week 4 inleiding id psychologie!

Taal

Systeem van symbolen en regels waarmee vrijwel onbeperkt veel boodschappen te vormen zijn

Vijf eigenschappen van taal

Symbolisch ; structuur ; brengt betekenis over ; generatief ; maakt displacement mogelijk

Psycholinguïstiek

Studie van psychologische processen bij begrijpen, produceren en verwerven van taal

Sociolinguïstiek

Studie van taal in relatie tot cultuur, groepen, regio's en meertaligheid

Arbitrair

Geen intrinsieke relatie tussen symbool en waar het naar verwijst

Grammatica

Regels voor het combineren van symbolen tot betekenisvolle uitingen

Syntax

Regels voor woordvolgorde in zinnen

Semantiek

Betekenis van woorden en zinnen

Denotatieve betekenis

Letterlijke betekenis

Connotatieve betekenis

Betekenis door culturele of emotionele associaties

Generativiteit

Beperkt aantal symbolen en regels geeft onbeperkt veel nieuwe boodschappen

Displacement (verplaatsing)

Communiceren over wat niet aanwezig is: verleden, toekomst, elders, denkbeeldig

Oppervlaktestructuur

Gebruikte symbolen en hun volgorde

Dieptestructuur

Onderliggende betekenis van een zin

Hiërarchie van taal

Fonemen → morfemen → woorden → zinsdelen → zinnen → discourse

Fonemen

Kleinste klankeenheden, zonder eigen betekenis

Morfemen

Kleinste betekenisvolle eenheden

Discourse

Combinaties van zinnen, bv. gesprekken, artikelen, boeken

Bottom-up verwerking

Losse kenmerken analyseren en samenvoegen tot grotere eenheden

Top-down verwerking

Input interpreteren vanuit kennis, verwachtingen en context

Spraaksegmentatie

Bepalen waar woorden in een continue spraakstroom beginnen en eindigen

Pollack en Pickett

Losse woorden veel slechter herkend dan dezelfde woorden in context

Morris

Bij betekenis passend doelwoord werd sneller gelezen: top-down invloed

Pragmatiek

Kennis over praktisch en sociaal gebruik van taal; betekenis hangt af van context en bedoeling

Mentale lexicon

Mentale opslag van woorden met uitspraak, betekenis en grammatica

Stroop-effect

Inktkleur benoemen duurt langer bij incongruente kleurnaam; woordherkenning is automatisch

Woordfrequentie en age of acquisition

Veelvoorkomende en vroeg geleerde woorden worden sneller herkend

Serial search model

Woordherkenning als opeenvolgende zoektocht door woordrepresentaties

Connectionistische modellen (interactive activation and competition)

Woordherkenning als parallel proces van excitatie en inhibitie tussen kenmerken, letters en woorden

Lexicale ambiguïteit

Eén woord met meerdere betekenissen; context en frequentie bepalen welke actief wordt

Broca's gebied

Linker frontaalkwab; woordproductie en articulatie; schade: moeizaam spreken, begrip intact

Wernicke's gebied

Temporale kwab; spraakbegrip; schade: vloeiende maar betekenisarme spraak

Afasie

Stoornis in taalbegrip en/of taalproductie

Mijlpalen taalverwerving

±6 mnd vernauwing tot eigen klanken ; ±12 mnd eerste woorden ; 18 tot 24 mnd zinnetjes ; ±4,5 jr grammatica

Differentiatie en pruning (taal)

Vorming en verlies van synapsen; na 6 mnd gevoeliger voor fonemen eigen taal

Skinner (taal)

Taal via operante conditionering; onvoldoende: kinderen maken nieuwe zinnen, krijgen weinig correctie

Chomsky

Language acquisition device en universele grammatica; kritiek op Skinners Verbal Behavior → cognitieve revolutie

Language acquisition device (LAD)

Aangeboren vermogen voor taal, gebaseerd op universele grammatica

Universele grammatica

Idee dat algemene grammaticale regels aangeboren zijn

Usage-based benadering

Grammatica ontstaat geleidelijk uit blootstelling en algemene cognitieve en sociale vaardigheden

Kindgerichte spraak

Spreken met hoge intonatie; trekt aandacht van kinderen

Language acquisition support system (LASS)

Sociale ondersteuning van taalverwerving door ouders (Bruner)

Gevoelige periode taalverwerving

Vroege blootstelling nodig; tekort vóór puberteit beperkt latere taal, ook gebarentaal

Dieren en taal

Washoe: gebarentaal ; Kanzi: symbolen ; Alex: woorden en concepten ; generativiteit en displacement omstreden

Bilingualisme

Dagelijks twee talen gebruiken; mogelijk meer flexibiliteit en selectieve aandacht, bewijs wisselend

Multilinguïsme

Meer dan twee talen gebruiken

Twee talen in het brein

Vroege of vloeiende leerders: gedeeld netwerk ; late, minder vloeiende: meer aparte activatie

Linguistic relativity hypothesis

Sterke vorm (taal bepaalt denken) niet gesteund; taal beïnvloedt wel categoriseren en aandacht

Dani en Himba

Dani: weinig kleurwoorden toch goede kleurherkenning ; Himba: taal beïnvloedt kleurcategorieën

Drie vormen van denken

Propositional (uitspraken) ; imaginal (beelden) ; motoric (bewegingen)

