personality psychology theme 6

Menselijk genoom

De complete set chromosomen die iemand heeft, bestaande uit 23 paren chromosomen

Genen

Stukjes DNA waarin onze erfelijke eigenschappen zijn vastgelegd.

Allelen

Verschillende versies van hetzelfde gen.

Dominant allel

Een allel dat bepaalt welk kenmerk tot uiting komt.

Recessief allel

Een allel dat alleen tot uiting komt als er geen dominant allel aanwezig is.

Recombinatie

Een proces dat zorgt dat chromosomen stukjes uitwisselen tijdens de celdeling, waardoor elk kind een unieke genetische combinatie van de ouders krijgt.

Junk-DNA

Verwees naar delen van DNA waarvan men dacht dat ze geen functie hadden

Inmiddels is ontdekt dat veel van dit niet-coderende DNA wel degelijk functionele rollen vervult in het genoom

Eugenetica

Het proberen de genetische samenstelling van een groep te verbeteren om bepaalde erfelijke kenmerken vaker of minder vaak te laten voorkomen

Angst van mensen voor eugenetica

Angst dat deze gegevens misbruikt worden voor genetische selectie of discriminatie

Erfelijkheid

De hoeveelheid fenotypische variatie die kan worden toegeschreven aan genetische variatie.

Variantiepercentage

Beschrijft hoeveel variatie tussen individuen kan worden toegeschreven aan verschillende oorzaken, waaronder erfelijkheid

Fenotypische variantie vs genetische variantie

Fenotypische variantie: verwijst naar de geobserveerde, zichtbare individuele verschillen (zoals persoonlijkheid of lengte)

Genetische variantie: verwijst naar de feitelijke verschillen in totale verzameling genen

Environmentality

De hoeveelheid fenotypische variatie die door omgevingsinvloeden wordt verklaard

Niveaus in het nature-nurture debat

Het individuele niveau en het populatieniveau.

Op individueel niveau geen debat mogelijk (genen en omgeving werken onlosmakelijk samen)

Op populatieniveau wel statisch berekenen in welke mate verschillen tussen mensen door genen of omgeving komen

Methoden om erfelijkheid te meten

Selectief fokken, familieonderzoek, tweelingenonderzoek en adoptieonderzoek.

Selectief fokken

Men kruist dieren met specifieke fysieke of gedragsmatige kenmerken om de overerfbaarheid te testen in gecontroleerde labomgevingen

Wegens ethische en morele redenen verboden bij mensen

Familieonderzoek

De mate van genetische verwantschap tussen familieleden wordt vergeleken met mate van overeenkomsten in persoonlijkheid

Als kenmerk erfelijk is, moeten familieleden met meer genetische overlap meer op elkaar lijken

Kritiek op familieonderzoek

Familieleden hebben een gedeelde omgeving die ook verantwoordelijk zou kunnen zijn voor overeenkomsten.

Daarom kunnen familieonderzoeken niet op zichzelf staand worden gebruikt

Tweelingenonderzoek

Als 2 organismen genetisch identiek zijn, kunnen verschillen worden toegeschreven aan verschillen in omgeving

Equal environment assumption

De aanname dat de gedeelde omgeving van monozygote tweelingen even gelijk is als die van dizygote tweelingen.

Gevalideerd via verkeerd gelabelde tweelingen > de opvatting van ouders bleek geen invloed te hebben op testscores

Erfelijkheidscoëfficiënt (h²)

Geeft aan welk deel van de verschillen tussen individuen kan worden toegeschreven aan genetische factoren.

Formule erfelijkheidscoëfficiënt (h2)

heritability² = 2(r_mz - r_dz)

r_mz = correlatie tussen monozygote tweelingen

r_dz = correlatie tussen dizygote tweelingen

Adoptieonderzoek

Vergelijkt kinderen met hun biologische en adoptieouders om genetische en omgevingsinvloeden te onderzoeken

Kritiek op adoptieonderzoek

Grootste probleem is de assumptie van representativiteit: er wordt vanuit gegaan dat de adoptiekinderen, biologische ouders en adoptieouders representatief zijn voor de populatie

Ander probleem is selectieve placement

Selective placement

Plaatsen van adoptiekind bij adoptieouders die qua achtergrond of kenmerken sterk lijken op de biologische ouders.

Dit vergroot kunstmatig de correlatie en maakt lastig om genen en omgeving te scheiden

Geschatte erfelijkheid van persoonlijkheidskenmerken

Grofweg 40% - 50%

Erfelijkheidsschatting van Big Five persoonlijkheidstrekken o.b.v. grootschalig tweelingenonderzoek

Rond de 50% (fenotypische variantie)

In hoeverre spelen genetische factoren een rol bij beginnen met roken vs blijven roken?

