3. Problemi mentalnog zdravlja u RS

Kako su prve generacije sistemskih teoretičara postavile problem mentalnog zdravlja u okviru psihologije porodice kao nauke?

Prve generacije sistemskih teoretičara postavile su problem mentalnog zdravlja u ravan celokupnog porodičnog sistema, a ne na nivo pojedinca.

Koja je bila negativna posledica shvatanja prvih generacija sistemskih teoretičara o porodičnom sistemu?

Negativna posledica bila je to što je porodični sistem posmatran kao faličan i „obeležen", pri čemu je problem mentalnog zdravlja stavljan u prvi plan.

Koje koncepte su kritikovali postmodernisti u okviru razvoja razumevanja mentalnog zdravlja u porodici?

Postmodernisti su kritikovali koncepte kao što su „shizofrenogene porodice", „alkoholičarske porodice" i „psihosomatske porodice".

Koje su tri istorijske ere u razvoju psihologije porodice kao prakse?

Tri ere u razvoju psihologije porodice kao prakse su: era institucionalizacije (do II svetskog rata), era deinstitucionalizacije (do 80-ih godina XX veka) i porodica kao ekspert u kolaborativnim pristupima.

Kakva je bila uloga porodice u lečenju člana tokom ere institucionalizacije (do II svetskog rata)?

Tokom ere institucionalizacije porodica je imala minimalnu ulogu u lečenju, a oboleli član je bio izolovan u instituciji.

Kakva je bila uloga porodice u eri deinstitucionalizacije (do 80-ih godina XX veka)?

U eri deinstitucionalizacije porodici se pridavao veći značaj, ali se na nju svaljivala krivica za problem člana; porodica je bila pasivni vinovnik lečenja koji sprovodi prepisane mere i menja se na zahtev stručnjaka.

Kako se tretira porodica u savremenim kolaborativnim pristupima?

U kolaborativnim pristupima porodica ima aktivnu ulogu u prevenciji i lečenju i tretira se kao ekspert za sopstveno iskustvo.

Kako biopsihosocijalni pristup objašnjava vulnerabilnost osobe za nastanak problema mentalnog zdravlja?

Prema biopsihosocijalnom pristupu, osoba poseduje vulnerabilnost kada je njena tolerancija na stres u neskladu sa izloženošću stresu ili stimulaciji bilo iznutra ili spolja.

Koje ključne kapacitete deca razvijaju u porodici prema biopsihosocijalnom pristupu?

U porodici deca razvijaju kapacitet za samoregulaciju i veštine komunikacije.

Na koji način ponašanje i stanja roditelja utiču na dete prema biopsihosocijalnom pristupu?

Ponašanje i stanja roditelja čine okruženje koje, zajedno sa genetskim faktorima i otpornošću dece, utiče na opšte mentalne kapacitete deteta i njegovu vulnerabilnost za probleme mentalnog zdravlja.

Kakva je priroda procesa uticaja između roditelja i dece prema biopsihosocijalnom modelu?

Proces uticaja između roditelja i dece je dvosmeran.

Kolika je prevalencija problema mentalnog zdravlja kod majki?

Prevalencija problema mentalnog zdravlja kod majki iznosi od 9% do 10%.

Kolika je prevalencija problema mentalnog zdravlja kod očeva?

Prevalencija problema mentalnog zdravlja kod očeva iznosi od 5% do 6%.

Koji poremećaji mentalnog zdravlja su najučestaliji u populaciji roditelja?

Najučestaliji su anksiozni i depresivni poremećaji.

Kolika je prevalencija psihotičnih poremećaja kod roditelja?

Prevalencija psihotičnih poremećaja iznosi do 0,5%.

U čemu se ogleda lični značaj problema mentalnog zdravlja za porodicu obolelog člana?

Lični značaj ogleda se u uticaju problema mentalnog zdravlja na odnose porodice sa užim i širim sistemima.

