Economie H1,2,3

Primaire behoeften

Dingen die je écht nodig hebt om te leven: eten, kleding, een huis, school en zorg.

Secundaire behoeften

Dingen die je leven fijner maken. Normale behoeften (fiets naar school) en luxe behoeften (PlayStation of dure auto).

Schaarste

Je hebt veel wensen, maar te weinig tijd en geld. Daarom moet je kiezen. Iets is schaars als je er middelen voor nodig hebt.

Vrije goederen

Dingen die je gratis kunt krijgen, zoals zonlicht, wind of zeewater. Je hebt er geen middelen voor nodig.

Alternatief aanwendbaar

Je kunt je geld of tijd op verschillende manieren gebruiken. Kies je voor het één, dan kun je het andere niet doen.

Zelfvoorziening

Iets zelf doen in plaats van het te kopen. Bijvoorbeeld je eigen band plakken of kruiden kweken.

Gebruiksgoederen

Dingen die je vaker kunt gebruiken, zoals een fiets of wasmachine.

Verbruiksgoederen

Dingen die je maar één keer kunt gebruiken, zoals tandpasta of eten.

Vaste lasten

Kosten die je elke maand moet betalen en niet zomaar kunt stoppen, zoals huur, verzekering of gas en licht.

Dagelijkse uitgaven

Gewone uitgaven zoals boodschappen of shampoo. Die kun je makkelijker aanpassen.

Incidentele uitgaven

Grote uitgaven die niet vaak voorkomen, zoals een wasmachine of vakantie. Mensen sparen hier vaak voor.

Inkomen uit arbeid

Geld dat je krijgt omdat je werkt (je loon).

Inkomen uit bezit

Geld dat je krijgt omdat je iets bezit, bijvoorbeeld rente op je spaarrekening.

Overdrachtsinkomen

Geld dat je krijgt zonder dat je er iets voor doet, zoals zakgeld, kinderbijslag of een uitkering.

Primair inkomen

Inkomen uit arbeid + inkomen uit bezit.

Secundair inkomen

Wat je overhoudt na belastingen en plus eventuele uitkeringen. Dit is je besteedbaar inkomen.

Directe ruil

Ruilen van producten tegen producten, zonder geld. Bijvoorbeeld appels tegen een varken.

Indirecte ruil

Ruilen van goederen of diensten tegen geld.

Waarom was directe ruil lastig?

Producten zijn soms moeilijk te bewaren (vis) of moeilijk te verdelen (levend varken). Je moet steeds opnieuw de waarde bepalen.

Ruilmiddel

Iets dat mensen accepteren als betaling, zoals zout, schelpen of later metalen munten.

Chartaal geld

Munten en bankbiljetten. Dit is tastbaar geld dat je kunt vasthouden.

Giraal geld

Geld op je bankrekening. Je kunt ermee pinnen, overmaken of contactloos betalen. Het is niet tastbaar.

Maatschappelijke geldhoeveelheid

Al het chartale en girale geld dat mensen, bedrijven en de overheid gebruiken.

Nominale / extrinsieke waarde

De waarde die op een munt of biljet staat (bijv. €10).

Intrinsieke waarde

De waarde van het materiaal waarvan de munt of het biljet gemaakt is (meestal veel lager).

Wet van Gresham

“Slecht geld verdringt goed geld.” Mensen hielden de goede munten en betaalden met de slechte (bijv. geknipte) munten.

Inflatie

Het algemene prijspeil stijgt. Bijna alles wordt duurder.

Kosteninflatie

Prijzen stijgen omdat bedrijven hogere kosten hebben (bijv. duurdere energie) en die doorberekenen.

Bestedingsinflatie

Prijzen stijgen omdat er meer vraag is dan aanbod. Mensen willen meer kopen dan er is.

Koopkracht

Hoeveel spullen en diensten je met je inkomen kunt kopen.

Nominaal inkomen

Je inkomen in euro’s, zonder te kijken naar prijsstijgingen.

Reëel inkomen

Wat je écht met je inkomen kunt kopen (je koopkracht).

Formule koopkrachtverandering

Procentuele verandering reëel inkomen = % verandering nominaal inkomen − inflatiepercentage

Voorbeeld formule

Stijgt je loon met 4% en is de inflatie 3%? Dan stijgt je koopkracht met 1%.

Levensloop

De verschillende fases in je leven: kind, student, werken met gezin, pensioen. In elke fase neem je andere geldkeuzes.

Spaarmotieven

Waarom je spaart: voor een doel (vakantie), als buffer (als iets stuk gaat), voor later, of omdat je rente wilt.

Nominale rente

Het percentage rente dat de bank je geeft op je spaargeld.

Reële rente

Nominale rente minus de inflatie. Laat zien of je spaargeld meer of minder waard wordt.

Formule samengestelde rente

Nieuw saldo = oud saldo × groeifactor (groeifactor = 1 + rentepercentage)

Formule reële rente

Reële rente = nominale rente − inflatiepercentage

Leenmotieven

Waarom mensen lenen: tijdelijk te weinig geld, iets duurs kopen, onverwacht geld nodig, of een huis kopen.

Kredietkosten

De totale rente die je betaalt over een lening. Dit is wat de lening je écht kost.

Looptijd

Hoe lang je de tijd hebt om de lening terug te betalen.

Termijn

Het bedrag dat je elke maand (of week) terugbetaalt.

Aflossing

Het deel van de lening dat je terugbetaalt. Wat overblijft is de restschuld.

Formule kredietkosten

Kredietkosten = (aantal termijnen × termijnbedrag) − lening

Consumptief krediet

Lening om spullen te kopen, zoals een telefoon of wasmachine.

Persoonlijke lening

Je leent een vast bedrag en betaalt dat in vaste maandbedragen terug.

Rood staan

Je mag tijdelijk een negatief saldo hebben op je rekening. Je betaalt alleen rente als je rood staat (vaak hoog).

Koop op afbetaling

Je krijgt het product meteen en betaalt het later in termijnen. Vaak met hoge rente.

Hypotheek

Lening om een huis te kopen. Het huis is het onderpand. Kun je niet betalen, dan mag de bank het huis verkopen.

Waarom maak je keuzes?

Omdat tijd en geld schaars zijn. Je kunt niet alles tegelijk hebben of doen.

Hoe maak je een begroting sluitend?

Bij tekort: meer verdienen of minder uitgeven. Bij overschot: sparen of een buffer maken.