Genetische invloed van ongeveer 44% voor beginnen met roken en genetische invloed van 53% voor blijven roken

Erfelijkheid van seksuele oriëntatie o.b.v. gedragsgenetisch onderzoek

Seksuele oriëntatie is redelijk stabiel over de tijd

Verschillende onderzoeken tonen consistent aan dat individuele verschillen hierin in elk geval deels erfelijk bepaald zijn.

Hoe kan de neiging om te trouwen, echtscheiding en huwelijkstevredenheid (50% erfelijk) deels genetisch verklaard worden?

Kwaliteit en stabiliteit van een huwelijk worden beïnvloed door erfelijke persoonlijkheidskenmerken (zoals emotionele stabiliteit of vriendelijkheid), die op hun beurt bepalen hoe men zich binnen de relatie gedraagt

Gedeelde vs. niet-gedeelde omgeving

Gedeelde omgeving wordt door broers en zussen gedeeld

Niet-gedeelde omgeving veroorzaakt juist verschillen tussen hen.

Verrassende conclusie over relatieve impact van gedeelde omgeving vs niet-gedeeld omgeving op persoonlijkheidskenmerken

Gedeelde gezinsomgeving heeft een verwaarloosde invloed op persoonlijkheidstrekken (ongeveer 5%)

Niet gedeelde omgeving speelt zeer dominante rol (ongeveer 35%)

Genotype-omgeving interactie

Dezelfde omgeving heeft een ander effect op mensen met verschillende genotypen

Wat is een genotype-omgeving correlatie + verschil met genotype-omgeving interactie

Correlatie houdt in dat individuen met specifieke genetische aanleg vaker worden blootgesteld aan specifieke omgevingen

Bij interactie reageren ze anders op dezelfde omgeving, bij correlatie is de omgeving al anders.

Passieve genotype-omgeving correlatie

Ouders geven zowel genen als omgeving aan het kind, zonder actieve bijdrage van het kind.

Reactieve genotype-omgeving correlatie

Ouders reageren anders op kinderen op basis van hun genotype.

Actieve genotype-omgeving correlatie

Iemand met een specifiek genotype zoekt zelf een specifieke situatie op.

Verschil tussen positieve en negatieve genotype-omgeving correlatie

Positieve correlatie: stimuleert en motiveert de expressie van een genetisch karakter

Negatieve correlatie: probeert de expressie van genetische aanleg juist actief te ontmoedigen of te onderdrukken

Moleculaire genetica

Een methode om specifieke genen te identificeren die samenhangen met persoonlijkheidskenmerken.

Candidate gene association studies

Onderzoeken of mensen met een specifieke versie van een gen (allel) systematisch hoger of lager scoren op een persoonlijkheidskenmerk

DRD4-gen

In verband gebracht met persoonlijkheidstrek sensatie/ nieuwsgierigheid zoeken

Gen codeert voor een dopamine-receptor > mensen met deze variant hebben milde ongevoeligheid voor dopamine en zoeken actiever spanning op

Gemiddelde bepaling van persoonlijkheid

40% genetisch

35% niet-gedeelde omgeving

20% meetfouten

5% gedeelde omgeving

Temperamenten

Erfelijke persoonlijkheidskenmerken die beïnvloeden wat mensen doen en hoe ze dingen doen.

3 belangrijkste criteria die een temperament onderscheiden van gewone persoonlijkheidstrek

1. Ze hebben een sterke erfelijke basis

2. Komen al zeer vroeg in het leven tot uiting

3. Blijven relatief stabiel over de levensloop

Vijf soorten temperamenten

Activiteitsniveau, sociaal en emotionaliteit

Daarnaast impulsiviteit en intelligentie besproken, maar over hun status als temperament bestaat discussie

Temperament activiteitsniveau

De energie van je gedrag die je uitdrukt

Omvat vigor en tempo

Hangt samen met extraversie uit Big Five

Temperament sociaal

Draait om hoe graag iemand met anderen is of juist liever alleen.

Hangt samen met extraversie en agreeableness uit Big Five

Temperament emotionaliteit

Beschrijft hoe iemand emotioneel reageert op stressvolle of vervelende situaties

Hangt samen met neuroticisme uit Big Five

Vigor en tempo (bij temperament activiteitsniveau)

Vigor: weerspiegelt de intensiteit van het gedrag (energieke acties)

Tempo: weerspiegelt de snelheid van het gedrag

Bevinding Bouchard et al. over intelligentie (Minnesota Twin Study)

De genetische component van intelligentie is zeer hoog en de erfelijkheid ervan neemt toe naarmate iemand ouder wordt.

Omgevingsfactoren hebben invloed in kindertijd, genetische factoren dominanter bij volwassenen

Genetische variatie

Individuele verschillen in de totale verzameling genen die iedere persoon bezit.

Heritability - belangrijk onderscheid

Erfelijkheid gaat over verschillen tussen mensen binnen een populatie

Het zegt niet hoeveel van een eigenschap van 1 persoon door genen wordt veroorzaakt.

