Hoofdstuk 3: De Middeleeuwen - Monniken, Ridders en de Opkomst van de Islam

Een complete begrippenlijst in flashcard-formaat over Hoofdstuk 3: De vroege middeleeuwen, het hofstelsel, het feodalisme, de opkomst en verspreiding van de islam en de verspreiding van het christendom.

Tijd van monniken en ridders

Het tijdvak van de Vroege Middeleeuwen van 500 tot 1000 na Chr. (Tijdvak 3).

Autarkie

Een economische situatie waarin een gemeenschap zelfvoorzienend is door middel van ruilhandel en eigen landbouwproductie, zonder afhankelijk te zijn van buitenlandse handel.

Hofstelsel

Het economische systeem in de Vroege Middeleeuwen waarbij zelfvoorzienende boeren op een domein van een landheer woonden en werkten in ruil voor bescherming.

Horigheid

De rechtspositie van half-vrije boeren (horigen) die het domein van een heer niet mochten verlaten, herendiensten moesten verrichten en een deel van hun oogst moesten afstaan.

Herendiensten

Verplichte, onbetaalde werkzaamheden die horigen moesten verrichten voor de landheer, zoals het bewerken van zijn land of onderhoud van het domein of het afstaan van een deel van de oogst.

Domein

Een stuk landbouwgrond bestaande uit een centrale boerderij (vroenhof) van de heer en omliggende kleine hoeven van boeren, vaak ter bescherming omringd door een muur of wal.

Dorestad

Een strategisch gelegen vroegmiddeleeuwse handelsplaats bij het huidige Wijk bij Duurstede met circa 10.000 inwoners, die na Frankische overname rond 719 een sleutelrol speelde in handel en kerstening tot de neergang door Vikingaanvallen.

Clovis

Frankische koning die tussen 481 en 511 Gallië en België veroverde, het Merovingische rijk vestigde en zich rond 500 bekeerde tot het christendom en zodoende het hele volk ook tot het christendom dwong. Voorbeeld van vroege toenadering van Christelijke Kerk en Wereldlijke macht om elkaar te versterken.

Karel de Grote

Koning van de Franken (747-814 na Chr.) die een groot Europees rijk opbouwde en in 800 na Chr. door de paus in Rome tot eerste keizer in West-Europa sinds de val van Rome werd gekroond.

Monogram van Karel de Grote

Het persoonlijke kruisvormige letterteken (bevat de letters K, R, L, S) waarmee Karel de Grote officiële wetten en oorkonden ondertekende.

Feodalisme (leenstelsel)

Een bestuurlijk systeem waarbij een leenheer (koning of keizer) gebieden in leen gaf aan leenmannen (vazallen/edelen) in ruil voor trouw en raad en daad (advies en militaire bijstand).

Vazal (leenman)

Een edelman (hertog of graaf) die een leengebied bestuurde namens de vorst en hem militaire hulp en advies verschuldigd was.

Kaäba

Het centrale kubusvormige heiligdom in Mekka (12 bij 10 bij 15 meter) met de heilige zwarte steen (meteoriet), waaromheen gelovigen zevenmaal lopen.

Mohammed

De stichter en profeet van de islam (570-632 na Chr.), afkomstig uit Mekka, die de openbaringen van God via de aartsengel Gabriël ontving en predikte.

Hidjra

De vlucht van de profeet Mohammed van Mekka naar Medina in 622 na Chr., wat het startpunt vormt van de islamitische jaartelling.

Religies van het boek

De aanduiding die Mohammed gaf aan het jodendom en christendom vanwege hun gemeenschappelijke monotheïstische geschriften en profeten, waarmee verdraagzaamheid vereist was.

Vijf zuilen van de islam

De religieuze hoofdplichten van een moslim: de geloofsbelijdenis (sjahada), 5x daags bidden richting Mekka, aalmoezen geven, vasten tijdens ramadan en de bedevaart naar Mekka (hadj).

Kalief

Een geestelijk en wereldlijk leider die optreedt als opvolger van de profeet Mohammed in het bestuur van het islamitische rijk.

Soennieten

De grootste stroming binnen de islam (ongeveer 90%), die Aboe Bakr (Mohammeds schoonvader) als rechtmatige eerste opvolger van Mohammed erkende.

Sjiieten

De islamitische stroming (ongeveer 10%) die vond dat de opvolging binnen de directe familie van Mohammed moest blijven, specifiek via schoonzoon Ali Taleb (vanaf 661 na Chr.).

Jihad

De heilige strijd ter verdediging of verspreiding van de islam, waarbij sneuvelen leidt tot het martelaarschap en toegang tot het paradijs.

Slag bij Poitiers (732)

De veldslag in het Frankische Rijk waarbij de islamitische opmars in West-Europa definitief werd tegengehouden.

Benedictus van Nursia

Monnik (480-547 na Chr.) die de fundamentele kloosterregels opstelde gebaseerd op armoede, kuisheid, gehoorzaamheid aan de abt en 'Ora et Labora'.

Ora et Labora

Het Latijnse kloostermotto 'Bid en Werk' van de benedictijnenorde, waarbij het dagritme strikt verdeeld werd tussen gebed en praktische of intellectuele arbeid.

Seculiere geestelijken

Geestelijken binnen de katholieke kerk die 'in de wereld' tussen leken leven en het kerkbestuur vormen, zoals de paus, bisschoppen en pastoors/priesters.

Reguliere geestelijken

Geestelijken (monniken en nonnen) die volgens vaste leefregels (regula) afgezonderd leven binnen kloosters onder leiding van een abt.

Kerstening

Het stelselmatig bekeren van heidense volken en stammen tot het christelijk geloof, vaak uitgevoerd door missionarissen of opgelegd door bekeerde vorsten.

Willibrord

Angelsaksische monnik en missionaris (658-739 na Chr.) die de Friezen bekeerde en de eerste bisschop van Utrecht werd.

Bonifatius

Angelsaksische monnik en missionaris (672-754 na Chr.) die tijdens zijn kersteningswerk bij de Friezen in 754 bij Dokkum werd gedood.

Syncretisme

Het samensmelten van elementen uit heidense of inheemse godsdiensten (zoals zonsymbolen, kerstbomen en relikwieën) met het christelijke geloof.

Tweezwaardenleer

De theorie geformuleerd door paus Gelasius rond 500 na Chr., inhoudende dat de wereldlijke macht (de vorst) en de geestelijke macht (de paus) gescheiden zijn en naast elkaar opereren.

Cesaropapie

Het regeringssysteem in het Byzantijnse Rijk waarbij zowel de wereldlijke als de hoogste geestelijke macht in handen ligt van de keizer, die tevens de patriarch benoemt.

Oosters Schisma (1050)

De formele kerkscheuring rond het midden van de elfde eeuw tussen de Rooms-Katholieke Kerk in het westen (tweezwaardenleer) en de Orthodoxe Kerk in het oosten (cesaropapie).