1/104
Een uitgebreide set begrippenkaarten ter voorbereiding op het schoolexamen drama vmbo leerjaar 3.
Amusement
Vermaak, bijvoorbeeld in een televisieprogramma, toneelstuk of circus, bedoeld voor het plezier en de ontspanning van de toeschouwers.
De zes kunstdisciplines
De zes officiële kunstvormen: 1) Beeldende kunst, 2) Dans, 3) Toneel, 4) Muziek, 5) Literatuur en 6) Film.
Functies van drama
De maatschappelijke doelen van drama: 1) Informeren of iets leren, 2) Amuseren, 3) Overtuigen en 4) Overhalen om iets te doen.
Theatergezelschap
Een groep van personen, zoals acteurs en een regisseur, die beroepsmatig en op professioneel niveau toneelvoorstellingen maakt en opvoert.
Productie
Het geheel van alle activiteiten die nodig zijn voor het voorbereiden, maken en op het podium brengen van een toneelvoorstelling onder leiding van de producent.
Voordracht
Het op een verstaanbare en begrijpelijke manier overbrengen van een tekst op een publiek, ondersteund door mimiek en gebaren.
Casting
Het actief zoeken en benaderen van geschikte acteurs voor een bepaalde rol in een toneelstuk of film.
Auditie
Een proefuitvoering waarbij een speler voor een jury optreedt om te laten zien of hij geschikt is voor een rol.
Warming-up
Oefeningen aan het begin van een repetitie om lichaam en geest voor te bereiden op het spel; gericht op kennismaking, fysiek, techniek en concentratie.
Doorloop
Een repetitiefase waarin alle scènes van het toneelstuk zonder onderbreking achter elkaar worden doorgespeeld.
Montage
Het samenvoegen van losse scènes tot één geheel, waarbij alle theatermiddelen (spel, licht, geluid, decor) definitief op elkaar worden afgestemd.
Generale repetitie
De allerlaatste volledige oefening van een toneelstuk vlak voor de officiële première.
Try-out
Een proefvoorstelling voor publiek vóór de première, bedoeld om te toetsen hoe het stuk overkomt en eventuele verbeteringen aan te brengen.
Première
De allereerste officiële feestelijke opvoering van een toneelstuk, muziektheater of film voor publiek en recensenten.
Open doekje
Een spontaan applaus van het publiek tijdens een scène of na een muzikaal nummer bij geopend doek, als bijzondere waardering voor een artistieke prestatie.
Bewerken
Het aanpassen of veranderen van een bestaand verhaal, boek, toneelstuk of toneeltekst naar een nieuwe theatervorm.
Toneelbewerking
Het omzetten van een tekst die oorspronkelijk niet voor het theater is geschreven (zoals een boek of dagboek) naar een speelbare toneeltekst.
Scenario
Een volledig uitgewerkte geschreven tekst inclusief schema's en aanwijzingen voor film, radio of televisie.
Script
Een geschreven toneeltekst die voornamelijk bestaat uit de uitgesproken dialogen en enkele beknopte regieaanwijzingen.
Dramatische handeling
Wat een personage op de toneelvloer doet, altijd gedreven door een specifieke reden of drijfveer (motief).
Dramatische tijd
Het uitgebeelde tijdstip of tijdsverloop binnen een scène of voorstelling.
Locatie
De inhoudelijke plek waar de dramatische handeling zich volgens het verhaal afspeelt (bijvoorbeeld een woonkamer of bos).
Scène
Een afgerond onderdeel van een toneelstuk waarin geen wisseling van tijd, plaats of personages plaatsvindt.

Spanningsboog
De opbouw van gebeurtenissen in een verhaal die ervoor zorgt dat de nieuwsgierigheid en aandacht van de toeschouwers voortdurend vastgehouden wordt.
Expositie
Het begin van een toneelstuk waarin de belangrijkste personages, hun onderlinge relaties en de beginsituatie van het verhaal worden geïntroduceerd.
Motorisch moment
Het cruciale moment aan het begin van het stuk waarop de dramatische spanning start en de eigenlijke verhaalontwikkeling in gang wordt gezet.
Climax
Het absolute hoogtepunt en belangrijkste keerpunt in de dramatische spanning van een scène of toneelstuk.
Claus
Een aaneengesloten stuk gesproken tekst van één personage, voordat een tegenspeler het woord overneemt.
Dialoog
Een gesprek tussen twee of meer personages op het toneel, opgebouwd uit meerdere clauses.
Monoloog
Een langere theatertekst die door één enkel personage wordt uitgesproken, gericht tot het publiek of tot zichzelf.
Denktekst
Tekst in een script die weergeeft wat een personage denkt en voelt, dienend als inzicht in innerlijke conflicten.
Hoofdtekst
De letterlijke woorden en zinnen die door de acteurs op het toneel worden uitgesproken.
Neventekst
Aanwijzingen in het script van de schrijver of regisseur over hoe een zin gezegd moet worden, hoe personages bewegen of waar ze staan.
Subtekst
De onderliggende, niet uitgesproken betekenis achter een uitspraak; je zegt het een, maar laat non-verbaal merken dat je iets anders bedoelt.
Typetje
Een eenvoudig personage waarvan slechts één opvallend kenmerk of één karaktertrek sterk uitvergroot is neergezet.
Status
De zichtbare machtsverhouding of sociale positie tussen twee of meer personages, uitgedrukt via lichaamshouding, beweging en taal.
Blijspel / Komedie
Een vermakelijke theatervorm over herkenbare alledaagse gebeurtenissen met als voornaamste doel het publiek aan het lachen te brengen.
Cabaret
Een voorstelling bestaande uit losse acts, sketches en liedjes (kleinkunst), vaak met een maatschappijkritische inslag.