Selectief fokken

Dieren met verschillende genetische kenmerken worden gekruist en hun nakomelingen worden in gecontroleerde omgevingen onderzocht om genetische en omgevingseffecten te vergelijken.

Familieonderzoek

Onderzoekt of familieleden die genetisch sterker verwant zijn ook meer op elkaar lijken in een bepaalde eigenschap.

Tweelingenonderzoek

Vergelijkt monozygote tweelingen (100% gedeelde genen) met dizygote tweelingen (ongeveer 50%) om genetische en omgevingsinvloeden te onderzoeken.

Adoptieonderzoek

Vergelijkt adoptiekinderen met biologische ouders en adoptieouders:

• Overeenkomst met biologische ouders wijst op genetische invloed

• Overeenkomst met adoptieouders wijst op omgevingsinvloed

Probleem bij familieonderzoek

Familieleden delen niet alleen genen maar vaak ook hun omgeving, waardoor niet duidelijk is waardoor overeenkomsten ontstaan.

Problemen bij adoptieonderzoek

Representativiteit = adoptiegezinnen zijn mogelijk niet representatief.

Selective placement = adoptiekinderen kunnen bij ouders worden geplaatst die op biologische ouders lijken.

Misverstanden over erfelijkheid

Heritability geldt voor verschillen binnen een populatie, kan veranderen per omgeving/tijd en betekent niet dat een kenmerk onveranderlijk is.

Genotype-omgeving correlatie

Je genotype hangt samen met aan welke omgeving je wordt blootgesteld

Genotype-omgeving interactie vs. correlatie

Interactie = verschillende reactie op dezelfde omgeving.

Correlatie = verschillende genotypen komen in verschillende omgevingen terecht

Positieve vs. negatieve genotype-omgeving correlatie

Positief = omgeving stimuleert expressie van het kenmerk.

Negatief = omgeving ontmoedigt expressie van het kenmerk.

Polygenetische persoonlijkheidskenmerken

Persoonlijkheidskenmerken worden waarschijnlijk beïnvloed door veel verschillende genen die ieder een klein effect hebben.

Candidate gene association study

Onderzoekt of mensen met een bepaald gen/allel hoger of lager scoren op een persoonlijkheidskenmerk

Veel gevonden verbanden konden niet goed worden gerepliceerd.

Genome-Wide Association Study (GWAS)

Onderzoekt veel genetische varianten (SNPs) over het hele genoom om te bepalen welke samenhangen met een persoonlijkheidskenmerk.

Activiteitsniveau als temperament

Hoeveelheid energie in gedrag

Bestaat uit vigor = intensiteit van gedrag en tempo = snelheid van gedrag.

Sociaal temperament

Hoe graag iemand met andere mensen omgaat

Hangt samen met extraversie en agreeableness.

Emotionaliteit als temperament

Hoe emotioneel iemand reageert op stressvolle/vervelende situaties

Vooral verdriet, woede en angst.

Hangt samen met neuroticisme.

Impulsiviteit als temperament

Of impulsiviteit echt een temperament is, is nog onduidelijk

Er is wel bewijs voor een genetische basis.

Hangt samen met conscientiousness.

Intelligentie als temperament

Intelligentie heeft kenmerken van een temperament, zoals genetische invloed, vroege ontwikkeling en stabiliteit, maar hierover bestaat discussie.

Bouchard et al. - onderzoeksopzet

Onderzocht monozygote en dizygote tweelingen die apart waren opgegroeid om genetische en omgevingsinvloeden op psychologische kenmerken te onderzoeken.

Bouchard et al. - persoonlijkheid en omgeving

MZ-tweelingen die apart opgroeiden leken op veel psychologische kenmerken bijna even sterk op elkaar als MZ-tweelingen die samen opgroeiden → gedeelde opvoedingsomgeving heeft vaak relatief weinig invloed.

Erfelijkheid van persoonlijkheid

Persoonlijkheidskenmerken zijn gemiddeld ongeveer 40-50% erfelijk

Voor de Big Five wordt gemiddeld ongeveer 50% gevonden.

Invloed gedeelde vs. niet-gedeelde omgeving op persoonlijkheid

Gedeelde omgeving heeft weinig invloed op persoonlijkheid

Niet-gedeelde omgeving speelt een veel grotere rol.

Bouchard et al. - onderzoeksopzet

Onderzocht monozygote en dizygote tweelingen die apart waren opgegroeid om genetische en omgevingsinvloeden op psychologische kenmerken te onderzoeken.

Bouchard et al. - persoonlijkheid en omgeving

MZ-tweelingen die apart opgroeiden leken op veel psychologische kenmerken bijna even sterk op elkaar als MZ-tweelingen die samen opgroeiden

→ gedeelde opvoedingsomgeving heeft vaak relatief weinig invloed