Fiszki do filozofii (wszystkie działy)

Znaczenie/synonimy terminu ‘nauka’.

• wiedza

• uczenie się

• czynności badawcze (eksperymenty, badania)

• rezultat czynności badawczych (hipotezy, teorie)

• instytucja

Dlaczego podczas wykładu zrezygnowano z wprowadzenia definicji nauki?

Ponieważ definicja byłaby nieoperatywna, a termin ‘nauka’ jest wieloznaczny.

Jakie są strukturalne cechy nauki?

Cel - poznawczy lub praktyczny

Metoda - dedukcyjna lub indukcyjna

Przedmiot - formalny lub materialny

Język

Instytucje

Podaj definicję metody.

Metoda to uporządkowany, powtarzalny, intersubiektywnie zrozumiały i stosowalny zbiór kroków o celach poznawczych.

Czym jest przedmiot formalny a czym materialny?

Przedmiot formalny - zbiór badanych przez daną dziedzinę naukową obiektów rozpatrywanych w określonym aspekcie.

Przedmiot materialny - zbiór badanych przez daną dziedzinę obiektów.

Jakie są typy wnioskowania stosowane w naukach?

Indukcja oraz dedukcja.

Na czym polega indukcja i dedukcja?

Indukcja - zawodny typ wnioskowania, “od szczegółu do ogółu”.

Dedukcja - niezawodny typ wnioskowania, '“od ogółu do szczegółu”.

Według jakich kryteriów podzielimy naukę?

• ze względu na kryterium metody (indukcja/dedukcja):

• nauki formalne (np. logika, matematyka) - dedukcja, nauki empiryczno-realne (np. biologiczne, humanistyczne) - indukcja

• ze względu na poziom refleksji

• nauki przedmiotowe (obiekty “w świecie”, nauki metaprzedmiotowe (nauki o nauce)

Jakie są dziedziny quasi-naukowe?

• Pseudonauka

• Protonauka

• Paranauka

Pseudonauka to..?

Dziedzina przyjmująca zewnętrzne pozory nauki, która w rzeczywistości nie spełnia podstawowych kryteriów nauki (tzn. brak metody naukowej, brak intersubiektywnej weryfikowalności).

*wg dr Pijasa - np. psychoanaliza, marksizm

Protonauka to..?

Dziedzina “przednaukowa” poprzedzająca ugruntowanie pełnoprawnej dziedziny naukowej.

*wg dr Pijasa - np. kognitywistyka

Paranauka to..?

Dziedzina twierdzeń, których nie da się empirycznie zweryfikować. Niejako stoi “obok” nauki.

*wg dr Pijasa - wróżbiarstwo

Jakie są inne, nienaukowe źródła obrazu świata? Przynajmniej 3.

• Poznanie potoczne (praktyczne, fragmentaryczne)

• Religia (oparta na autorytecie)

• Światopogląd

• Ideologia

• Mądrość

Jakie wyróżniamy ograniczenia poznania naukowego? Przynajmniej 3.

Przed przedmiot - fragmentaryczność, aspektywność.

Przez metodę (1) - uzyskiwanie wyników o charakterze prawdopodobieństwa.

Przez metodę (2) - ograniczenie do rzeczywistości (naturalizm metodologiczny).

Przez założenia - ryzyko błędu zawartego w punkcie wyjścia.

Przez ogólne założenia - ograniczenie wyłącznie do opisu świata.

Przez uprzedzenia - oddziaływanie czynników społecznych (ideologie, poprawność polityczna, klasizm).

Na czym polega zjawisko Concept creep?

Pl: inflacja pojęć. Zjawisko to polega na “rozpływaniu się” pojęć; subiektywizacja terminów takich jak trauma, znęcanie się, lęki.

Na czym polega zjawisko W.E.I.R.D. people?

Polega na badaniu grup pochodzących ze społeczeństw zachodnich (Western), wykształconych (Educated), uprzemysłowionych (Industrialized), bogatych (Rich) i demokratycznych (Democratic).

Wywołuje to problem braku reprezentatywnych badań psychologicznych.

Na czym polegają zjawiska: publication bias oraz replication crisis.

Publication bias - publikowanie wyłącznie wyników udanych eksperymentów.

Replication crisis - trudności z odtworzeniem słynnych eksperymentów.

Jaki jest główny podział dziedzin filozofii?

Metafizyka (ontologia) - teoria bytu

Epistemologia - teoria poznania

Filozofia praktyczna - teoria działania

dzieli się na:

• Etykę - ocena wartości moralnych

• Estetyka - ocena wartości piękna i sztuki

• Filozofia polityki - ocena wartości społecznych

Czym zajmuje się metafizyka? Kto wprowadził tę nazwę?

Metafizyka to filozoficzna teoria bytu; bada przedmioty istniejące, ich naturę oraz szuka ich przyczyn.

Nazwę wprowadził w I w. p.n.e. Andronikos z Rodos (komentator porządkujący dzieła Arystotelesa)

Podaj dwa główne stanowiska metafizyczne dotyczące zależności światła od człowieka.

• Realizm

• Idealizm/antyrealizm

Co głosi realizm metafizyczny?

Realizm metafizyczny głosi, że istnieje świat zewnętrzny wobec ludzkiego umysłu, którego struktura jest (przynajmniej częściowo) niezależna od ludzkiej aktywności.