Concepten

Mentale categorieën van zaken met gemeenschappelijke kenmerken

Proposities

Uitspraken die concepten verbinden; bouwstenen van redeneren

Prototype

Meest typisch, geïdealiseerd lid van een categorie; adelaar sneller vogel dan pinguïn

Deductief redeneren (logical proof)

Van algemene regel/premissen naar specifieke conclusie; zeker bij ware premissen

Inductief redeneren (logical guesswork)

Van observaties naar algemene conclusie of hypothese; waarschijnlijk, nooit zeker

Gray en Bjorklund

Drie soorten redeneren: inductief, deductief en creatief probleemoplossen

Syllogisme

Premisse major ; premisse minor ; conclusie

Geldige afleidingen

Affirm the antecedent (Max is Rottweiler, dus vriendelijk) ; deny the consequent (niet vriendelijk, dus geen Rottweiler)

Ongeldige afleidingen

Denying the antecedent ; affirming the consequent

Validiteit (syllogisme)

Conclusie volgt noodzakelijk uit de premissen

Soundness

Syllogisme is valide én alle premissen zijn waar

Wason four-card selection task

Weinig mensen kiezen logisch juiste kaarten; in betekenisvolle context veel beter

Wasons reeksentest

Regel achter reeks raden; mensen testen vooral bevestigend en vinden simpele regel niet

Belief bias

Logica loslaten als conclusie niet past bij overtuigingen

Framing

Zelfde informatie anders gepresenteerd geeft ander oordeel; 50% succes klinkt beter dan 50% falen

Vier fasen probleemoplossen

Probleem framen ; oplossingen genereren ; testen en weerleggen ; evalueren en herzien

Mental set

Vasthouden aan eerder succesvolle methode terwijl eenvoudiger aanpak bestaat

Problem-solving schema's

Mentale stap-voor-stap-scripts voor bepaalde typen problemen

Algoritme

Procedure die gegarandeerd tot juiste oplossing leidt, maar tijdrovend kan zijn

Heuristiek

Snelle vuistregel; efficiënt, maar foutgevoelig

Means-ends analyse

Huidige toestand met doel vergelijken en verschil stap voor stap verkleinen

Subgoal analyse

Groot probleem opsplitsen in tussendoelen

Fast thinking

Automatisch, associatief, onbewust, onnauwkeurig; gebruikt heuristieken

Slow thinking

Bewust, gecontroleerd, regelgebaseerd, aandacht eisend; gebruikt algoritmen

Dual-processing theorieën

Onderscheiden snel/onbewust denken en langzaam/bewust denken

Kahneman en Tversky

Benadrukken redeneerfouten: mensen minder rationeel dan gedacht; Linda-probleem

Gigerenzer

Snelle beslisregels zijn adaptief en vaak succesvol; recognition heuristic

Recognition heuristic

Kies de bekende optie; Münchense studenten raadden grootste Amerikaanse stad vaker goed

Exponentiële groei

Wordt bij snel denken onderschat; rijstkorrels verdubbelen per schaakvakje

Representativiteitsheuristiek

Waarschijnlijkheid beoordelen op gelijkenis met prototype

Conjunction fallacy

Combinatie (feministe én bankmedewerker) waarschijnlijker achten dan één onderdeel; Linda-probleem

Availability heuristiek / bias

Oordeel op hoe makkelijk voorbeelden beschikbaar zijn; recente of dramatische zaken lijken waarschijnlijker

Confirmation bias

Zoeken naar bevestigende i.p.v. weerleggende informatie

Mendel et al. (2011)

Psychiaters die vooral bevestigende info zochten, stelden vaker verkeerde diagnose (30% vs 73% juist)

Overconfidence

Juistheid van eigen kennis en voorspellingen overschatten

Predictable-world bias

Inductief redeneren toepassen waar uitkomst op toeval berust

Gambler's fallacy

Na vier keer munt denken dat kop waarschijnlijker wordt

Maximizing en matching

Dobbelsteen 4 rood, 2 groen: altijd rood = 67% goed ; kansen nadoen = 4/9 + 1/9 = 56%

Base rate

Basisfrequentie; prevalentie 1/1000, 5% fout-positief: ±51 positief, 1 ziek, dus ±2% kans

P(A|B) en P(B|A)

Kans op ziekte bij positieve test is niet gelijk aan kans op positieve test bij ziekte

Analogical reasoning

Overeenkomsten herkennen om eerdere oplossingen toe te passen; nuttig, niet altijd juist

Raven's Progressive Matrices

Non-verbale test met patroonherkenning en analogieën; beperkt cultuurgebonden kennis

Creativiteit

Iets produceren dat nieuw én waardevol is

Divergent denken

Meerdere nieuwe mogelijkheden genereren i.p.v. één conventionele oplossing

Trial and error / brute force

Alle mogelijkheden proberen bij creatief probleemoplossen

Opmerkzaamheid

Inzicht dat oplossing biedt, bv. domino's bedekken altijd rood én zwart vakje

Functional fixedness

Object alleen in gebruikelijke functie zien; angst en spanning werken het in de hand

Breaking out

Stoppen en probleem anders benaderen; opgewektheid helpt

Incubation

Probleem loslaten waarna oplossing later, soms na slaap, makkelijker komt

Analytisch en holistisch denken

Westers: analytisch, gericht op object ; niet-westers: holistisch, gericht op context