Koja su četiri koncepta transgeneracijske transmisije poremećaja mentalnog zdravlja navedena u materijalu?

Četiri koncepta transgeneracijske transmisije su: transgeneracijska ekvivalentnost, transgeneracijska ekvifinalnost, transgeneracijska podudarnost i transgeneracijska specifičnost.

Šta podrazumeva transgeneracijska ekvivalentnost (transgeneracijski multifinalitet)?

Transgeneracijska ekvivalentnost podrazumeva da su deca roditelja sa problemom mentalnog zdravlja pod rizikom od nastanka raznovrsnih i različitih problema, bez obzira na konkretan tip problema roditelja.

Šta podrazumeva transgeneracijska ekvifinalnost?

Transgeneracijska ekvifinalnost podrazumeva da različiti poremećaji kod roditelja mogu dovesti do istog poremećaja kod deteta, pri čemu su nespecifični faktori poput težine i hroniciteta značajniji prediktori od same dijagnoze.

Šta podrazumeva transgeneracijska podudarnost (concordance)?

Transgeneracijska podudarnost podrazumeva da su deca uglavnom pod rizikom od nastanka istog poremećaja koji imaju njihovi roditelji.

Šta podrazumeva transgeneracijska specifičnost?

Transgeneracijska specifičnost podrazumeva da je dečiji problem u pogledu prirode i tipa direktno povezan sa dijagnozom roditelja i teži da se ponavlja kroz generacije.

Kako se depresija roditelja ispoljava u njihovom ponašanju?

Depresija roditelja ispoljava se kroz povlačenje, preokupiranost sobom i emocionalnu nedostupnost.

Koji su direktni razvojni ishodi po dete usled depresije roditelja?

Ishodi obuhvataju zanemarivanje, ugrožavanje deteta, ugrožen razvoj samoregulacije kod deteta, kao i razvijanje neadekvatne nezavisnosti i preterane zrelosti (parentifikovano dete).

Kakve se posledice depresije majki navode u pogledu kognitivnog i jezičkog razvoja deteta?

Kod dece depresivnih majki utvrđene su značajno niže mere jezičkog razvoja i inteligencije.

Koliko je povećana verovatnoća za razvoj poremećaja ponašanja kod dece depresivnih majki i koliki procenat dece ima probleme?

Postoji 2 do 5 puta veća verovatnoća za razvijanje poremećaja ponašanja, a 40% dece depresivnih majki ima bihejvioralne ili emocionalne probleme.

Na koje još domene razvoja deteta utiče depresija majke prema materijalu?

Depresija majke utiče na socijalne i emocionalne kompetencije, dovodi do problema sa spavanjem, narušava somatsko zdravlje i nepovoljno utiče na odnos roditelj-dete i ponašanje vezanosti.

Kakav je odnos između bračnih problema i depresije kod odraslih?

Bračni problemi imaju kauzalnu ulogu u početku i održanju depresije kod odraslih.

Kako prisustvo bračnih problema utiče na tok lečenja depresivnih pacijenata?

Depresivni pacijenti sa bračnim problemima manje reaguju na psihoterapiju i antidepresive, imaju veću šansu za relaps i duže depresivne epizode ako se porodično funkcionisanje ne poboljša.

Kako kritičnost partnera u vreme hospitalizacije utiče na depresivnog pacijenta?

Kritičnost partnera u vreme hospitalizacije predviđa relaps bolesti.

Koliki procenat odraslih koji žive sa depresivnom osobom ispunjava kriterijume za upućivanje stručnjaku za mentalno zdravlje?

Oko 40% odraslih koji žive sa depresivnom osobom ispunjava kriterijume za upućivanje stručnjaku za mentalno zdravlje.

Kako deca povratno utiču na depresivnost roditelja prema Downey & Coyne (1990)?

Izazovna deca mogu pojačati osećaj neadekvatnosti, bezvrednosti i odbijanja kod roditelja, što održava i produbljuje njihovu depresivnost.