Co głosi idealizm (antyrealizm)?

Idealizm głosi, że świat nie istnieje niezależnie od ludzkiego umysłu, a jego struktura zależy od ludzkiej aktywności poznawczej.

Podaj stanowiska metafizyczna dotyczące liczby i rodzaju substancji.

• Monizm: istnieje tylko jedna substancja (lub jeden typ substancji)

• Dualizm: istnieją dwa typy substancji; materialna i mentalna

• Pluralizm: istnieje wiele typów substancji

Naturalizm w metafizyce głosi, że…

istnieje wyłącznie materia (przedmioty czasoprzestrzenne).

Spirytualizm w metafizyce głosi, że…

istnieją wyłącznie umysły/idee.

Panteizm w metafizyce głosi, że…

istnieje jeden typ substancji, posiadający zarówno własności materialne jak i mentalne.

Dualizm spirytualistyczny głosi, że…

substancja mentalna ma pierwszeństwo; materia jest słaba (pogląd Platona).

Wymień stanowiska dotyczące istnienia Boga. Przynajmniej 3.

Teizm - przyjmuje istnienie Boga-stwórcy, wszechmogącego i wszechwiedzącego.

Fideizm - twierdzi, że Bóg przekracza zdolności poznawcze rozumu.

Ateizm - odrzuca tezę o istnieniu Boga w oparciu o racjonalną argumentację.

Agnostycyzm/Sceptycyzm - uznaje spór za rozumowo nierozstrzygalny, postuluje zawieszenie sądu.

Czym różni się pojęcie Absolut od pojęcia Boga?

Absolut jest bytem, który istnieje sam z siebie oraz stanowi fundament innych bytów.

Bóg jest Absolutem wyposażonym w dodatkowe cechy (w teizmie: doskonałe cechy osobowe).

Podaj dwa argumenty za istnieniem Boga (a posteriori i a priori).

1. Argument z przyczynowości (a posteriori).

2. Argument ontologiczny św. Anzelma (a priori).

Przedstaw argument z przyczynowości.

1. Przedmioty doświadczenia nie istnieją same z siebie, lecz posiadają swoje przyczyny.

2. Wystąpienie przyczyny również musi posiadać swoją przyczynę.

3. Ciąg przyczyn nie może biec w nieskończoność ani mieć struktury kołowej.

4. Istnieje zatem pierwsza przyczyna istniejąca dzięki samej sobie (Bóg).

Jakie jest główne zastrzeżenie krytyczne wobec argumentu z przyczynowości?

Problem ekstrapolacji - relacja między Bogiem a pierwszą przyczyną różni się od relacji zachodzących między przedmiotami empirycznymi. Nie można zastosować zasad świata materialnego w relacji Boga ze światem.

Przedstaw argument ontologiczny św. Anzelma.

1. Posiadamy pojęcie bytu doskonałego (Boga) w umyśle.

2. Gdyby ten istniał tylko w umyśle, moglibyśmy pomyśleć o bycie doskonalszym (istniejącym także w rzeczywistości).

3. Byt doskonały musi zatem istnieć realnie.

Podaj i przedstaw dwa argumenty przeciwko teizmowi.

1. Argument ze zła: istnienie zła w świecie jest logicznie nie do pogodzenia z jednoczesnym istnieniem Boga (doskonale dobrego i wszechmogącego).

2. Argument z “Boga luk”: hipoteza teistyczna stawiana jest w miejscach braku wyjaśnień naukowych. Wraz z postępem nauki liczba niewyjaśnionych zjawisk maleje, co redukuje przydatność tezy teistycznej do zera.

Czym jest epistemologia? Kto jest jej twórcą?

Epistemologia to teoria poznania, rozróżnia kontekst odkrycia od kontekstu uzasadnienia.

Za jej twórcę w nowożytnym kształcie uważa się Kartezjusza.

Przedstaw kryteria wartościowania przekonań.

• Prawdziwość: prawda/fałsz/prawdopodobieństwo.

• Źródło: rzetelne i nierzetelne.

• Stopień asercji: adekwatny lub nieadekwatny do racji.

• Uzasadnienie: konkluzywne lub niekonkluzywne.

Podaj klasyczną definicję wiedzy.

Wiedza to prawdziwe, uzasadnione przekonanie.

O czym mówi warunek prawdziwości?

Wiedza musi odnosić się od faktów (zgodność przekonania z faktami). Brak obiektywnych faktów w danej dziedzinie oznacza brak wiedzy w tym zakresie.

O czym mówi warunek uzasadnienia?

Wyklucza przekonania nabyte przypadkowo lub w wyniku dezinformacji. Uzasadnienie i prawdziwość są odrębnymi warunkami (przekonanie może być prawdziwe, ale nieuzasadnione lub uzasadnione, lecz fałszywe).

Przedstaw sposoby uzasadniania zdań.

1. Rozumowanie (dedukcyjne): wywodzenie wniosku ze zdań przyjętych za przesłanki.

2. Baza empiryczna: uzasadnianie zdań na podstawie obserwacji jednostkowych faktów.

Czym jest formalna teoria autorytetu (J. M. Bocheński)?

Relacja autorytetu zachodzi pomiędzy podmiotem uznającym autorytet a podmiotem uznawanym za autorytet w określonej dziedzinie przekonań lub praktyki.