H1: Bloedgroepen en bloedtransfusie

Antigeen

= Een stof/molecuul (eiwit, vet of koolhydraat) op het opp. v. een virus, bacterie of cel

→ Het kan specifiek herkend worden door antistoffen

Antistoffen (immuunglobuline of antilichaam)

= Eiwit dat door het afweesysteem wordt gemaakt als reactie op lichaamsvreemde stoffen (antigenen)

→ het bindt specifiek aan een bepaald antigeen

Genen

= Stukjes DNA die de erfelijke eigenschappen v.e. organisme bepalen en doorgeven aan het nageslacht

→ hebben vaste plek op het chromosoom (locus)

→ is altijd in 2 kopieën op het DNA aanwezig (1 moeder en 1 vader)

Allelen

= Verschillende uitingsvormen v.e. gen

Homozygoot

= Op het chromosomenpaar zijn de allelen v. hetzelfde gen identhiek

Heterozygoot

= De allelen v. hetzelfde gen zijn verschillend

Dominant

= het ene allel overheerst het andere volledig

→ Expressie v.h. eiwit v. dit gen

Recessief

= Het ene allel wordt door het andere onderdrukt

→ enkel expressie v.h. eiwit als het allel homozygoot aanwezig is

Co-dominantie

= Beide allelen komen tot uiting

→ Dit is het geval bij bijna alle genen die coderen voor bloedgroepen

→ fenotype zelfde als genotype

Stomme allelen

= Allelen komen NIET tot uiting

Genotype

= Combinatie v.d. 2 allelen v.e. gen op een chromosomenpaar

→ kan alleen op DNA niveau bepaald worden

Fenotype

= Het product v.d. 2 overeenkomstige allelen, het gevormde eiwit zoals wij het waarnemen

vb. de bloedgroep

Welke allelen zijn er?

Allelen A, B en H

Wat doen deze allelen?

= Coderen voor enzymen die de bloedgroep-antigenen produceren

Wat doet het H gen?

= Codeert voor een enzym dat fucose aan de grondsubstantie hecht

→Onafhankelijk v.h. ABO gen

Wat doet het A-allel?

= Codeert voor een enzym dat N-acetyl-D-galactosaminegroep (GalNac of NAGA) hecht aan de galactose v.h. H-antigeen

Wat doet het B-allel?

= Codeert voor een enzym dat D-galactose (Gal) hecht aan de galactose v.h. H-antigeen

Samengevat tekening allel A, B en H-gen en ABO gen

zie afbeelding

Wat zijn de meest voorkomende allelen v.h. ABO gen?

• A1

• A2

• B

• O

Bij wie komt het H-antigeen voor?

Komt vrijwel bij iedereen voor

De allelen bij het H-antigeen

A = zet H-antigeen om in A-antigeen

B = Zet H-antigeen om in B-antigeen

Beide in bezit = heeft beide type antigenen

O = stom allel verandert het H-antigeen NIET

Wat zijn de meest bekende subgroepen van A?

• A1 (80%)

• A2 (20%)

Wat is het verschil van subgroep A1 en A2?

• A1 enzym is sterker dan A2 enzym
  → het zet bijna alle H om in A
  → dus meer A1 antigenen op ery dan mensen met bloedgroep A2
  
  

• Die met bloedgroep A1
  → hebben nog een extra antigeen dat ontbreekt bij mensen met A2 bloedgroep

Genotype, fenotype bloedgroep en antigenen op een tekening van de bloedgroepen

zie afbeelding

Bloedgroep, genotype, fenotype bloedgroep en antigenen en als hetero/homo op een tabel v.d. bloedgroepen

zie afbeelding

Wat zijn anti-A en anti-B?

= regulaire antistoffen, die natuurlijk voorkomend zijn

Hoe worden anti-A en anti-B gevormd?

• Ze worden NIET gevormd na contact met lichaamsvreemde antigenen
  
  → maar worden gestimuleerd door darm bacteriën

Wanneer zijn anti-A en B aanwezig?

Altijd als het corresponderende antigeen ontbreekt

Wanneer worden anti-A en B geproduceerd?

Pas na de 3de tot 6de maand na de geboorte

Wat voor een soort antistoffen zijn anti-A en B? Wat is de vorm? Gebeurt een class switch?

