłączeniowe (reagujące na spadek natężenia światła), a ich antagonistyczna organizacja (centrum-otoczenie) pozwala wykrywać kontrasty luminancji.
Hipoteza ogrodu ediakarskiego
Hipoteza opisująca wczesny okres ewolucji, w którym brak drapieżników eliminował presję na rozwój rozbudowanych narządów zmysłów; prymitywny układ nerwowy pełnił wówczas głównie funkcję koordynującą ruchy ciała w obrębie organizmu.
Hipoteza eksplozji kambryjskiej
Koncepcja gwałtownej ewolucji układów nerwowych i zmysłów zapoczątkowanej pojawieniem się drapieżnictwa, która wywołała koewolucyjny „wyścig zbrojeń” wymagający sprawnego przetwarzania potoku informacji zmysłowych.