1/38
Looks like no tags are added yet.
Öğrenme
davranısta,yasantılar ya da tekrarlar yoluyla göreli olarak kalcı değisikliklcrle sonuçlanan sürec.
Koşullama
Diğer Adı: Pavlov koşullaması olarak da bilinir.
Tanımı: tanımlanmış uyarıcıların olduğu bir ortamda belirli davranış örüntülerinin edinilmesidir.
Harika Bir Örnek: Örneğin, korku filmlerinde korkunç ya da ürkütücü bir sahneden hemen önce çalan türden bir müzik duyunca otomatik olarak gerginleşme ya da kaygılanma hali
Edimsel Koşullama
Diğer Adı: Araçsal koşullama olarak da bilinir.
Tanımı: Belirli uyarıcıların olduğu bir ortamda, davranışların ödül kazanmak ya da cezadan kaçınmak için ortaya konulduğu öğrenme türüdür.
Temel Mekanizma: Klasik koşullamada tepkiler istemsiz ve refleksifti; edimsel koşullamada ise birey (veya hayvan) amaca ulaşmak için bilinçli/istemli bir davranış (edim) sergiler ve sonucunda ödül alır ya da cezadan kurtulur.
Harika Bir Örnek: Slaytta da belirtildiği gibi, köpeğe komut verildiğinde oturmayı veya patisini uzatmayı öğrenmesi (bunu yaptığında ödül alacağını bildiği için davranışı tekrarlar).
Koşullama dışındaki öğrenme türleri:
Bilişsel öğrenme
Kavrama ve gözleyerek öğrenme/ Dolaylı öğrenme
Pavlov’un Koşullama Deneyleri ve Düzenegi
Deneyin Başlangıcı: Deneyin yapıldığı odaya yiyecek getirilmeden hemen önce çıngırak çalınması.
Tepkinin Gelişimi: Normalde çıngırağa tepki yok; ancak çıngıraktan sonra defalarca yemek verildiği zaman çıngırağa tepki olarak salya salgılama davranışı ortaya çıkar.
Öğrenme Süreci: Köpekler, yiyeceğin gelme habercisinin çıngırak olduğunu öğrenmiş gibi hareket ederler.
Sonuç: Sonuç olarak, köpekler yeni bir uyarıcıya (çıngırak) tepki olarak salya salgılamaya koşullanmışlardır.
Klasik Koşullamanın 4 Temel Bileşeni
Koşulsuz Uyarıcı (Unconditioned Stimulus - US): Varlığı, bir organizmanın değişmez olarak belirli şekilde tepki vermesine neden olan uyarıcıdır.
Örn: Yiyecek (köpek görünce otomatik tepki verir, öğrenme gerektirmez).
2. Koşulsuz Tepki (Unconditioned Response - UR): Bir koşulsuz uyarıcının her ortaya çıkışında organizmanın verdiği tepkidir.
Örn: Yiyeceği görünce akan Salya (doğal, refleksif tepki).
3. Koşullu Uyarıcı (Conditioned Stimulus - CS): Başlangıçta nötr olduğu halde, bir koşulsuz uyarıcı ile eşleştirilen ve bunun sonucunda tek başına sunulduğu zaman organizmada istenilen tepkiyi ortaya çıkarma gücünü kazanan uyarıcıdır.
Örn: Çıngırak (başta köpeğin salyasını akıtmayan nötr bir sesken, yemekle eşleşerek bu gücü kazanır).
4. Koşullu Tepki CR : Koşullama sonrasında organizmanın sadece koşullu uyarıcı var olduğu zaman ortaya koyduğu tepkidir.
Örn: Sadece çıngırak sesi duyulduğunda akmaya başlayan Salya (artık öğrenilmiş tepki).
İnsanlarda Klasik Koşullama ve Fobiler
Psikoanalitik Yaklaşım (Freud): Freud’a göre, korkulan nesne hastaya rahatsızlık veren başka bir durum ya da sorunu temsil etmektedir; fobileri çözümlenmemiş iç çatışmalar olarak ele almaktadır. Ancak fobilerin gözleyerek öğrenme yoluyla da kazanıldığı görülmüştür.
Davranışsal Yaklaşım (Wolpe ve Rachman): Wolpe ve Rachman fobileri klasik koşullama vakası olarak değerlendirir. Bir nesne, ancak kendi başına korku uyandıran bir uyarıcıyla ilişkilendirildikten sonra korkulacak hale gelmektedir.