• IgM-antistoffen

• Pentameer

• Nee, gebeurt geen switch naar IgG → kunnen placenta NIET passeren

Tekening antistoffen van de bloedgroepen (genotype, fenotype, antigenen en antistoffen)

zie afbeelding

Wat veroorzaken anti-A en B

Veroorzaken altijd hemolytische transfusiereacties

Wat zijn anti-A en B nog voor een antistoffen? compleet of oncompleet? waarom?

Complete antistoffen

→ geven agglutinatie in fysiologisch zout zonder toevoeging v. hulpmiddelen

Waarbij zijn anti-A en B zeer actief?

• 37 graden KT

• 4 graden

Wat is anti-A eigenlijk? Wat doet het?

= anti-A totaal

→ reageert met zowel A1- als A2 ery

→ komt voor bij alle individuen met bloedgroep O en B

Kan anti-A1 voorkomen bij mensen met anti-A2?

Ja, reageert meestal NIET bij 37 graden

Wat hebben mensen die de bombay bloedgroep hebben?

= Individuen die GEEN H-allel hebben (zeer zeldzaam)

Wat gebeurt als je een bombay bloedgroep hebt?

= Antigenen v.h. ABO-systemen kunnen NIET tot expressie komen, ook al zijn de A- en B-allelen wel aanwezig

Hoe zien de ery’s uit bij de bombay bloedgroep?

• Lijken op cellen met bloedgroep ‘‘O’’

• Maar in het plasma komen naast anti-A en anti-B ook anti-H voor

Wat is bij een bloedtransfusie als je de bombay bloedgroep hebt?

• Enkel met bloed v. donoren die ook Bombay bloedgroep hebben

• Ingevroren voorraad

Het rhesus bloedgroepsysteem heeft 2 nauw gekoppelde genen. welke zijn deze?

• CcEe-gen

• D-gen

Kenmerken van deze 2 nauw gekoppelde genen bij rhesus

• Beiden gelegen op chromosoom 1

• Indeling rhesus (+) en (-) berust alleen op de aan- of afwezigheid v.h. D-antigeen

Hoeveel allelen en welke heeft het CcEe-gen?

4 allelen:

• Ce

• cE

• CE

• ce

Wat doen de allelen van CcEe-gen?

• Die respectievelijk coderen voor de antigenen C, c, E en e

• Coderen voor een eiwit waarop zowel een C- of c-antigeen, als een E- of e-antigeen aanwezig is

Wat zijn de allelen van CcEe-gen?

• Codominant
  = komen beide tot expressie

Wat doet het D-gen?

= Codeert voor het D-eiwit

Wanneer de D-eiwit ontbreekt, welke 2 situaties komen dan voor?

Situatie 1:

• spreken we v.h. D-allel (dit is GEEN echt allel)

• maar staat voor de afwezigheid v.h. D-gen (er bestaat dus GEEN d-eiwit)
  
  

Situatie 2:

• ontbreekt D-eiwit

• persoon = rhesus D (-)

• d-allel bestaat niet (als tegenhanger v. D)

Hoe wordt afwezigheid van D geschreven?

als kleine ‘‘d’’

Wat is met de 2 rhesus-genen CcEe en D?

Ze zijn nauw gekoppeld en worden gezamenlijk overgeërfd

Nomenclatuur

zie afbeelding

Wat zijn rhesus genen dominant, recessief of codominant?

Codominante genen → fenotype = genotype

Wat is het verschil tussen d- en D-antigeen?

d-antigeen:

• Het bestaat NIET

• kan dus serologisch NIET aangetoond worden

D-antigeen:

• Kan wel serologisch aangetoond worden

• heterozygoot of homozygoot kan alleen op gen niveau bepaalt worden

Wat is bij een verzwakt D-antigeen?

= Aantal D-antigenen op de erys is lager dan normaal

Eigenschappen van verzwakt D-antigeen

• Aanwezigheid C en E
  → kan de expressie v.h. D-antigeen onderdrukken
  → sterkte neemt af in de volgorde: R0 > R2 > R1 > R2

• Kwalitatief wijkt verzwakt D-antigeen NIET af v.e. normale
  → alleen de expressie is minder

Wat is een voorkomend foutieve labbepaling bij verzwakt D-antigeen?

