Davie (college 3)

Davie (2006): hoofdvraag

Is Europa een uitzonderlijk (exceptional) geval als het gaat om religie? Davie antwoordt met vier factoren: cultureel erfgoed van de historische kerken, vicarious religion, van verplichting naar consumptie, en nieuwe religieuze aankomers (migratie).

Cultureel erfgoed (Europa)

Europa is gevormd door joods-christelijk monotheïsme, Grieks rationalisme en Romeinse organisatie. Het christendom liet onuitwisbare sporen na in de inrichting van tijd (week, jaar) en ruimte (kerkgebouwen, skylines), ook al verliezen grote christelijke feesten aan betekenis.

Vicarious religion (Davie)

Religie die wordt beoefend door een actieve minderheid, namens een veel grotere groep die impliciet begrijpt en goedkeurt wat die minderheid doet.

Vicarious religion: rituelen

Kerken voeren rituelen uit namens anderen, vooral bij overlijden. Het zou als schending voelen als een kerk een begrafenis weigerde. Vaak een 'mixed economy'-uitvaart: kerkelijke liturgie plus seculiere elementen (bv. begrafenis Prinses Diana, 1997).

Vicarious religion: geloof

Kerkleiders geloven namens anderen. Hoe zichtbaarder de functie (bv. bisschop), hoe meer oprecht geloof wordt verwacht. Voorbeeld: bisschop David Jenkins van Durham werd zwaar bekritiseerd toen hij publiekelijk twijfelde aan de opstanding.

Vicarious religion: moraal

Geestelijken belichamen morele codes (traditionele gezinswaarden) namens anderen, ook voor niet-kerkelijke mensen. Falen leidt tot verwijten van hypocrisie (vergelijkbaar met reacties op koninklijke scheidingen).

Vicarious religion: debat

Kerken bieden ruimte voor het uitdebatteren van moeilijke thema's, bv. het homodebat in de Church of England als manier waarop de bredere samenleving worstelt met veranderende moraal.

Vicarious religion is typisch Europees

Amerikanen begrijpen het concept veel minder, omdat de relatie tussen bevolking en religieuze organisaties in de VS anders is (geen traditie van staatskerken als publieke voorziening).

Van verplichting naar consumptie

Kerklidmaatschap verschuift van vanzelfsprekend/opgelegd (traditie, plicht) naar persoonlijke keuze ("omdat ik dat wil"). Voorbeeld: vormsels in de Church of England dalen sterk, maar worden vaker een bewuste, volwassen keuze.

Populaire vormen van actieve religiositeit (GB)

Conservatieve evangelische kerken (vooral de zachtere, charismatische vormen) en kathedralen/binnenstadskerken met een esthetische, vrijblijvende 'ervaring' zonder lidmaatschapsplicht. Gemeenschappelijk: het experiëntiële 'feel-good'-element. Durkheim had gelijk volgens Davie: het meedoen telt, niet het cerebrale geloof.

Nieuwe aankomers (migratie)

Twee migratiegolven (naoorlogse arbeidsmigratie en een tweede golf in de jaren 90) veranderen het religieuze landschap. Vooral de islam daagt de Europese aanname uit dat geloof een privézaak moet zijn (hoofddoekjes op scholen, Deense cartooncrisis 2005-2006).

Frankrijk versus Groot-Brittannië

Frankrijk: assimilationistisch beleid (religie privé, geen groepsidentiteit). Groot-Brittannië: accommodeert verschil.

Twee religieuze economieën

1) Opkomende markt onder de actieve, kerkgaande minderheid, met steeds vrijwilliger lidmaatschap. 2) Religie als publieke voorziening (public utility), waarbij lidmaatschap nog wordt toegeschreven en opting-out de norm is (zichtbaar bij overlijden). Ze vullen elkaars gaten op.

Drie voorspellingen van Davie

1) Vicarious religion blijft bestaan tot halverwege de eeuw, maar mogelijk niet veel langer. 2) De islam is een katalysator van diepgaande verandering. 3) Religie wordt juist meer zichtbaar in het publieke debat, en de religieuzere wereld beïnvloedt Europa eerder dan andersom.

Waarom is Europa exceptioneel ten opzichte van de VS?

Door de historische traditie van staatskerken als publieke voorziening. In de VS is religie van oudsher een vrije marktkeuze (vergelijkbaar met de 'spiritual supermarket', maar dan voor traditionele kerken).

Koppeling college 3: vormen van hertovering

Vicarious religion staat op de slides bij 'Vormen van hertovering'. Het college geeft één zin, dit artikel geeft de vier mechanismen en voorbeelden. Believing without belonging wordt hier niet uitgewerkt (dat komt uit Davie's andere werk), maar sluit inhoudelijk aan: traditionele religie verdwijnt niet maar krijgt een meer diffuse relatie met de bevolking.

Koppeling college 3: seculariseringsthese

'Van verplichting naar consumptie' verfijnt Bruce's seculariseringsthese (afname individuele religiositeit en institutioneel belang). Maar het is geen totale verdwijning: de kerk blijft relevant op een andere manier (vicarious, consumptiegericht).

Koppeling college 3: purificatie en salafisten

De opkomst van de islam en de spanning rond de zichtbaarheid van geloof sluiten aan bij hoe nieuwe religieuze identiteiten de scheiding privé/publiek onder druk zetten. Vergelijkbaar met jonge salafisten die zich verhouden tot de geculturaliseerde islam van hun ouders én tot de seculiere context.