Fobilerin klasik koşullama yoluyla gerçekleştirilebileceğine en klasik örnek
Küçük Albert Deneyi
Korkunun Kaldırılması (Mary Cover Jones - Peter Vakası):
Küçük Albert çalışmasından birkaç yıl sonra, Mary Cover Jones adındaki psikolog, çocuklardaki korkunun klasik koşullama yoluyla ortadan kaldırılabileceğini göstermiştir: Beyaz farelerden korkan Peter vakası.
Peter Vakasının Deney Düzenegi:
3 yaşında, fareden korkan Peter'ın fare ile çocuğun hoşuna giden bir yaşantısı (şekerleme yemek) eşleştirilmiştir.
Kafes içinde beyaz bir fare, aynı odada biraz uzağa yerleştirilmiş, Peter’a da bol miktarda şeker verilmiştir.
Sonraki günlerde kafes kademeli olarak yakına getirilmiş, Peter korku belirtisi göstermeyene kadar bu işleme devam edilmiştir.
Duyarsızlaştırma Terapisi
Geliştiren İsim: Joseph Wolpe
Wolpe, aynı anda hem korkmanın hem gevşemiş olmanın mümkün olmadığını savunmuştur.
Bu yüzden, eğer insanlara korkutucu ya da kaygı verici durumlarda gevşemeleri öğretilirse kaygılarının ortadan kalkacağı belirtilmiştir.
Hastaya Gevşemenin yolları öğretilir
Klasik Koşullamanın Seçiciliği
Mekanik Olmayan Süreç: Klasik koşullama, herhangi bir koşulsuz uyarıcı ve koşullu uyarıcı ne zaman eşleştirilirse eşleştirilsin, uyarıcı-tepki bağlantısının yerleşmesini sağlayan basit ve mekanik bir süreç değildir.
Martin Seligman ve Hazırlıklı Olma (Preparedness):
Martin Seligman, bazı koşullanma çeşitlerinin çok kolay gerçekleşmesine karşın, bazılarının asla oluşmayabileceği şeklindeki gözlemlerini açıklamak için hazırlıklı olma ve karşıt hazırlıklı olma terimlerini ortaya koymuştur.
Bazı uyarıcıların belirli türden tepkiler için koşullu uyarıcı (CS) olmaları daha kolayken (hazırlıklı olma), diğer uyarıcılar için bunun tam tersi geçerlidir, yani koşullanma çok zordur veya imkansızdır (karşıt hazırlıklı olma).
Tat Kaçınması
Temel Prensip: Koşullu yiyecek ya da tat kaçınmasının temelinde yine Seligman'ın bahsettiğimiz hazırlıklı olma ilkesi yatar.
Tek Eşleşme Kuralı: Zehirli bir yiyeceğin tüketilmesi ile hasta olma arasında uzun bir süre geçmiş olsa ve koşullu ile koşulsuz uyarıcılar sadece bir kez eşleştirilmiş olsa bile, zehirli yiyecekten kaçınma hemen koşullanır.
Edimsel Koşullama
Edimsel Davranış: Bu davranış, dışarıdan tetiklenen değil, belirli bir sonucu elde etmek için organizma tarafından ortaya konulan iradi davranıştır.
Taksi ya da dolmuş durdurmak için el sallamak.
Çocukların cezadan kurtulmak ya da anne baba onayını almak için oyuncaklarını toplaması.
Yiyecek-içecek elde etmek veya para kazanmak için makineye para atmak
Thorndike’ın Bulmaca Kutusu Deneyleri-
Deney Düzenneği:
Aç bir kedi bulmaca kutusu içine konulur.
Yiyecek ise kutunun dışına, kedinin görüp koklayabileceği bir mesafeye konur.
Öğrenme Süreci:
Kedi, yiyeceğe ulaşmak için kafes kapağındaki sürgünün nasıl açılacağını keşfetmek zorundadır. Thorndike bu süreçte kedinin keşif süresini ölçmüştür.
Sonuç:
Başlangıçta keşif süresi uzunken, kedi ikinci kez bulmaca kutusuna konulduğunda kapağı açmak için uzun süre harcamamıştır.
Bu süre her defasında kısalmış ve sonunda kedi kutudan hemen kaçmayı başarmıştır.
Etki Yasası (Law of Effect) Nedir?
Giriş Sorusu: "Kediler bulmaca kutusundan kaçtığında saldırgan bir köpekle karşılaşırsa ne olur?"