Minder gevoelige test kan iemand onterecht rhesus (-) laten bepalen

→ indien die transfusie krijgt
→ is er geen probleem, kan die nog steeds rhesus (-) bloed krijgen

Wat is belangrijk bij bloeddonors met een zwak D-antigeen?

• Dat die rhesus (+) bepaald worden

• Want het zwakke D-antigeen is in staat een rhesus (-) persoon te immuniseren

Wat is een D-variant?

= Het D-antigeen heeft een afwijkende vorm

Wat gebeurt bij een D-variant?

= Het rhesus D-molecuul komt onvolledig tot expressie op de erys en er ontbreekt een stuk v.h. D-antigeen (rhesus D-variant)

Bloedtransfusie rhesus (+) bij D-variant

• Brengen gehele D-antigeen tot expressie

• Ontvanger kan antistoffen aanmaken tegen het onbekenste stuk v.h. D-molecuul

Wat is de meest voorkomende D-variant?

= D-variant klasse VI

Wat doet de variant klasse VI?

= Reageert niet met de gebruikelijke monoklonale IgM anti-D-reagentia

→ wordt dus met deze reagentia als rhesus (-) bepaald

Als je de bloedgroep/rhesus bepaalt welk reagentia is in de eerste 4 kolommen? Geef ook de kleur.

1. anti-A (blauw)

2. anti-B (geel)

3. Anti-D (wit)

4. Controle

Wat kun je nog bepalen uit anti-B van de kolom?

→ monoclonale reagentia zullen ook de subgroepen v. A en B kunnen aantonen

Wat kun je nog bepalen uit anti-D van de kolom?

• Monoclonale reagentia (IgM) zullen ook de zwakke D kunnen aantonen
  → Reageren niet met de D-variant klasse VI
  
  

• Polyclonale reagentia (IgG) kunnen ook de D-variant opsporen
  → kunnen zwakke D missen

Wat is belangrijk bij de controle in de kolom?

Hij moet negatief zijn

Wat wordt in de eerste 4 kolommen bij zo een buisjestest erin gedaan?

Worden erys v.d. patiënt toegevoegd

Wat wordt in de laatste 2 kolommen toegevoegd v.e. buisjestest? waarom wordt dit gedaan?

Wordt plasma/serum v.d. patiënt toegevoegd

→ hiermee wordt de aan- of afwezigheid v. anti-A en/of anti-B in het plasma/serum vastgesteld

Hoe bepaal je rhesusfenotypering/Kell? Geef schema wat erbij hoort en wat voor een bepaling het is.

Dit is een antigeenbepaling

• CcEe- en K-antigenen op de erys
  → -kolom met daarin anti-C, -c, -E, -e en anti-K en controle

• Hieraan worden erys v.d. patiënt toegevoegd

Welke bloedproducten zijn er?

• ECLV (= Erytrocyten Concentraat Leuk’s verwijderd)

• TC (= Trombocyten Concentraat leuko’s en erys verwijderd)

• Omniplasma

• Bestraalde bloedproducten

Kenmerkend bij ECLV?

Minimale hoeveelheid leuko’s blijft toch aanwezig

Kenmerkend bij TC?

• Op de trombo’s zitten geen bloedgroep antigeen

• Maar minimale hoeveelheid leuko’s en erys blijft toch aanwezig

• Door aanwezigheid erys moet bij transfusie rekening gehouden worden bij de bloedgroep

kenmerken omniplasma?

• pool v. ± 1000 donoren

• hierdoor krijg je een grote verdunning v. eventueel aanwezige antistoftiters, allergenen enz.
  → voordeel minder kans op transfusiereactie

kenmerkend bij bestraalde producten?

• Aanwezige leuko’s zijn inactief gemaakt
  
  

• wordt aangevraagd bij bepaalde indicaties, zoals sommige leukemien of aangeboren afwijkingen in het immuunsysteem
  
  

• opm: bestraalde eenheden dienen ook parvo B19 veilig te zijn

Wat is parvo B19?