Maskersoorten
Vier typen maskers in het theater: het volmasker (mond vrij), het voor-het-gezicht-masker, het stolpmasker (over het hele hoofd) en het schminkmasker.
Mime
Een theatraal gebarenspel of bewegingstheater waarin spelers louter via lichaamstaal, gebaren en gezichtsuitdrukking gedachten en emoties uitdrukken.
Pantomime
Een theatervorm waarin acteurs zonder gesproken woorden uitsluitend via lichaamstaal, mimiek en gebaren complete verhalen en gebeurtenissen uitbeelden.
Musical
Een theatraal genre waarin de disciplines toneelspel, zang, muziek en dans samenkomen in één voorstelling.
Locatietheater
Theater waarbij een specifieke plek buiten de traditionele schouwburg onlosmakelijk onderdeel vormt van de inhoud en speelruimte van het stuk.
Performance
Een kunstzinnig optreden voor publiek waarbij het lichaam van de kunstenaar fungeert als beeldend materiaal, vaak met rekwisieten en show-elementen.

Marionet
Een gelede pop uit het poppenspel waarvan hoofd en ledematen met behulp van draden aan een houten speelkruis (speelhout) worden bewogen.

Stokpop
Een figuur uit het poppentheater die van onderaf op een stok wordt vastgehouden en bewogen, zoals de traditionele Wayangpop.
Tragedie / Treurspel
Een ernstig toneelstuk waarin de hoofdpersoon zwaar lijdt onder een noodlot of conflict, met meestal een noodlottige afloop.
Absurdistisch toneel
Toneel zonder logische verhaallijn of logische opbouw, waarin de 5 W's nauwelijks herkenbaar zijn en situaties vreemd en ongerijmd aandoen.
Fysiek spel
Een speelstijl waarin het lichaam, houdingen en uitvergrote fysieke bewegingen centraal staan in plaats van louter praten.
Realisme / Method acting
Een speelstijl die de werkelijkheid zo natuurgetrouw mogelijk nabootst, waarbij de acteur psychologisch volledig samensmelt met zijn rol.
Schimmenspel
Een theatervorm waarbij schaduwen op een doek worden geworpen om beelden, vergrotingen of handelingen te verbeelden die moeilijk direct speelbaar zijn.
Slapstick
Een fysieke komedievorm die draait om visuele grappen, valpartijen, achtervolgingen en gooi- en smijtwerk met nauwelijks gesproken tekst.
Soap
Een televisieserie over dagelijkse verwikkelingen en relaties van vaste personages, gekenmerkt door parallelle verhaallijnen en cliffhangers.
Solotoneel
Een volwaardige theatervoorstelling die integraal wordt gedragen en opgevoerd door één enkele toneelspeler.
Dramatische technieken
Alle middelen en vaardigheden van spel, stemgebruik en vormgeving die een acteur bewust inzet om zijn personage krachtig en overtuigend neer te zetten.
Identificatie
Het proces waarbij een acteur zich diepgaand inleeft in zijn personage (rolidentificatie), of het meeleven van de toeschouwer met de personages.
Intensiteit
De hoeveelheid innerlijke energie, concentratie en kracht waarmee een acteur zijn personage op het toneel vertolkt.
Rolbiografie
Een schriftelijke uitwerking van het achtergrondverhaal, karakter en verleden van een personage om meer diepgang in het spel te brengen.
Transformatie
De zichtbare gedaanteverandering van een speler naar een personage door verandering van lichaamshouding, motoriek, stem of emotie.
Accepteren
Het positief aannemen en voortzetten van een spelimpuls van een tegenspeler, waardoor de dramatische handeling op gang blijft.
Blokkeren
Het afwijzen of negeren van een spelimpuls van een medespeler, waardoor de scène stagneert en het spel stilvalt.
Incasseren
Het moment waarop een speler een actie, opmerking of impuls van een ander eerst zichtbaar laat binnenkomen en bezinken voordat hij reageert.
Improvisatie
Spel dat ontstaat op het moment zelf, zonder vooraf vastgelegde tekst of gerepeteerde handelingen.
Spelimpuls
Elke aanzet, tekst of handeling van een acteur die dient als uitnodiging voor een medespeler om op te reageren.
Overacting
Overdreven toneelspelen met te grote gebaren, te luide intonatie en aangedikte emoties die ongeloofwaardig aandoen.
Schakelen
Het vermogen van een acteur om snel te reageren op onvoorziene gebeurtenissen of om plotseling van de ene emotionele staat naar de andere te wisselen.
Spiegelen
Een speltechniek of oefening waarbij twee spelers elkaars bewegingen, houding en tempo gelijktijdig en exact nadoen.
Timing
Het kiezen van exact het juiste moment om een tekst uit te spreken, een stilte te laten vallen of een handeling uit te voeren.