Eğer kedi kutudan kaçtığında canı yanarsa veya kötü bir sonuçla (cezayla) karşılaşırsa, bir daha o kutunun kapağını açmak için acele etmez; o davranışı yapmaktan vazgeçe
1. Ödüllendirilen Davranış Kalıcılaşır: Sistematik olarak ödüllendirilen (ya da olumlu sonuç alan) bir davranış organizma tarafından "öğrenilmiş" olarak yerleşir. Yani insan veya hayvan "Demek ki bu hareketi yapınca iyi bir şey oluyor, o halde bunu tekrar yapmalıyım" der.
2. Rahatsızlık Veren Davranış Söner: Yapılması sonucunda rahatsızlık verici (cezalandırıcı) bir durum ortaya çıkaran davranış zamanla ortadan kalkar.
Pekiştireç: Davranışın gelecekte tekrarlanma olasılığını arttıran bu gibi sonuçlar pekiştireç olarak adlandırılır.
Cezalandırıcı: Davranışın gelecekte tekrarlanma olasılığını azaltan sonuçlar ise cezalandırıcı olarak adlandırılır.
Ceza ve Negatif Pekiştirme Birbirinden Farklıdır!1. Negatif Pekiştirme Davranışı Güçlendirir2. Ceza Davranışı Zayıflatır
Batıl Davranışlar
Yapmış olduğumuz bir şeyin arkasından pekiştireç (ödül) gelirse, gerçekte pekiştirecin ortaya çıkmasından o davranış sorumlu olmadığı hâlde, sanki o davranışı yaptığımız için ödül gelmiş gibi düşünür ve bu davranışı tekrarlama eğiliminde oluruz. Bu tür davranışlar batıl davranış olarak adlandırılır.
Skinner Deneyi:
Bir güvercin içinde yiyecek kabı bulunan kafese yerleştirilir.
Skinner, güvercinin yiyecek elde etmek için herhangi bir şey yapmasına gerek yokken, değişik zaman aralıklarında kaba rastgele yiyecek bırakır.
Kuşun yiyecek verilmeden hemen önce kafes içinde ne yapıyorsa (örneğin kendi etrafında dönmek veya başını sallamak) o davranışı artırdığı gözlemlenmiştir. Çünkü kuş "Ben bu hareketi yaptığım için yemek geldi" diye yanlış bir nedensellik kurar!
Davranış Kazanımı
Klasik Koşullama: Koşullu ve koşulsuz uyaranın tekrarlanan şekilde eşleştirilmesi sonucunda davranış kazanımı meydana gelir. Her eşleştirme bir denemedir. (Yani uyarıcılar eşleşir, organizma tepki verir).
Edimsel Koşullama: Davranış kazanımı, istenilen davranışlar pekiştireçler (ödüller veya nahoş durumun kalkması) tarafından izlendiği zaman gerçekleşir. (Yani organizma önce bir edimde/davranışta bulunur, ardından gelen sonuç davranışı şekillendirir).
Sönme ve Kendiliğinden Geri Gelme
Klasik Koşullamada Sönme: Koşullu ve koşulsuz uyarıcının eşleştirilmesi sona erdirilirse sönme meydana gelir.
Kendiliğinden Geri Gelme: Sönmüş olan tepki, kendiliğinden geri gelme olarak adlandırılan bir süreçle, eğitim olmaksızın tekrar ortaya çıkabilir.
Edimsel Koşullamada Sönme: Sönme, pekiştirme sonlandırıldığı zaman gerçekleşir. (Örneğin davranışın ardından artık ödül verilmezse veya rahatsız edici durumun ortadan kalkması sağlanmazsa davranış zamanla azalır/söner).
Pekiştirme yerine cezalandırma yoluyla öğrenilen davranışın söndürülmesi zordur.
Pekiştirme (Güçlendirme / Artırma):
Hangi türden olursa olsun (pozitif veya negatif), yapılan bir davranışın ileride tekrarlanma olasılığını artırır / güçlendirir.
Pozitif pekiştirmede ortama hoş/ödüllendirici bir şey eklenir (örneğin övgü almak veya yiyecek kazanmak).
Negatif pekiştirmede ortamdaki nahoş/rahatsız edici bir şey ortadan kaldırılır / azaltılır
Ceza (Zayıflatma / Azaltma)
Davranışın ileride tekrarlanma olasılığını azaltır / zayıflatma eğilimindedir.