Koje su osnovne karakteristike ponašanja roditelja sa bolestima zavisnosti?

Osnovne karakteristike ponašanja su iritabilnost i nepredvidivost.

Koji su neposredni ishodi po decu usled bolesti zavisnosti roditelja?

Ishodi su stavljanje potreba dece u drugi plan i stalni strah deteta od provociranja nove epizode kod roditelja.

Kako se bolesti zavisnosti roditelja odražavaju na rani razvoj beba?

Bebe su iritabilne, češće plaču i teže se umiruju.

Koje su posledice bolesti zavisnosti kod dece uzrasta od 3 do 7 godina?

Deca uzrasta 3-7 godina pokazuju slabije postignuće na kognitivnim testovima (IQ i motoričke sposobnosti), veći nivo anksioznosti, nesigurnost, suženiji raspon pažnje i veću incidencu problema sa vidom i sluhom.

Koliko dece zavisnih roditelja uzrasta 3-7 godina ima lošiju prognozu za školski uspeh?

Više od polovine dece (preko 50%) ima lošiju prognozu za školski uspeh i adekvatni socioemocionalni razvoj.

Koje se teškoće javljaju kod dece zavisnih roditelja uzrasta od 8 do 17 godina?

Kod dece uzrasta 8-17 godina javlja se više problema u školi (ponašanje ili izostajanje), češće delinkventno ponašanje i češća sopstvena zloupotreba psihoaktivnih supstanci.

Kojih 8 mera ishoda kod dece zavisnika navode West & Prinz (1987)?

Mere ishoda su: (a) hiperaktivnost i poremećaj ponašanja, (b) zloupotreba supstanci, delinkvencija i izostajanje sa nastave, (c) kognitivno funkcionisanje, (d) socijalna neadekvatnost, (e) somatski problemi, (f) anksiozni i depresivni simptomi, (g) fizičko zlostavljanje, i (h) disfunkcionalne porodične interakcije.

Koji tipovi problema su najčešći kod dece alkoholičara prema nalazima istraživanja?

Najčešći su eksternalizirajući problemi, tačnije hiperaktivnost, poremećaji ponašanja, zloupotreba supstanci, delinkvencija i izostajanje sa nastave.

Koji su mogući medijatori nastanka problema kod dece u alkoholičarskim porodicama?

Mogući medijatori su bračni problemi, neadekvatno roditeljstvo, prekinuta porodična rutina i modeli maladaptivnog prevladavanja.

Da li postoje supstancijalne razlike u ponašanju i raspoloženju između dece iz alkoholičarskih porodica i opšte populacije kada nema dodatnih stresora?

Ne, nema supstancijalnih razlika u ponašanju, raspoloženju ili socijalnoj prilagođenosti ukoliko nisu prisutni dodatni stresori.

Koji dodatni stresori najčešće prate alkoholizam i dovode do disfunkcije?

Dodatni stresori su nezaposlenost, razdvajanje, razvod, bolest i smrt roditelja.

Koji institut i koja škola su 80-ih godina 20. veka u Srbiji uveli sistemsku porodičnu psihoterapiju u lečenje zavisnosti?

Institut za mentalno zdravlje u Beogradu i „Beogradska škola" u pristupu lečenju bolesti zavisnosti.

Kako se promenilo shvatanje zavisnosti u Beogradskoj školi 80-ih godina?

Zavisnost više nije posmatrana kao poremećaj karaktera niti isključivo medicinski fenomen, već je porodica postala ključni faktor u nastanku, održavanju, lečenju i rehabilitaciji člana.

Koje su mere razvijene zavisnosti navedene u istraživanju u Srbiji?

Mere razvijene zavisnosti su: psihološka zavisnost, pad tolerancije, alkoholna amnezija, gubitak kontrole nad umerenim pijenjem i nemogućnost apstinencije.