De vierde wand
De denkbeeldige, onzichtbare muur tussen het speelvlak en het publiek in de zaal die de spelwerkelijkheid afsluit.
Mimiek
De uitdrukkingsbewegingen en expressie van het gezicht om emoties en gedachten zichtbaar te maken.
Bewegingspatroon
Een vooraf vastgelegde en herhaalde reeks van bewegingen die een personage over het toneel of ten opzichte van anderen maakt.

Kijkrichting
De richting waarin de ogen en het hoofd van de speler gericht zijn om de aandacht van het publiek te sturen.
Stil spel
Toneelspel waarbij geen woorden worden gesproken, maar uitsluitend gebruik wordt gemaakt van mimiek, houding en lichamelijke acties.
Articulatie
Het zorgvuldig, helder en duidelijk uitspreken van klanken en woorden zodat de tekst goed verstaanbaar is.
Intonatie
De toonhoogte en zinsmelodie waarop woorden worden uitgesproken om gevoel of betekenis aan een zin te geven.
Klankkleur
Het specifieke timbre of stemkarakter (zoals warm, hees of scherp) waarmee een acteur spreekt.

Jabbertalk
Een speloefening waarbij acteurs een niet-bestaande fantasietaal spreken en de betekenis puur overbrengen via klank, intonatie en lichaamstaal.
Conflict
Een botsing of tegenstelling tussen personages of binnen één personage over een situatie of mening; vormt de motor van het drama.
Dramatiseren
Het omzetten van een thema, anekdote of persoonlijke herinnering in een theatraal vormgegeven scène met rollen, decor en handeling.
Fictionaliseren
Het verrijken of aanvullen van een bestaand of waargebeurd verhaal met verzonnen elementen en personages.
Motief
De achterliggende reden, doelstelling of drijfveer waarom een personage handelt zoals hij handelt.
De vijf W’s
De basiselementen van elke dramatische situatie: Wie (personages), Wat (gebeurtenis), Waar (locatie), Wanneer (tijd) en Waarom (motief).
Spelwerkelijkheid
De fictieve 'alsof'-werkelijkheid die tijdens het spelen op het toneel tot stand komt en waarin personages leven.
Tableau vivant / Freeze
Een stilstaand beeld waarin de spelers roerloos in een specifieke houding en mimiek blijven staan als een levend schilderij.
Black-out
Het plotseling volledig doven van alle toneellichten (einde scène), of het moment waarop een acteur zijn tekst of handeling kwijt is.
Cliffhanger
Een spannend, open einde op het hoogtepunt van een scène of aflevering dat de nieuwsgierigheid naar het vervolg aanwakkert.
Cue
Een afgesproken tekstwoord, handeling of muzieksignaal waarop een andere acteur invalt of de technicus een licht- of geluidstand start.
Auteur / Toneelschrijver
De schrijver die teksten, dialogen en situaties bedenkt en opschrijft die bestemd zijn om op het toneel te worden uitgevoerd.
Recensent
Een deskundige journalist die theatervoorstellingen bezoekt en een beargumenteerd verslag (recensie) schrijft over de artistieke kwaliteit.
Lichttechnicus
De theatermedewerker die lampen ophangt, het lichtplan instelt en tijdens de voorstelling de belichting bedient.
Grimeur
De deskundige die de spelers voorziet van theatermake-up (grime), pruiken en haarwerk passend bij het uiterlijk van hun personage.
Producent
De persoon die de zakelijke en organisatorische leiding heeft over het gehele productieproces van een theatervoorstelling.
Regisseur
De artistiek leider van de productie die de interpretatie van het stuk bepaalt en het spel van de acteurs en de vormgeving aanstuurt.

Souffleur
De persoon die tijdens repetities en voorstellingen meeleest met de tekst en zachtjes woorden influistert als een acteur zijn tekst vergeet.
Theatervormgeving
Alle visuele en auditieve middelen rond het spel die de sfeer en betekenis ondersteunen, zoals decor, kostuums, grime, licht en geluid.
Attributen
Handzame voorwerpen die specifiek bij de rol van een bepaald personage horen en door de acteur worden gebruikt (bijvoorbeeld een bril of revolver).
Rekwisieten
Losse voorwerpen die op de spelvloer worden gebruikt als onderdeel van het decor of het spel.

Lichtplan
Een gedetailleerd technisch overzicht en draaiboek waarin staat welke lampen waar hangen, gericht staan en welke kleurfilters worden benut.
Kleurfilters
Hittebestendige gekleurde vellen folie die voor de theaterlampen worden geplaatst om het licht een specifieke kleur en sfeer te geven.
Speciaaltje
Een lamp of lichtstand die specifiek is afgesteld om één enkel voorwerp of één afgebakende plek of persoon op de spelvloer te accentueren.