Klasik Koşullamada Uyarıcı Genellemesi
Durumlar ya da uyarıcılar birbirlerine yeteri kadar benzedikleri zaman, uyarıcı genellemesi olarak adlandırılan süreç sayesinde, bir uyarıcıya başka uyarıcıya gösterilen şekilde tepki gösterilebilir.
Uyarıcı Ayırt Etme Süreci: Diğer yandan uyarıcı ayırt etme süreci, uyarıcılar arası farklılıkların algılanmasıdır
Edimsel Koşullamada Davranış Genellemesi
Aynı uyarıcı, farklı ancak benzer davranışlara yol açtığı zaman davranış genellemesi oluşur
Klasik ve Edimsel Koşullamanın Karşılaştırılması
A)Davranış Kazanımı
B)Sönme ve Kendiliğinden Geri Gelme
C)Ayırt Etme
"İlk Öğrenme Temelinde Yeni Öğrenme
İlk Öğrenme Zemin Hazırlar: Hem klasik koşullamada hem edimsel koşullamada, daha önce öğrendiğimiz bir şey yeni bir öğrenme için temel oluşturur.
Klasik Koşullamada Aktarım: Koşullu uyarıcıya verilen koşullu tepki, farklı bir koşullu uyarıcıya da aktarılabilir.
Edimsel Koşullamada Öğrenme : Başlangıçta hiçbir değeri olmayan nesneler, daha temel pekiştireçlerle (ödüllerle) ilişkileri sayesinde zamanla kendileri de pekiştireç (ödül) haline gelebilir.
Yüksek Dereceden Koşullama
Klasik koşullamada denekler bir koşullu uyarıcının varlığında tepki vermeyi bir kez öğrendikten sonra, yeni öğrenmeler için bu öğrenmeyi kullanabilirler.
Pavlov’un Örneği: Köpekler çıngırak sesi ile salya salgılamayı öğrendikten sonra Pavlov, aynı çıngırak sesini yiyecek olmaksızın siyah bir kare gördüklerinde salya salgılamaları için kullanmıştırÇıngırak sesi yapay koşulsuz uyarıcı, siyah kare de yeni koşullu uyarıcı olur. Bu işleme yüksek dereceden koşullama denir. .
Yüksek dereceden koşullamanın gerçekleşmesi güçtür, çünkü sönme ile yarış halindedir. (Yani yeni bir şey öğrenmeye çalışırken, eski öğrenme zayıflayıp sönebilir).İlk koşulsuz uyarıcı arada bir sunulmadıkça, başlangıçtaki koşullu tepki sönecektir.
Birincil Pekiştireçler
Yiyecek, su, seks gibi bazı pekiştireçler organizma için doğuştan itibaren kendiliğinden ödüllendiricidir. Bu tür pekiştireçler birincil pekiştireçtir.
Onları pekiştireç haline getirmek için herhangi bir öğrenme yaşantısı gerekli değildir.
İkincil Pekiştireçler
özelliklerini birincil pekiştireçlerle ilişkilendirilmeleri yoluyla kazanırlar.
Para bir ikincil pekiştireçtir. Yiyecek, giyecek gibi doğuştan değerli olan birincil pekiştireçlerle ilişkisinden dolayı sonradan güçlü bir pekiştireç haline gelir.
İzlerlik
Klasik koşullamadaki koşulsuz uyarıcı ile koşullu uyarıcı arasındaki ya da edimsel koşullamada davranış ve pekiştireç arasındaki "ise-o zaman" ilişkisi
Klasik Koşullamada İzlerlik
Koşullu uyarıcı, koşulsuz uyarıcıdan önce gelmeli
Hayvanlara hafif bir elektrik şoku (koşulsuz uyarıcı) verilmeden önce "bip" sesi (koşullu uyarıcı) verilirse, hayvanlar sadece bip sesi duyduklarında korkacaklardır.Peki Ters Olursa? Ses şoktan sonra ya da hemen hemen aynı anda verilirse korku koşullaması gerçekleşmez
Edimsel Koşullamada İzlerlik.
Aralıklı Pekiştirme Daha Kalıcıdır: Deneyler gösteriyor ki, kısmi ya da aralıklı pekiştirme (ödülün arada bir gelmesi) ile öğrenilen davranışlar, sürekli pekiştirme (her seferinde ödül gelmesi) ile öğrenilen davranışlara göre daha kalıcıdır.