Koliko godina u proseku je alkoholizam opstajao u porodičnom sistemu u Srbiji pre javljanja na lečenje?

Alkoholizam je u sistemu opstajao 9 do 13 godina pre javljanja na lečenje.

Koje su psihološke posledice alkoholizma kod očeva utvrđene u Srbiji?

Psihološke posledice kod očeva uključuju anksioznost, depresivnost, probleme sa spavanjem i pasivizaciju.

Koji nepovoljni somatski statusi su zabeleženi kod očeva alkoholičara?

Somatske posledice kod očeva obuhvataju arterosklerozu, ulkusnu bolest i epilepsiju.

Koje su profesionalne i šire socijalne posledice alkoholizma kod očeva?

Profesionalne posledice su odsustvo sa posla, pad produktivnosti, profesionalne greške, materijalni gubici i sukobi, dok šire socijalne posledice obuhvataju probleme sa zakonom.

Koje su zdravstvene posledice zabeležene kod žena očeva alkoholičara?

Kod žena su zabeležene lumboishijalgija, problemi sa štitnom žlezdom, kao i anksioznost i depresivnost.

Kakve posledice alkoholizam ostavlja na brak i porodične odnose u istraživanju u Srbiji?

Posledice po brak i porodicu su tajne iza leđa, netransparentnost, nejasna podela uloga, preuzimanje uloge glave kuće od strane supruge, sukobi i stvaranje „crnih fondova".

Koji su ključni nalazi u pogledu funkcionalnosti alkoholičarskih porodica u Srbiji?

Ključni nalazi pokazuju da nisu sve dimenzije porodičnog funkcionisanja jednako pogođene, da alkoholizam ne vodi nužno u totalnu disfunkcionalnost, te da porodice uspevaju da očuvaju određene aspekte funkcionalnosti.

Kako se deca ponašaju pri izloženosti poremećajima ličnosti roditelja prema Dutton et al. (2011)?

Dete se uvlači u konflikte kao meta ili svedok, pri čemu su dečaci skloniji eksternalizujućim obrascima (bes), a devojčice internalizujućim obrascima (tuga).

Koji poremećaji ličnosti roditelja su navedeni kao najproblematičniji za razvoj deteta?

Najproblematičniji su histrionični, antisocijalni, paranoidni, granični i zavisni poremećaj ličnosti.

Kakav stil roditeljstva ispoljavaju emotivno nestabilni i hostilni roditelji sa poremećajem ličnosti?

Ispoljavaju veću posesivnost, odbacivanje i nekonzistentno disciplinovanje.

Koje razvojne specifičnosti pokazuju deca roditelja sa shizofrenijom prema Hameed & Lewis (2016)?

Ova deca pokazuju veću stopu akušerskih komplikacija, motoričke i kognitivne deficite i distinktivno socijalno ponašanje.

Koliki procenat dece roditelja sa shizofrenijom razvija psihotične poremećaje u odraslom dobu?

Od 15% do 40% dece razvije psihotične poremećaje u odraslom dobu.

Kako poremećaji ishrane roditelja utiču na decu?

Deca bivaju uvučena u rituale i ideaciju vezanu za hranu, pri čemu je 50% dece ili pothranjeno ili ima prekomernu težinu.

Koja emocionalna stanja doživljavaju roditelji kada dete ima problem sa mentalnim zdravljem?

Roditelji doživljavaju osećanje krivice, bespomoćnosti, tuge, žaljenja, usamljenosti i uznemirenosti.

Kako se odvija dinamika emocionalne ekspresivnosti kod roditelja deteta sa shizofrenijom?

Inicijalne reakcije su zaštitnički stav, anksioznost, uvećana privrženost i okupiranost, nakon čega sledi odbacivanje, kriticizam i smanjenje topline.

Zašto se kod roditelja javlja depresivnost kao reakcija na bolest deteta?

Depresivnost se javlja usled tugovanja zbog gubitka premorbidne ličnosti deteta i izražene empatije prema detetu.