• 5de kinderziekte

• Infectie met dit virus legt de rode cellijn in het beenmerg stil

• 80% v.d. volwassenen heeft de ziekte doorgemaakt
  → heeft antistoffen tegen dit virus aangemaakt
  → bloed afkomstig v. deze personen is parvo B19 veilig

Compatibiliteitstabel EC en TC

zie afbeelding

Compatibiliteitstabel omniplasma

zie afbeelding

Welk soort antigenen zijn er bij overige bloedgroepen?

• HFA
  = hoge frequentie antigenen
  → komen bij 99% v.d. kaukasische bevolking voor
  
  

• LFA
  = lage frequentie antigenen
  → komen bij minder dan 1% v.d. kaukasische bevolking voor

Weetje over K-antigeen

• Sterk immunogeen

• Geeft gemakkelijk aanleiding tot antistofvorming

Malaria parasieten wat weet je hierover? Bij een beet van eentje.

• Kunnen erys binnendringen via Fya en Fyb-antigenen

• Het fenotype Fy (a-b) komt veel voor bij het negrode ras
  → natuurlijke bescherming tegen malaria

Wat kun je zeggen over lewis antigenen?

• Worden NIET op de ery membraan zelf gevormd
  → maar geabsorbeerd uit het plasma

Welke antigeensystemen zijn vanaf geboorte ontwikkelt?

• Kell-systeem

• Duffy-systeem

• Kidd-systeem

• MN-systeem

• Ss-systeem

Wat zijn irregulaire antistoffen?

= Zijn antistoffen die gevormd worden na immunisatie

Hoe ontstaan irregulaire antistoffen?

• Zwangerschap

• Transfusie

• Transplantatie

• Bacteriële infectie

Wat voor antistoffen zijn dit meestal bij irregulaire? (qua immunologie)

IgG antistoffen

Zijn irregulaire antistoffen incompleet of compleet?

incompleet

Waarom zijn irregulaire antistoffen incompleet?

• Aantonen v. deze antistoffen d.m.v. agglutinatie kan enkel door toevoeging v. hulpmiddelen (= indirecte manier)
  
  

• Na contact tussen antigeen en IgG worden erys wel gesensibiliseerd met de antistof (antistof hecht aan antigeen)

Waarom komt agglutinatie NIET tot stand bij de incomplete irregulaire antistoffen?

• Erys zijn (-) geladen
  
  

• In waterige opl. (NaCl)
  → watermantel v. kationen
  
  

• Erys stoten elkaar af en blijven met afstand v. elkaar
  → Zèta-potentiaal
  
  

• IgM kunnen deze afstand overbruggen
  
  

• IgG
  → kunnen wel sensibiliseren
  → maar kunnen zonder hulpmiddelen NIET agglutineren

Wat zijn factoren die agglutinatie bevorderen?

• Verhouding plasma/cellen

• Temperatuur

• Juiste pH

• Centrifuge

• Incubatietijd

• Agglutinatie versterkers

• Enzymen (papeine en ficine)

Verhouding plasma en cellen bij agglutinatie

• Heidelbergcurve (equivalentiepunt)
  → evenveel AS als AG
  
  

• Ery suspensie
  → voor buisjestechniek: 3-5%
  → voor kolomtechniek:0,8%

Wat doet de factor temperatuur die agglutinatie beïnvloeden?

• IgG reageert optimaal bij 37 graden

• IgM reageert beter bij lagere temp. (18-20 graden)

Wat doet de factor incubatietijd die agglutinatie beïnvloeden?

sensibilisatiefase: 10-15 minuten

Wat doet de factor agglutinatie versterkers die agglutinatie beïnvloeden?

= beinvloeden het zèta-potentiaal

• door cellen te suspenderen in medium met lage ionsterkte (= LISS)

  • Hierdoor kunnen AS zich beter binden aan AG

  • vooral in kolomtechniek

• Door toevoeging v. polyetyleenglycol (= PEG)

  • Is een H₂O oplosbaar polymeer dat H₂O uit de omgeving trekt

  • Hierdoor wordt de associatie tussen AG en AS bevorderd en AS conc. in het serum stijgt

• 
  

De antiglobuline test hoe gaat die?

In vitro aan erys gebonden → antistoffen aantonen

Uit welke 4 fases bestaat de antiglobuline test?

1. Sensibilisatie fase

2. Was fase

3. Antiglobuline fase

4. Controle fase