Pekiştirme Tarifesi
Edimsel koşullamada pekiştireçlerin (ödüllerin) ne zaman ve hangi sıklıkla verileceğini belirleyen kurallar
1. Zaman Temel Alınarak (Aralıklı Tarifeler):
Belirli bir süre geçtikten sonra ödül verilmesi esasına dayanır.
Sabit aralıklı tarife: Süre sabittir (örneğin her 5 dakikada bir veya her hafta cuma günü gibi).
Değişken aralıklı tarifeler
2. Davranış Sayısı Temel Alınarak (Oranlı Tarifeler):
Kaç kez davranışın yapıldığına bakılarak ödül verilmesi esasına dayanır.
Sabit oranlı tarife: Belirli sayıda davranıştan sonra ödül gelir (örneğin her 10 soruyu çözdükten sonra 1 mola veya her 5 parçada 1 ödül gibi).
Değişken oranlı tarife: Gerekli davranış sayısı değişkendiri.
klasik ve edimsel koşullamanın genel bir değerlendirmesi
Klasik koşullamada koşulsuz uyarıcı (US) şarttır, edimsel koşullamada ise davranışın bir sonuçla izlenmesi şarttır.
Bilişsel Öğrenme
Doğrudan gözlenemeyen zihinsel süreçlere dayalı olan öğrenme
Doğrudan yaşamadan öğrenme
Gizil Öğrenme
Edward Chace Tolman
Bir davranış değişikliğine hemen yansıyan öğrenmedir.
Tolman' ın Deneyi:
• Iki grup aç fare labirente konulmuş. Varış kutularına ulaşmaları sağlanmış.
Ik grup vars kutusunda ödül-yiyecek bulurken, ikinci grup bir sey bulamamıs. Edimsel koşullama ilkelerine_göre, birinci grubun labirenti daha _iyi ogrenmesi beklenir.
Ama Tolman ikinci grup fareleribirinci -gruba koyduğunda onlarin-da- diğerleri kadar yiyecek bulmada başarıl olduklarını gözlemlemiştir.
Bu öğrenme gizil öğrenmedir,
⁃Bilişsel Harita:
Bir mekânsal çevrenin, o çevredeki uyaricılar değiştği zaman bile problemlerin çözümü için başvurulabilen öğrenilmiş zihinsel 1mgesidir.
Alman Gestalt Psikoloğu Wolfgang Köhler Deneyi
Bir sempanze kafese konulmuş_ve kafesin dişina muz birakılmiş.
Hayvan- kolunu-uzatarak muzu elde edemeyeceğini-anladığında engellenme-tepkisi geliştirmis.
Sonra sempanze kafesin icindekilere- bakmaya baslamıs ve aniden sopayr alip uzati muzu-kendisine-çekmiştir.
Ayni sonuç burada da gerçekleşmiştir.
öğrenme her zaman yavaş yavaş, tekrar tekrar deneyerek olmuyor; bazen ortamdaki parçalar arasındaki bağlantıyı zihinde bir anda kurduğumuzda kavrama yoluyla aniden gerçekleşebiliyor.
Sosyal öğrenme kuramı
öğrenme sadece ilk elden yaşantlarımiz yoluyla (klasik-edimsel) degil,
• başkalarina-ne-olduğunu izleyerek ya da- bir konu-hakkinda-bir seyler işiterek-de gerceklesebilir
Gözleyerek öğrenmenin diğer adı
Dolaylı öğrenme
Albert Bandura’nın Sosyal Bilişsel Kuramı
1. Koşul (Ödül): Modelin ödüllendirildiği koşul. Çocuklar başka bir yetişkin tarafından modele şekerlemeler, yiyecekler ve aferinler yağdırıldığını görmüşlerdir.
2. Koşul (Dolaylı Ceza): Modelin cezalandırıldığı koşul. İkinci yetişkinin modele parmak salladığına, onu azarladığına ve tokatladığına tanık olmuşlardır. (Başkasının ceza almasını izlemek dolaylı cezadır).
3. Koşul (Sonuçsuz / Nötr Bitirme): Filmin saldırganlık sahnesiyle sona eren bir kopyasını izlemişlerdir. Bu filmde modeli cezalandıran ya da ödüllendiren başka yetişkin yoktur.
Oyun Odası Gözlemi: saldırganlık
Model almanın önemine dikkat çeken bu kuram, bir şeylerin istemeden de nasıl öğretilebileceğine dikkat çekmektedir.