Kako roditelji reaguju u ponašanju prema deci sa problemima pažnje?

Majke ispoljavaju ljutnju i iscrpljenost.

Kako roditelji reaguju na inhibiranu decu?

Doživljavaju trpnju, teškoću i opterećenost u interakciji, a dečija osećanja interpretiraju kao neodgovarajuća i neprimerena.

Kako roditelji reaguju na depresivne adolescente?

Pošto adolescenti evociraju krivicu u okolini, roditelji se ponašaju zaštitnički i tolerišu njihovo ponašanje.

Kako se roditelji ponašaju prema deci sa bipolarnim afektivnim poremećajem (BAP)?

Roditelji ispoljavaju manje topline, naklonosti i bliskosti.

Koji su glavni ciljevi i efekti porodičnih intervencija kod problema mentalnog zdravlja?

Ciljevi su obezbeđivanje edukacije o simptomima, podučavanje veštinama komunikacije i rešavanja problema, smanjenje anksioznosti, prezaštićivanja, fuzije, kriticizma i odbacivanja.

Koje protektivne funkcije vrši funkcionalna porodica za člana sa mentalnim poremećajem?

Funkcionalna porodica podstiče oporavak, umanjuje rizik od suicida, umanjuje efekte stresora, podržava adaptivne kapacitete, umanjuje potencijal za dekompenzaciju kod BAP-a i pruža socijalnu podršku.

Kako Wollinovi definišu rezilijentnu ličnost?

Rezilijentna ličnost je ona koja je trpela u sklopu nepovoljnih životnih okolnosti i ima izvesne slabosti, ali ima uvid u njih i u svoje snage i vešto njima upravlja.

Koja tri stuba individualne rezilijentnosti navode Wollinovi („Mi jesmo", „Mi imamo", „Mi možemo")?

„Mi jesmo" označava unutrašnje snage (empatija, poverenje, optimizam, poštovanje); „Mi imamo" označava podršku institucija; „Mi možemo" označava interpersonalne veštine rešavanja problema.

Kako se definiše porodična rezilijentnost?

Porodična rezilijentnost je put koji porodica suočena sa stresom sledi dok se prilagođava i napreduje kroz vreme.

Kako glasi definicija rezilijentne porodice u modelu Walshove?

Rezilijentna porodica je funkcionalan sistem koji u susretu sa stresom i društvenim kontekstom olakšava pozitivnu adaptaciju svih članova i pokazuje sklonost ka osnaživanju sistema u celini.

Koja tri domena porodične rezilijentnosti čine Walsh model?

Tri domena su: 1. Sistem verovanja (Belief Systems), 2. Organizacioni procesi (Organizational Processes) i 3. Procesi komunikacije (Communication Processes).

Kojih devet elemenata ulazi u tri domena Walshovog modela porodične rezilijentnosti?

U sistem verovanja spadaju pridavanje značenja, pozitivan stav/nada i transcendencija/duhovnost. U organizacione procese spadaju fleksibilnost, povezanost i socijalni resursi. U komunikaciju spadaju jasne informacije, deljenje emocija i rešavanje problema/prevencija.

Kojih sedam kriterijuma definiše adekvatnog roditelja prema materijalu?

Roditelj je adekvatan ako: 1. Preuzima i realizuje obaveze, 2. Postojan je u odlukama i ponašanju, 3. Postavlja granice, 4. Ima očuvanu kontrolu impulsa i osećanja, 5. Poseduje realistična očekivanja, 6. Ima razvijene veštine planiranja aktivnosti i 7. Ima funkcionalne strategije adaptacije.

Pod kojim uslovima roditelji sa teškim duševnim poremećajima mogu biti adekvatni roditelji?

Mogu biti adekvatni roditelji ukoliko je uspostavljena remisija i ukoliko postoji kvalitetna podrška porodice i socijalnog okruženja.